Авторы

  • Одил Пиримов
    Институт энергетики и автоматизации

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.43051

Ключевые слова:

Коллекционные семена разнокачественость электрическое поле разнополярные электроды площадь поляризации электрический классификатор параметры

Аннотация

Объекты исследования: основные параметры электроклассификатора коллекционных семян хлопчатника.
Цель работы. Разработка и исследование электрического классификатора посевных опушенных семян хлопчатника и обоснование его основных параметров.
Методы исследований. При исследовании электрофизических свойств применены общеизвестные методы, теоретические исследования основных свойств электромагнитного поля основаны на предыдущие экспериментальные исследования на разработанной экспериментальной установке путем использования методов математического планирования и математической статистики.
Полученные результаты и их новизна. Изучение основных физических свойств коллекционных посевных семян хлопчатника, теоретическое обоснование разделения опушенных семян на фракции с помощью барабанного диэлектрического рабочего органа, обоснование конструктивных и режимных параметров электроклассификатора. Результаты определения экономической эффективности по применении электрического классификатора.
Научная новизна. Основные физические свойства коллекционных посевных семян хлопчатника, величина площади полярности семян на электрическом поле разнородных электродов, математические модели траектории движения выделенных семян и радиуса разнородных электродов, научно-обоснованные конструктивно режимных параметров электроклассификатора посевных семян хлопчатника.
Практическая значимость. Ускорение процесса разделения на пