ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ФАРМАЦЕВТИКА ИНСТИТУТИ
__________________________________________________________________
Кўлёзма хуқуқида
УДК: 615.1:614.27/28
ШАХИДАЯТОВ Камолиддин Сиражетдинович
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ДОРИ ВОСИТАЛАРИ
РЕКЛАМАСИНИНГ ҲОЛАТИ ВА ЯХШИЛАШ ЙЎЛЛАРИ
15.00.01 – Дори технологияси ва фармацевтика ишларини ташкил этиш
Фармацевтика фанлари номзоди илмий даражасини олиш
учун тақдим этилган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент-2010
2
Иш Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги Тошкент
фармацевтика институтида бажарилган
Илмий рахбар:
фармацевтика фанлари доктори, профессор
Тошмухамедов Эркин Рахимович
Расмий оппонентлар:
фармацевтика фанлари доктори, профессор
Махмуджанова Камила Султановна
фармацевтическа фанлари номзоди
Ашуров Абдурахмон Акбаралиевич
Етакчи ташкилот:
Ўзбекистон Республикаси
«Дори-дармон» Акционерлик компанияси
Ҳимоя Тошкент фармацевтика институти хузуридаги Д.087.12.01 рақамли
кенгашнинг «___» ________ 2010 йил, соат ____ ўтадиган мажлиси бўлади.
Манзил: 100015, Тошкент ш., Ойбек кўчаси, 45уй.
Диссертация билан Тошкент фармацевтика институти Ахборот-ресурслари
марказида танишиш мумкин.
Автореферат 2010 йил «___» _________ да тарқатилди.
Ихтисосланган кенгаш
илмий котиби, фармацевтика фанлари
доктори, профессор Тожиев М.А.
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Давлат ижтимоий сиёсатининг муҳим
стратегик устуворликларидан бири аҳолини замонавий самарали ва хавфсиз
дори воситаларидан фойдаланишини таъминлаш масаласи бўлиб, бу
сиёсатнинг асосий таркибий қисми, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти
таърифига кўра, ахборотдир. Реклама – бу фаолият турларидан бири бўлиб,
жамиятнинг ривожланиши ва унинг иқтисодий ҳаёти билан узвий боғлиқ.
Ҳозирги пайтда реклама жамиятнинг маданий, сиёсий ва иқтисодий турмуши
омилига айланди.
Реклама бозор иқтисодиётини ривожлантиришда муҳим роль ўйнайди
ҳамда унинг муҳим элементи ҳисобланади.
Истиқлол йилларида Ўзбекистонда дори воситалари рекламаси жамият
тараққиётининг
ижтимоий-тарихий
тенденциялари,
унинг
миллий
қадриятлари, маданияти, маиший турмуши, одамларнинг яшаш тарзини
ҳисобга олган ҳолда жадал суръатларда ривожлана бошлади.
Ўзбекистонда реклама саноатининг фаолият юритиши таъсирида юзага
келган муаммолар ҳали бартараф этилгани йўқ. Адабиётларни ўрганиш бу
йўналишда илмий тадқиқотлар олиб борилмаганидан далолат бермоқда.
Юқори айтилганларнинг барчаси мазкур тадқиқотнинг долзарблигини,
унинг мақсадлари ва вазифларини белгилаб беради.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
Адабиётларда шахснинг
рекламага нисбатан ижтимоий-этнопсихологик хусусиятларини ўрганишга,
Ўзбекистон корхоналарида ишлаб чиқарилган товарлар рекламасини
самарали ташкил қилишга бағишланган тадқиқотлар ҳақида маълумотлар
бор. Ўзбекистон фармацевтика бозорида дори воситаларини тарғиб қилишга
бағишланган илмий тадқиқотлар олиб борилмаган.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Мазкур
диссертация
иши
Тошкент
фармацевтика
институтининг илмий-тадқиқот ишлари режасига мувофиқ бажарилган.
Тадқиқот мақсади.
Мазкур ишнинг мақсади Ўзбекистон Республикаси
фармацевтика бозорида дори воситаларини реклама қилиш аҳволини
ўрганиш, Ўзбекистонда дори воситаларини
рекламасини
тартибга солиш
учун меъёрий ҳужжатларни ишлаб чиқиш ва тасдиқлашдан иборат.
Тадқиқот вазифалари.
Қўйилган мақсадга эришиш учун қуйидаги
вазифаларни ҳал қилиш масаласи қўйилган:
- маҳаллий ва хорижий адабиётлар маъумотлари асосида фармацевтика
бозорида дори воситаларини тарғиб қилиш муаммолари, унинг ҳозирги
аҳволини ўрганиш;
- социологик тадқиқот усуллари асосида дори воситаларини тарғиб
қилишнинг аҳолига, дорихона ва даволаш муассасалари ходимлари
фаолиятига таъсирини ва уларнинг бунга муносабатини ўрганиш;
- фармацевтик фирмаларнинг дори воситаларини тарғиб қилиш бўйича
реклама фаолиятини тартибга солиш мақсадида меъёрий ҳужжат ишлаб
чиқиш;
4
- фармацевтик фирмаларнинг дори воситаларини тарғиб қилиш бўйича
реклама фаолиятини тартибга солиш мақсадида тиббиёт муассасаларида ва
тиббиёт ходимлари учун меъёрий ҳужжат ишлаб чиқиш;
- Тошкент фармацевтика институтининг фармацевтлар малакасини
ошириш факультети талабалари ва тингловчиларининг амалий машғулотлари
учун ўқув-услубий кўрсатмалар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот объекти ва предмети.
Тадқиқотнинг объекти Ўзбекистон
фармацевтика бозорида дори воситаларини тарғиб қилиш билан
шуғулланувчи фармацевтик компания ва фирмалар, фармацевтик маҳсулот
истеъмолчилари,
шифокорлар,
даволаш-профилактика
муассасалари,
шунингдек Тошкент шаҳри дорихоналари ходимларидир (провизорлар ва
фармацевтлар).
Тадқиқот усуллари.
Тадқиқот давомида мантиқий, статистик,
социологик (сўровнома ўтказиш ва интервью), график усуллардан,
шунингдек реклама назариясидан фойдаланилди.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий холатлар:
- дорихоналар, даволаш муассасалари ва фармацевтика ходимларининг
дори воситаларини тарғиб қилиш бўйича фаолиятини ўрганиш натижалари;
-
дорихона
ва
даволаш
муассасалари, шунингдек
охирги
истеъмолчилар учун энг аҳамиятли дори воситаларини аниқлаш бўйича
фармацевтика бозорида дори воситаларини илгари суриш усуллари ва
воситаларини ўрганиш натижалари;
-
фармацевтика бозорида дори воситаларини тарғиб қилиш
самарадорлигини тадқиқ қилиш услубиёти;
- дори воситалари ҳамда тиббий йўсиндаги буюмлар ва тиббий
хизматлар рекламаси учун рухсатномалар бериш тартиби ҳақидаги низом
лойиҳаси;
- тиббий муассасалар ва тиббиёт ходимлари учун дори воситалари
ҳамда тиббий йўсиндаги буюмлар ва тиббий хизматлар рекламасига
рухсатномалар бериш тартиби ҳақидаги низом лойиҳаси.
Ишнинг илмий янгилиги.
Диссертация ишининг илмий янгилиги
қуйидагилардан иборат:
- илк бор дори воситаларини тарғиб қилишни тартибга солувчи
меъёрий база таҳлил қилинди;
- дорихона, даволаш муассасалари ва фармацевтик ходимларнинг дори
воситаларини тарғиб қилиш бўйича фаолияти ўрганилди;
- Ўзбекистон фармацевтика бозорида дори воситаларини тарғиб
қилишнинг дорихона ва даволаш муассасалари учун энг аҳамиятли усуллари
ва воситалари белгиланди;
- биринчи марта дори воситаларини тарғиб қилишни тартибга солувчи
меъёрий ҳужжатлар ишлаб чиқилди – Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни
сақлаш вазирлигининг “Дори воситалари, тиббий буюмлар ва тиббий
хизматлар рекламасига рухсат бериш тартиби тўғрисида”, “Тиббиёт
муассасалари ва тиббий ходимлар учун дори воситалари, тиббий хизматлар
5
ва тиббий қўллаш маҳсулотлари рекламасини жойлаштириш учун
рухсатнома бериш тартиби тўғрисида”ги буйруқ лойиҳалари;
- тадқиқот натижалари биринчи марта Ўзбекистон фармацевтика
бозори субъектларининг ишлаб чиқариш фаолиятида дори воситаларини
тарғиб қилишни тартибга солиш учун қўлланилади.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Ишнинг
амалий аҳамияти тадқиқот натижаларидан фармацевтик бозор субъектлари
томонидан дори воситаларини тарғиб қилиш соҳасида самарали фаолият
юритиш учун фойдаланиш мумкинлигидан иборат. Тадқиқот натижалари
бўйича қуйидагилар ишлаб чиқилади ва жорий этилади:
- дори воситалари, тиббий йўсиндаги буюмлар ва тиббий хизматларни
реклама қилишга рухсатномалар бериш тартиби дорихона ва даволаш
муассасалари, шифокорлар ва фармацевтик ходимлар иши амалиётига;
- Тошкент фармацевтика институтининг фармацевтлар малакасини
ошириш факультети талабалари ва тингловчилари учун амалий машғулотлар
бўйича ўқув-услубий кўрсатмалар ўқув жараёнига.
Натижаларни жорий қилиниши.
Тадқиқот натижалари асосида
қуйидагилар ишлаб чиқилди:
- Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2010 йил 12 мартдаги
74-сон “Дори воситалари, тиббий хизматлар ва тиббий йўсиндаги буюмлар
рекламасини жойлаштириш учун рухсатнома бериш тартиби тўғрисида”ги
буйруғи;
- Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг “Тиббиёт
муассасалари ва тиббий ходимлар учун дори воситалари, тиббий хизматлар
ва тиббий қўллаш маҳсулотлари рекламасини жойлаштириш учун
рухсатнома бериш тартиби тўғрисида” буйруғи лойиҳаси;
-
Тошкент фармацевтика институти талабаларининг амалий
машғулотлари учун ўқув-услубий кўрсатмалар (жорий этиш далолатномаси
№559 27.02.2009й.);
- Тошкент фармацевтика институтининг фармацевтлар малакасини
ошириш факультети талабалари ва тингловчилари учун амалий машғулотлар
бўйича ўқув-услубий кўрсатмалар (жорий этиш далолатномаси №560
27.03.2009й.).
Ишнинг апробацияси.
Диссертация ишининг асосий ҳолатлари
профессор Р.Л.Хазанович таваллудининг 100 йиллигига бағишланган
“Табиий хом ашёдан дори воситаларини олиш, ўрганиш ва қўллаш
соҳасидаги янги ютуқлар” мавзусидаги Республика илмий-амалий
конференция (Тошкент, 2006й.), Тошкент фармацевтика институтининг 70-
йиллигига бағишланган “Фармация таълими, фани ва ишлаб чиқариши
интеграцияси” мавзусидаги илмий-амалий конференция (Тошкент, 2007й.),
“Фармацияда таълим, илм-фан ва ишлаб чиқаришнинг долзарб масалалари”
мавзусидаги илмий-амалий конференция (Тошкент, 2008й.), ЎзР ССВнинг
Республика Кардиология ихтисослашган марказининг республика илмий
конференцияси (Тошкент, 2009й.), шунингдек фармацевтика ишини ташкил
қилиш кафедраси йиғилишида (2010 й. 16 мартдаги 12-сон баённома),
6
Тошкент фармацевтика институти хузуридаги Д.087.12.01-Ихтисослашган
кенгаш қошидаги Илмий семинарларида (2010 йил 28 апрелдаги 6-сон
баённома) баён қилинган ва муҳокама этилган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Тадқиқот ишининг асосий
натижалари 12та нашрий ишларда, жумладан 3та илмий мақола, 7та илмий
маърузалар тезислари, 2та ўқув-услубий кўрсатма-ишланмаларда акс
эттирилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация иши 125 бетдан
иборат компьютер матнида баён қилинган ва кириш қисми, адабиётлар
шарҳидан иборат боб, асосий тадқиқотлар баён қилинган иккита боб, хулоса,
фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан иборат. Ишга 20та
жадвал ва 6та расм кирган. Библиографик кўрсаткич 134та манбани ўз ичига
олади. Иловаларда тадқиқот натижаларининг жорий этилганини тасдиқловчи
ҳужжатлар берилган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Кириш
қисмида диссертация мавзусининг долзарблиги асосланган,
тадқиқот мақсадлари ва вазифалари белгиланган, тадқиқот объектлари,
предмети ва усуллари таърифланган, ҳимояга олиб чиқиладиган ишнинг
асосий натижалари баён қилинган, тадқиқотлар натижаларининг илмий
янгилиги ва амалий аҳамияти аниқланган, натижалар апробацияси, тадқиқот
натижаларининг эълон қилинганлиги, шунингдек диссертация тузилмаси ва
ҳажми ҳақида маълумотлар берилган.
Биринчи бобда
адабиётлар шарҳи келтирилган, унга реклама тарихи,
товар белгилари, реклама турлари, реклама ҳақидаги қонунлар ҳақида
умумий маълумотлар кирган. Дори воситалари рекламасини тартибга солиш
ҳақидаги адабиётлар ўрганилган. Жаҳонда рекламани қонунчилик йўли
билан тартибга солишнинг иккита асосий модели амал қилади. Улардан
биринчиси “америкача” модель бўлиб, унга кўра ҳар қандай дори
воситаларини битта асосий шарт – ножўя таъсирларни кўрсатган ҳолда
реклама қилиш мумкин. Бошқа модель – “европача” моделдир. Кўплаб
Европа мамлакатлари, шу жумладан Россия ва Ўзбекистон ушбу модель
бўйича ишлайди. Унга кўра аҳоли ўртасида фақат рецептсиз сотиладиагн
дориларни реклама қилиш мумкин. Ушбу бобда Ўзбекистонда реклама
тарихи бўйича адабиётлар шарҳи ҳам келтирилган.
Иккинчи бобда
Ўзбекистон Республикасининг дори воситалари
рекламасини тартибга солувчи меъёрий базаси баён қилинган. Ҳозирги замон
реклама ташувчиларининг асосий турлари тавсифлари ўрганилган.
Ўзбекистон Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунида
рекламага қуйидагича таъриф берилган: «Реклама-бевосита ёки билвосита
фойда (даромад) олиш мақсадида юридик ёки жисмоний шахслар, маҳсулот,
шу жумладан товар белгиси, хизмат кўрсатиш белгиси ва технологиялар
тўғрисида ҳар қандай шаклда ва ҳар қандай воситалар ёрдамида қонун
ҳужжатларига мувофиқ тарқатиладиган махсус ахборот».
7
Ҳозирги
пайтда
реклама
бозор
иқтисодиётининг
муҳим
элементларидан бири бўлиб, уни ривожлантиришда муҳим роль ўйнайди.
Корхонани тараққий эттиришга тўғри режалаштирилган ва яхши ташкил
қилинган реклама жиддий таъсир кўрсатади, у маҳаллий қонунчиликка
бўйсунади, миллий анъаналарни ҳисобга олиши, ишончли, тўғри бўлиши,
ёлғон маълумотларни бермаслиги лозим.
Реклама турмушимиздан мустаҳкам ўрин эгаллади. У жадал
ривожланиб бормоқда ҳамда мустақил ва қудратли саноатга айланмоқда.
Россия ва Европа Иттифоқининг бир қатор университетларида журналистика
ва реклама факультетлари ва бўлимлари самарали фаолият кўрсатмоқда. 1999
йилда Москва шаҳрида биринчи ихтисослашган олий ўқув юрти – халқаро
реклама институти ташкил этилди, унда реклама маркетинги ва менежменти,
рекламада фотосурат ва операторлик маҳорати ҳамда рекламада компьютер
технологиялари бўйича мутахассислар тайёрланади.
Дори воситалари рекламаси – ўзига хос мавзу. Унда мутахассис ва
аҳолининг ахборот эҳтиёжлари фирмалар – ишлаб чиқарувчилар ва
дистрибьюторлариннг тижорат манфаатлари билан кесишади.
Дори воситалари рекламаси жуда муҳим аҳамиятга эга. Буни
Ўзбекистон Республикасининг “Фуқаролар соғлиғини муҳофаза қилиш
тўғрисид”ги (1996й.), “Дори воситалари ва фармацевтика фаолияти
тўғрисида”ги (1997й.), «Реклама тўғрисидаги» (1998й.) қонунлари,
Ўзбекистон
Республикаси
Вазирлар
Маҳкамасининг
“Ўзбекистон
Республикасининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунини амалга ошириб чора-
тадбирлари тўғрисида”ги қарори (2000й.), Ўзбекистон Республикаси
Соғлиқни сақлаш вазирлигининг “Шифокор рецептисиз сотиладиган дори
воситалари рўйхати ҳақида”ги буйруқлари (2010й.) ва ҳ.к.лар тасдиқлаб
турибди.
Ўзбекистон Республиксининг “Реклама тўғрисида”ги Қонунига биноан
дори воситалари рекламасида қуйидагилар бўлиши шарт:
- дори воситасининг тўлиқ номи (шу жумладан, халқаро фармакологик
номи) ва ишлаб чиқарувчисининг номи;
- дори воситасидан фойдаланиш ёки уни қўллаш ҳақидаги ахборот.
Қуйидагиларни реклама қилиш тақиқланади:
- фақат шифокорнинг кўрсатмаси (рецепти) бўйича бериладиган дори
воситалари;
- таркибида гиёҳвандлик воситалари ва (ёки) психотроп моддалари
бўлган дори воситалари;
- Ўзбекистон Республикасида тиббиётда қўлланишга рухсат берилмаган
дори воситалари.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг рухсатисиз
қуйидагиларни реклама қилиш тақиқланади:
- вояга етмаганларга мўлжалланган дори воситалари;
- даволаш сеанслари, гипноздан ва руҳий ёки биоэнергетик таъсирнинг
бошқа усулларидан фойдаланиб амалга ошириладиган шунга ўхшаш
тадбирлар;
8
- тиббий йўсиндаги буюмлар, тиббий техника, гигиена воситалари,
дезинфекция, дезинсекция ва дератизация воситалари;
- даволаб бўлмайдиган ёки даволаш қийин бўлган касалликларга
нисбатан самарали терапевтик усул.
Қўлланиши ва реализация қилиниши юзасидан тегишли давлат
органлари махсус рухсатнома бермай туриб косметика воситалари, маиший
кимё, озиқ-овқат маҳсулотлари, витаминли ва биологик жиҳатдан таъсирчан
озиқ-овқат қўшимчаларини реклама қилиш тақиқланади.
Дори воситалари рекламасини тарқатиш каналлари қуйидагилар:
оммавий ахборот воситалари: телевидение, радио, Интернетдаги реклама,
транспорт воситаларидаги реклама, ташқи реклама ва ҳ.к. (1-жадвал).
Сўнгги пайтларда ёруғ диодли реклама ҳам ривожлана бошлади. Ёруғ
диодли экран ташқи реклама учун кенг имкониятлар очади ва бир қатор
афзалликларга эга: тасвирнинг тиниқлиги, томошабинга чуқурроқ ҳиссий
таъсир ўтказиш, ахборотни оператив жойлаштириш ва ўзгартириб туриш
мумкинлиги, кунига 24 соат ишлаши.
1-жадвал
Асосий ахборот турлари тавсифи
Ахборот
ташувчиси
Афзалликлари
Камчилиги
Газеталар
Мослашувчанлик, ўз вақтида
берилиши, ишонч даражасининг
юқорилиги
Босманинг паст сифати,
газетхонлар сонининг
чекланганлиги
Журналлар
Узоқ вақт сақланиши, ишонч ва
обрўлилик
Реклама майдонини сотиб олиш
билан реклама чиқиши ўртасида
танаффус катта.
Телевидение
Тасвир ва товушнинг бирлиги,
юқори қамров даражаси
Нархининг юқорилиги, реклама
таъсири вақтининг қисқалиги
Радио
Оммавийлик, паст нархлар
Ахборот фақат овоз билан
берилади, таъсир вақтининг
камлиги
Ташқи реклама
Мослашувчанлик, паст нархлар,
реклама таъсирининг
такрорланиши
Аудиториянинг чекланганлиги
Ёруғ диодли
экран
Юқори сифатли тасвир,
рекламани оператив
жойлаштириш, узлуксиз иш
Нисбий юқори нархлар
Интернет
Сара аудитория, нисбатан паст
нархлар
Интернетдан фойдаланувчилар
сони кўп эмас
Телефон
Фойдаланувчиларнинг кўплиги,
индивидуал алоқа ўрнатиш
мумкинлиги
Юқори нарх
Почта
рекламаси
Мослашувчанлик, рақобатнинг
йўқлиги, манзилли тусга эга
Юқори нарх
9
Дори воситалари рекламасини тартибга солувчи меъёрий база таҳлил
этилганда буйруқлар ва қарорларда бир қатор камчиликлар ва зиддиятлар
борлиги аниқланди. Реклама соҳасида қонунчиликни амалий қўллашнинг
асосий муаммолари қуйидагилардан иборат:
- реклама ахборотининг тўлиқ эмаслиги, хусусан, унда дори
воситаларининг ножўя таъсирлари ҳақида маълумотлар берилмайди;
- оммавий ахборот воситасини тиббиёт ва фармацевтика ходимларига
мўлжалланган махсус нашрлар тоифасига киритилиши муаммоси, чунки
бундай нашрларнинг таърифи ва белгилари йўқ;
- аксарият ҳолларда реклама беришда гап касалликни даволаш ҳақида
эмас, балки унинг аломатларини йўқотиш ҳақида кетаётгани атайин
“унутилади”;
- реклама қилинаётган дори воситаси кўпинча “ҳамма дарддан даво”
сифатида кўрсатилади ва мижозларнинг хусусиятлари ва мавжуд қарши
кўрсатмалар ҳисобга олинмайди.
Респондентларнинг дори воситалари рекламасига бўлган муносабатини
аниқлаш мақсадида Тошкент шаҳрида аҳоли ўртасида социологик сўровнома
ўтказилди. Унда аптекага ташриф буюрган 1395 киши, тиббиёт
ходимларидан 198 киши ва фармацевтика ходимларидан 279 киши қатнашди
(2,3,4-жадвал).
2-жадвал
Аҳоли ўртасида ўтказилган социологик сўровнома натижалари, %
№
пп
Савол/жавоб
Жинси
эркаклар
аёллар
1
Сизнинг дори воситалари рекламасига муносабатингиз ?
Ижобий
14,41
19,07
Салбий
22,15
29,39
Бефарқ, ҳотиржам
7,89
7,10
2
Рекламанинг қайси турини кўпроқ маъқул кўрасиз ?
Телевидение орқали
9,75
22,22
Радио орқали
10,75
15,63
Газеталардаги
1,08
2,15
Журналлардаги
3,87
3,94
Ташқи рекламани
21,86
8,75
3
Сиз сотиб олган ДВ самара ва таъсири бўйича реклама мазмунига мос келадими?
Ҳа, мос келади
20,43
24,01
Йўқ, мос келмайди
26,16
29,39
4
Реклама қилинган ДВни сотиб олганингизда афсус чекан холларингиз бўлганми ?
Ҳа
22,94
34,05
Йўқ
23,30
19,71
5
ДВ рекламасини куннинг қайси пайтларида эшитишни маъқул кўрасиз?
Соат 7 дан 10 гача
13,12
16,49
10
2- жадвал давоми
Соат 10 дан 13 гача
9,03
8,96
Соат 13 дан 16 гача
7,03
11,83
Соат 16 дан 19 гача
13,84
19,71
3-жадвал
Дорихона хизматчилари ўртасида олиб борилган социологик
сўровнома натижалари, %
№
пп
Савол/жавоб
Жинси
эркаклар
аёллар
1
Сизнинг дори воситалари рекламасига муносабатингиз ?
Ижобий
35,84
31,18
Салбий
4,30
3,58
Бефарқ, ҳотиржам
10,75
14,34
2
Рекламанинг қайси турини кўпроқ маъқул кўрасиз ?
Телевидение орқали
7,17
11,11
Радио орқали
17,20
13,98
Газеталардаги
2,51
2,15
Журналлардаги
5,38
11,83
Ташқи рекламани
18,64
10,04
3
Сиз сотиб олган ДВ самара ва таъсири бўйича реклама мазмунига мос келадими?
Ҳа, мос келади
26,16
29,39
Йўқ, мос келмайди
20,43
24,01
4
Реклама қилинган ДВни сотиб олганингизда афсус чекан холларингиз бўлганми ?
Ҳа
17,20
16,85
Йўқ
29,03
36,92
5
ДВ рекламасини куннинг қайси пайтларида эшитишни маъқул кўрасиз?
Соат 7 дан 10 гача
16,85
18,28
Соат 10 дан 13 гача
7,89
8,60
Соат 13 дан 16 гача
4,30
10,39
Соат 16 дан 19 гача
13,98
19,71
4-жадвал
Тиббиёт ходимлари ўртасида олиб борилган социологик сўровнома
натижалари, %
№
пп
Савол/жавоб
Жинси
эркаклар
аёллар
1
Сизнинг дори воситалари рекламасига муносабатингиз ?
Ижобий
36,87
33,33
Салбий
5,56
6,57
Бефарқ, ҳотиржам
7,07
10,61
11
4- жадвал давоми
2
Рекламанинг қайси турини кўпроқ маъқул кўрасиз ?
Телевидение орқали
17,68
15,66
Радио орқали
7,58
9,60
Газеталардаги
5,56
4,55
Журналлардаги
7,58
12,63
Ташқи рекламани
9,09
10,10
3
Сиз сотиб олган ДВ самара ва таъсири бўйича реклама мазмунига мос келадими?
Ҳа, мос келади
33,33
38,38
Йўқ, мос келмайди
12,63
15,66
4
Реклама қилинган ДВни сотиб олганингизда афсус чекан холларингиз бўлганми ?
Ҳа
15,66
12,12
Йўқ
34,85
37,37
5
ДВ рекламасини куннинг қайси пайтларида эшитишни маъқул кўрасиз?
Соат 7 дан 10 гача
5,56
12,12
Соат 10 дан 13 гача
9,60
5,56
Соат 13 дан 16 гача
10,10
23,74
Соат 16 дан 19 гача
15,66
17,68
Тадқиқот материалларидан Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни
сақлаш вазирлигининг қонунчиликка мувофиқ ишлаб чиқилган 2010 йил 12
мартдаги 74-сонли “Дори воситалари, тиббий буюмлар ва тиббий хизматлар
рекламасига рухсат бериш тартиби тўғрисида”ги буйруғини тузишда
фойдаланилган.
Янги буйруқни жорий этиш қуйидагилар имконини беради:
- реклама қилинаётган барча турдаги материалларни экспертизадан
ўтказиш;
- дори воситалари ҳаракатини, хўжалик субъектлари томонидан тиббий
хизматларни реклама қилишни тартибга солиш;
- аҳолини виждонсиз рекламадан ҳимоя қилиш;
- Соғлиқни сақлаш вазирлиги меъёрий ҳужжатларини қонунчилик
талабларига мослаштириш;
- илгари рухсат берилган материаллар мониторингини олиб бориш.
Тадқиқот натижалари бўйича Тошкент фармацевтика институти
фармацевтлар малакасини ошириш факультети талабаларининг (жорий этиш
далолатномаси №559 27.02.2009й.) ва тингловчиларининг (жорий этиш
далолатномаси №560 27.03.2009й.) амалий машғулотлари учун ўқув-услубий
кўрсатмалар ишлаб чиқилган.
Учинчи бобда
дори воситаларидан оқилона фойдаланиш ва тиббиёт
муассасаларида ҳамда тиббиёт ходимлари учун реклама материалларини
жойлаштириш аҳволи ва уни яхшилаш йўлларини ўрганиш бўйича
материаллар баён қилинган.
12
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти таърифига кўра, препаратлардан
фойдаланиш деганда беморлар ўзларининг клиник эҳтиёжларига кўра,
ўзларининг индивидуал талабларига мос келадиган миқдорларда, керакли
вақт давомида ҳамда улар ва жамият учун энг қуйи нархларда дориларни
қабул қилишлари тушунилади.
Реклама таъсирида дори воситаларидан нооқилона фойдаланишнинг
қуйидагича ҳоллари аниқланган:
-
битта беморни даволашда хаддан ташқари кўп сондаги
препаратлардан фойдаланиш (полипрагмазия);
- дори воситалари перорал қабул қилиш мақсадга мувофиқ бўлган
вазиятларда уларни асоссиз тарзда парентерал қабул қилиш;
- дори воситаларини тайинлашда стандарт қоидаларига риоя
қилмаслик;
- номақбул ўзини ўзи даволаш, кўпинча рецепт билан бериладиган
дори воситалари билан (1-расм).
1-расм. Реклама таъсирида препаратлардан қўшимча фойдаланишга
таъсир қиладиган омиллар
ХХ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб соғлиқни сақлаш соҳасида кўп
ҳолларда ногиронликка олиб келадиган ва катта ёшдаги аҳоли ўртасида ўлим
ҳолларининг ошишига сабаб бўладиган юрак-томир касалликлари катта
муаммо туғдира бошлади. Бундай касалликларнинг турли минтақаларда
тарқалиши бир текис эмас. Европада ҳар йили юрак-томир касалликларидан
3 млн.га яқин киши, АҚШда – 1 млн. киши ҳаётдан кўз юмади, Ўзбекистонда
бу кўрсаткич умумий ўлим ҳолатларининг 52 фоизини ташкил қилади.
Дорилардан
фойдаланиш
Маданий
эътиқодлар
Билим
етишмаслиги
Холис бўлмаган
Непристрастная
ахборот
Тенг
даражадаги
профессионаллар
билан алоқалар
Ҳокимият ва
назорат
органлари
Индустрия
таъсири
Ишлар ҳажми
Объем работы и
ва жамланганлик
Инфратузилма
Орттирилган
одатлар
Бемор
талаби
Шахслараро
Иш
ўрни
Ишчи гуруҳ
Шахсий
Ахборотга оид
13
Юрак-томир касалликлари билан касалланиш ва ўлим ҳолатлари
артериал гипертония ва юрак-ишемик касаллиги билан боғлиқ. Тадқиқотлар
натижаларига қараганда, Ўзбекистонда катта ёшдаги аҳоли ўртасида
артериал гипертония 15-25 фоизни ташкил этади.
Артериал гипертонияни даволашда шифокорларнинг малакасини ҳамда
улар ёзиб берадиган дори воситалари частотасини аниқлаш мақсадида
шифокорлар ўртасида социологик тадқиқот – сўровнома ва интервью олиб
борилди.
Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, социологик сўровномада
иштирок этган 198та шифокорларнинг 80,4 фоизи малака тоифасига эга,
улардан 14,3 фоизи олий тоифадагилар, 20,4 фоизи 3 йилда бир марта
мунтазам малака ошириб туради, 40 фоизи тиббий адабиётларни кузатиб
боради, тиббий журналлар саҳифаларида бериладиган ДВ рекламаларини
ўрганади. 31,1 фоиз шифокорлар илмий тиббий журналларда бериладиган
илмий мақолаларни кузатиб борадилар, 24,3 фоизи юрак-томир
касалликларини даволашда қўлланиладиган ДВ тақдимотлари бўлиб
ўтадиган, фармацевтик компаниялар вакиллари илмий маъруза қиладиган
илмий конференциялар ва симпозиумларда қатнашадилар.
Шунингдек, артериал гипертонияни даволашда ёзиб бериладиган дори
воситалари турларини ва даволаш стандартларини қиёслаш натижалари
таҳлил қилинди. Биз Тошкент тиббиёт академиясининг Биринчи ва Учинчи
клиникалари кардиология бўлимларида ҳамда ЎзР ССВнинг Республика
ихтисослашган кардиология марказида стационар даволанишда ётган 547та
беморнинг касаллик тарихини ўргандик.
ЎзР ССВнинг Республика ихтисослашган кардиология марказида
стационар даволанишда бўлган 236та беморнинг касаллик тарихи ўрганилди.
Тадқиқотлар 2008 йил январидан 2008 йил апрелигача олиб борилди. Бу давр
давомида касалхонада жами 525та бемор даволанди, 236та (44,95%) касаллик
тарихи кўриб чиқилди.
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ЎзР ССВ РИКМ ходимларининг
шифокорлик амалиётида артериал гипертонияни даволаш курси учун 49та
номдаги дори воситаларидан фойдаланилади. Улардан 29таси (59,2%)
шифокорлар томонидан кўпроқ тайинланган. Улардан асосийлари: конкор,
диротон, тромбокард, нормодипин, берлиприл, гипотиазид, теветен,
курантил, вазлодипин, экватор ва бошқалар.
АГ даволашда қўлланиладиган дорилар турларини аниқлаш ҳамда
беморлар касаллик тарихини ўрганиш шуни кўрсатдики, шифокорлар 188
(79,6%) ҳолларда конкор, 107 (45,34%) ҳолларда – диротон, 88 (37,3%)
ҳолларда – тромбокард, 69 (29,24%) ҳолларда - нормодипин, 34 (14,41%)
ҳолларда – берлиприл, 29 (12,29%) ҳолларда – курантил, 30 (12,71%)
ҳолларда – гипотиазид ва теветен, 18 (7,63%) ҳолларда – вазлодипин, 17
(7,2%) ҳолларда – экватор тайинлаганлар. Бошқа ҳолларда (5,08% - 0,42%)
нифекард, диакарб, бисопролол, кардиолопин, лозап, небилет, эгилок, ко-
диован ва бошқалар буюрилган (5-жадвал).
14
5-жадвал
Антигипертензив дори воситалари гуруҳларини тақсимлаш,%
№
Препаратлар гуруҳи
Фоизларда
1 Бета-адреноблокаторлар
36,5%
2 АПФ ингибиторлари
25,5%
3 Диуретиклар
7,2%
4 Кальцийли каналлар блокаторлари
21,2%
5
Ангиотензин II рецепторлари
антогонистлари
6,0%
6 Аралаш препаратлар
3,6%
Шундай қилиб, олиб борилган тадқиқот натижасида аниқландики, ЎзР
ССВ РИКМда даволаниш тасдиқланган стандартлар бўйича олиб борилган.
Тошкент
тиббиёт
академияси
биринчи
клиникасининг
кардиология бўлимида
2006 йил ноябрдан 2007 йил апрелгача даволанган
205та беморнинг касаллик тарихи ўрганилди. Жами бу даврда кардиология
бўлимида 581 бемор даволанган, 205та касаллик тарихи таҳлил қилинган, бу
эса беморлар умумий сонининг 35,3 фоизини ташкил қилади. Адабиётларни,
шунингдек тиббиёт ходимлари артериал гипертонияни даволаш учун
тайинлаган дори воситаларини ўрганиш шуни кўрсатдики, АГни даволашда
қўлланиладиган дори воситаларининг 49тасидан 24тасини (48,9%)
шифокорлар кўпроқ тайинлаган. Тиббиёт ходимларииннг стационарда
даволанаётган беморларга тайинлаган дори воситаларини ўрганиш қуйидаги
натижаларни берди: 148 (72,2%) ҳолларда атенолол, 141 (68,8%) ҳолларда -
эналаприл, 67 (32,7%) ҳолларда - энап, 43 (20,9%) ҳолларда – конкор ва энам,
20 (9,7%) ҳолларда - диротон, 19 (9,2%) ҳолларда – кордарон, 15 (7,3%)
ҳолларда тромбокард, қолган ҳолларда эса (5,8%-0,5%) берлиприл,
вазлодипин, гипотиазид, диакарб, диован, карведилол, кардиолопин, ко-
диован, коринфар, курантил, метопролол, нифедипин, норваск, энап Н ва
бошқалар буюрилган (6-жадвал).
6-жадвал
Антигипертензив дори воситалари гуруҳларини тақсимлаш,%
№
Препаратлар гуруҳи
Фоизларда
1 Бета-адреноблокаторлар
38,0%
2 АПФ ингибиторлари
55,0%
3 Диуретиклар
0,5%
4 Кальцийли каналлар блокаторлари
4,6%
5
Ангиотензин II рецепторлари
антогонистлари
1,0%
6 Аралаш препаратлар
0,9%
15
Атенолол ва эналаприл бирга қўшиб қўлланганда юқори самара
беришини ҳисобга олиб, Тошкент тиббиёт академияси биринчи клиникасида
бу препаратлар билан комплекс терапия олиб борилди, бу эса даволаниш
самарадорлигини сезиларли даражада оширди..
Биз ўрганиб чиққан касаллик тарихларида артериал гипертонияни
даволашга тўғри келмайдиган ёки тақиқланган дори воситаларини бирга
қўллаш ҳолатлари аниқланмади.
Тошкент тиббиёт академияси учинчи клиникасининг кардиология
бўлимида
стационар даволанишда бўлган беморларнинг 106та касаллик
тарихи ўрганилди. Тадқиқотлар 2007 йил июндан 2007 йил августгача бўлган
даврни (3 ой) қамраган. Жами ушбу даврда касалхонада 349та бемор
даволанди, 106та касаллик тарихи ўрганилди, бу 30,37 фоизни ташкил
қилади.
Ўрганишлар шуни кўрсатдики, Тошкент тиббиёт академияси учинчи
клиникаси тиббиёт ходимларининг врачлик амалиётида артериал
гипертонияни даволаш курсида энг кўп қўлланиладиган 49та дори
турларидан асосан 21таси (40,8%) кўпроқ тайинланган. Буларнинг
асосийлари: эналаприл, конкор, берлиприл, энап, энам, эгилок, небилет,
кордарон, диротон ва бошқалар.
Стационар даволанишда ётган беморлар касаллик тарихини ўрганиш
шуни кўрсатдики, шифокорлар 63 (59,45%) ҳолларда эналаприл, 30 (28,3%)
- конкор, 21 (19,8%) - берлиприл, 9 (8,4%) – эгилок, 8 (7,5%) - энам, 7 (6,6%)
– кордарон тайинлаганлар. Бошқа ҳолларда (5,6% - 0,9%) атенолол,
вазлодипин, верапамил, индапамид, диротон, каптоприл, кардиолопин,
курантил, лизиноприл, лозап, нормодипин, тромбокард ва бошқалар
буюрилган (7-жадвал).
7-жадвал
Антигипертензив дори воситалари гуруҳларини тақсимлаш,%
№
Препаратлар гуруҳи
Фоизларда
1 Бета-адреноблокаторлар
29,0%
2 АПФ ингибиторлари
63,0%
3 Диуретиклар
2,0%
4 Кальцийли каналлар блокаторлари
6,09%
5
Ангиотензин II рецепторлари
антогонистлари
-
6 Аралаш препаратлар
-
Шундай қилиб, олиб борилган тадқиқот натижасида аниқландики,
Тошкент тиббиёт академияси учинчи клиникасининг кардиология бўлимида
даволаниш белгиланган стандартларга мувофиқ олиб борилмаган.
16
Даволаш-профилактика муассасаларида олиб борилган социологик
тадқиқотлар – интервью олиш, сўровнома ва касаллик тарихларини ўрганиш
асосида юрак-томир касалликларида қўлланиладиган ДВ турларидан оқилона
фойдаланиш учун даволаниш самарадорлигини оширишга қаратилган
тавсиялар ишлаб чиқилди:
-
дипломдан кейинги тиббий таълим тиббиёт ходимларини
аттестациядан ўтказишнинг мажбурий талаби сифатида;
- ДВдан фойдаланишни назорат, аудит қилиш ҳамда тескари алоқан
таъминлаш;
- дори воситалари ҳақида мустақил ахборот.
Соғлиқни сақлаш мутахассислари учун реклама – тиббий ёки
фармацевтик маълумотга эга шахслар орасида дори воситаларини тарғиб
қилишнинг ҳар қандай шакли, яъни рецепт билан ва/ёки рецептсиз
бериладиган ДВ таъминоти, сотилиши ёки истеъмол қилинишини таъминлаш
мақсадида амалга ошириладиган реклама фаолиятининг барча турлари
сифатида белгиланади.
Соғлиқни сақлаш мутахассислари учун реклама қуйидагиларни ўз
ичига олади:
- даволаш учун дори воситаларини тайинлайдиган ёки бундай
товарларни етказиб берадиган мутахассисларга мўлжалланган рецептли ва
рецепсиз дори воситалари рекламаси;
- тиббий савдо вакилларининг шифокорлар ва дори воситалари
таъминотчилари билан учрашувлари;
- намуналарни етказиб бериш;
- реклама материалларини почта орқали тарқатиш;
- тиббий ходимлар ўз беморларига дориларни тайинлаши ёки
таъминлаши учун совғалар, бонуслар кўринишидаги моддий рағбатларни
бериш;
- соғлиқни сақлаш ходимлари ёки тиббий маҳсулотларни етказиб
берувчилар иштирок этадиган реклама тадбирларининг ҳомийлар томонидан
қўллаб-қувватланиши;
- даволаш-профилактика муассасаларида реклама ташувчиларини
жойлаштириш.
Мазкур бобдаги тадқиқотлар маълумотлари Ўзбекистон Республикаси
Соғлиқни сақлаш вазирлигининг “Тиббиёт муассасаларида ҳамда тиббиёт
ходимлари учун реклама материалларини жойлаштириш учун рухсатнома
бериш комиссияси ва тартиби ҳақида низом”и лойиҳасини ишлаб чиқишда
қўлланилди.
ХУЛОСА
1.
Дори воситаларини тарғиб қилиш бўйича хорижий тажрибани
ўрганиш ва таҳлил қилиш шуни кўрсатдики, бунда жуда катта пул
маблағлари сарфланмоқда, дори воситаларининг глобал сотувлари
миллиардлаб АҚШ долларига тенг даромад келтирмоқда, шу билан бирга,
17
аҳлоқий нормаларнинг бузилиши ҳоллари ва ҳаттоки уларга мутлақо риоя
қилмаслик ҳам учраб турибди. Шунинг учун сотувларни рағбатлантиришда
дори воситаларини реклама қилишнинг аҳамиятига етарлича эътибор бериш
зарур.
2.
Адабиётларни ўрганиш асосида аҳоли, дорихона ва даволаш
муассасалари ходимларининг дори воситаларини тарғиб қилишга
муносабатини ўрганиш мақсадга мувофиқлиги аниқланди. Ушбу мақсадда
сўровнома тузилди, беморлар касаллик тарихлари ўрганилди. Шифокорлар
ўртасида интервью ва анкеталаш усулларида олиб борилган социологик
сўров ҳамда касаллик тарихларини ўрганиш дори воситаларидан оқилона
фойдаланиш учун тиббиёт ходимлари учун тавсиялар лойиҳасини ишлаб
чиқиш зарурлигини белгилаб берди.
3.
Дори воситалари рекламасини тартибга солувчи меъёрий базани
таҳлил қилиш натижалари унинг заиф томонларини кўрсатди, бу Ўзбекистон
Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2010 йил 12 мартдаги 74-сон
“Дори воситалари, тиббий буюмлар ва тиббий хизматлар рекламасига рухсат
бериш тартиби тўғрисида”ги буйруғида ҳисобга олинди.
4.
Тадқиқот натижалари Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш
вазирлигининг “Тиббиёт муассасалари ва тиббий ходимлар учун дори
воситалари, тиббий хизматлар ва тиббий қўллаш маҳсулотлари рекламасини
жойлаштириш учун рухсатнома бериш тартиби тўғрисида” буйруғи
лойиҳасини тузишда ҳисобга олинди.
5.
Адабиётларни ўрганиш замонавий реклама усуллари ҳақида ўқув-
услубий кўрсатмалар йўқлиги сабабли бундай қўлланмаларни ишлаб чиқиш
зарурлигини кўрсатди. Тадқиқот натижалари Тошкент фармацевтика
институтининг фармацевтика ишини ташкил қилиш кафедрасида (жорий
этиш далолатномаси №559 27.02.2009й.) ҳамда фармацевтлар малакасини
ошириш факультетида (жорий этиш далолатномаси №560 27.03.2009й.) ўқув
жараёнига жорий этилган.
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Каналы распространения
рекламы // Материалы научно-практической конференции «Новые
достижения в получении, изучении и применении лекарственных средств на
основе природного сырья», посвящённой 100-летию со дня рождения
профессора Р.А. Хазанович.-Ташкент, 2006.-С.168.
2.
Шахидаятов К.С., Исторические вехи рекламы // Материалы научно-
практической конференции «Новые достижения в получении, изучении и
применении лекарственных средств на основе природного сырья»,
посвящённой 100-летию со дня рождения профессора Р.А. Хазанович.-
Ташкент, 2006.-С.169.
3.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Анализ ассортимента
лекарственных средств, применяемых при заболеваниях сердечно-
18
сосудистой системы // Материалы научно-практической конференции
«Интеграция образования, науки и производства в фармации», посвящённой
70-летию Ташкентского фармацевтического института.- Ташкент, 2007.-
С.107-108.
4.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Наружная светодиодная
реклама
на
службе
лекарственных
средств
(Сообщение
1)
//
Фармацевтический журнал.-Ташкент, 2007.-№4.-С.21-24.
5.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Наружная светодиодная
реклама
на
службе
лекарственных
средств
(Сообщение
2)
//
Фармацевтический журнал.-Ташкент, 2008.-№1.-С.11-13.
6.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Анализ ассортимента
лекарственных средств, применяемых при артериальной гипертонии //
Материалы научно-практической конференции «Актуальные вопросы
образования, науки и производства в фармации».-Ташкент, 2008.-С.220-221.
7.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Изучение ассортимента
лекарственных средств, используемых при гипертонической болезни //
Материалы научно-практической конференции «Актуальные вопросы
образования, науки и производства в фармации».-Ташкент, 2008.-С.221-222.
8.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Определение ассортимента
лекарственных средств, используемых при лечении артериальной гипертонии
// Материалы научно-практической конференции «Актуальные вопросы
образования, науки и производства в фармации».-Ташкент, 2008.-С.230-231.
9.
Шахидаятов
К.С.,
Ташмухамедов
Э.Р.
Ассортимент
лекарственных средств, применяемых при лечении артериальной гипертонии
в Республиканском Специализированном Центре Кардиологии // Тезисы
республиканской научно-практической конференции с международным
участием «Новые технологии: от центра в регионы».-Кардиология
Узбекистана.- Ташкент, 2009.-№1-2.-С.124-125.
10.
Шахидаятов К.С., Ташмухамедов Э.Р. Современные методы
рекламы лекарственных средств // Медицинский журнал Узбекистана.-
Ташкент, 2009.-№2.-С.72-75.
11.
Шахидаятов К.С., Ибрагимова М.Я., Саипова Д.Т., Хидоятова
З.Ш.,
Зульфитдинова
С.Ш.
«Современные
методы
продвижения
лекарственных средств». / Учебно-методическое указание для практических
занятий студентов 5 курса. Под редакцией профессора Ташмухамедова Э.Р.
Ташкент.-2009.-20с.
12.
Шахидаятов К.С., Ибрагимова М.Я., Саипова Д.Т., Хидоятова
З.Ш., Зульфитдинова С.Ш. Профессор Ташмухамедова Э.Р тахрири остида
«Дори воситалари рекламасининг замонавий усуллари». / Фармацевтлар
малакасини ошириш факультети тингловчилари Амалий машгулотлари учун
укув-услубий курсатма. Тошкент.-2009.-20бет.
19
Фармацевтика фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Шахидаятов
Камолиддин Сиражетдиновичнинг 15.00.01 – Дори технологияси ва
фармацевтика ишларини ташкил этиш ихтисослиги бўйича «Ўзбекистон
Республикасида дори воситалари рекламасинг ҳолати ва яхшилаш йўллари»
мавзусидаги диссертациясининг
Р Е З Ю М Е С И
Таянч (энг муҳим) сўзлар:
дори воситалари рекламаси
,
социологик
текшириш, формуляр, меъёрий ҳужжат, услубий кўрсатмалар, йўналтириш
воситалари, сўров варақалари, интервью олиш, тақдимот.
Тадқиқот объектлари:
дори воситаларини рекламасига тегишли
меъёрий ҳужжатлар, Тошкент ш. даволаш профилактика муассасаларида
даволананган
беморларнинг
касаллик варақалари. Аҳолини, шифокорлар ва
фармацевтларнинг сўров ва интервью олиш натижалари.
Ишнинг мақсади:
Ўзбекистон Республикаси фармацевтика бозорида
реклама хизматининг ҳолатини ўрганиш, дори воситаларни йўналтиришда
қўлланиладиган тартибга солувчи меъёрий ҳужжатлар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот усули:
мантиқий, статистик, социологик, график тадқиқот
усуллари,
шунингдек
реклама
назарияси,
замонавий
компьютер
технологиялари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
биринчи марта дори
воситаларни йўналтиришда ишлатиладиган меъёрий ҳужжатлар тахлил
қилинди.
Ўзбекистон
фармацевтика
бозорида
дори
воситаларни
йўналтиришда ишлатиладиган, катта ахамиятга эга бўлган усул ва
йўналишлар аниқланди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш
вазирлигининг «Дори воситалари, тиббий буюмлар ва тиббий хизматлар
рекламасига руҳсат бериш тартиби тўғрисида»ги 2010 йил 12 мартдаги 74-
сонли Буйруғи, хамда «Даволаш профилактика муассасаларида ва тиббиёт
ишчиларига дори воситалари ва тиббий буюмлар рекламасини
жойлаштиришга руҳсат бериш тартиби тўғрисида»ги қонун лойиҳаси ишлаб
чиқилди. Тадқиқот натижалари Тошкент фармацевтика институти талабалари
ва фармацевтлар малакасини ошириш тингловчилари амалий машғулотлари
учун ўқув жараёнига татбиқ этилди.
Амалий аҳамияти:
фармацевтика бозорининг субъектларини дори
воситалари йўналтиришдаги фаолиятини меъёрлашда қўлланилади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
буйруқ
лойиҳалари тузилиб, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш
вазирлигининг «Дори воситалари ва тиббий буюмлар сиёсати Маркази»га
тақдим этилди.
Қўлланиш соҳаси:
тиббиёт,
фармацевтика, Тошкент фармацевтика
институтининг ўқув жараёни.
20
РЕЗЮМЕ
диссертации Шахидаятова К.С. на тему: «Состояние и пути улучшения
рекламы лекарственных средств в Республике Узбекистан» на соискание
ученой степени кандидата фармацевтических наук по специальности 15.00.01
– Технология лекарств и организация фармацевтического дела
Ключевые слова:
реклама лекарственных средств, социологическое
исследование,
формуляр,
нормативный
документ,
методические
рекомендации, средства продвижения, анкетирование, интервьюирование,
презентация.
Объекты исследования:
нормативные документы регламентирующие
рекламу лекарственных средств, истории болезни пациентов находившихся
на стационарном лечении в лечебно-профилактических учреждениях
г.Ташкента. Анкетирование и интервьюирование населения, врачей и
фармацевтических работников.
Цель работы:
изучение состояния рекламирования лекарственных
средств на фармацевтическом рынке Республики Узбекистан, разработка и
утверждение нормативных актов для регулирования продвижения
лекарственных средств в Республике Узбекистан.
Методы исследования:
логические, статистический, социологический,
графические методы исследования а также теории рекламы, современные
компьютерные технологии.
Полученные результаты и их новизна:
впервые проведён анализ
нормативной базы, регламентирующей продвижение лекарственных средств.
Определены наиболее значимые приемы и средства продвижения
лекарственных средств на фармацевтическом рынке Узбекистана. Разработан
Приказ Министерства здравоохранения Республики Узбекистан №74 от
12.03.2010г. «О порядке выдачи разрешений на размещение рекламы
лекарственных средств, медицинских услуг и изделий медицинского
назначения», а также проект Приказа Министерства здравоохранения
Республики Узбекистан «О порядке выдачи разрешений на размещение рекламы
лекарственных средств и изделий медицинского назначения для
медицинских учреждений и медицинских работников». Внедрены в учебный
процесс методические указания для практических занятий студентов и
слушателей факультета усовершенствования фармацевтов Ташкентского
фармацевтического института.
Практическая значимость:
в возможности использования для
регулирования деятельности субъектов фармацевтического рынка в области
продвижения лекарственных средств.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
проекты
приказов представлены на рассмотрение в Центр политики лекарственных
средств и изделий медицинского назначения Министерства здравоохранения
Республики Узбекистан.
Область применения:
медицина, фармация, учебный процесс
Ташкентского фармацевтического института.
21
RESUME
Thesis of K.S. Shakhidayatov on the scientific degree competition of the candidate
of sciences in Pharmacy on speciality 15.00.01 – Technology of Drugs and
Organization of Pharmaceutical Affairs, subject: “The state and improvement ways
of medicinal agents advertising in the Republic of Uzbekistan”
Key words:
advertising of medicinal agents, sociologic research, formulary
(card), normative document, methodic recommendations, means of promotion,
resuming, interviewing and presentation.
Subject of research:
normative document regulating the advertising of
medicinal agents, disease history of patients which have been in stationary
treatment in medical-prophylactic institutions of Tashkent city. Questionnaire and
interviewing of population, physicians and pharmaceutical personnel.
Purpose of work:
study of state of medicinal agents’ advertising at the
pharmaceutical market of the Republic of Uzbekistan, development and passing
(confirming) of normative documents for regulating of medicinal agents’
promotion in the Republic of Uzbekistan.
Methods of research:
logic, statistic, sociologic, graphic methods of
research, theory of advertising and modern computer technology.
The results obtained and their novelty:
for the first time the analysis of
normative base regulating the promotion of medicinal agents has been conducted.
The most valuable ways and means of promotion of medicinal agents at the
pharmaceutical market of Uzbekistan have been determined. The order №74 dated
by 12.03.2010 «About order of giving of permissions for advertising of medicinal
agents, medical services and goods of medical assignation» of Ministry of Public
Health of the Republic of Uzbekistan have been issued and order project of
Ministry of Public Health of the Republic of Uzbekistan «About order of giving of
permissions for advertising of medicinal agents and goods of medical assignation
for medical institutions and medical personnel» have been developed. Methodic
indications for practical lessons of students and audience of Tashkent
pharmaceutical institute’s faculty of pharmacists’ perfection have been introduced
to the learning process.
Practical value:
in probability of application for regulating of activity of
pharmaceutical market’s subjects in the field of promotion of medicinal agents.
Degree of embed and economic effectivity:
projects of orders have been
presented for consideration to Center of policy of medicinal agents and goods of
medical assignation at the Ministry of Public Health of the Republic of Uzbekistan.
Field of application:
medicine, pharmacy, learning process of Tashkent
pharmaceutical institute.
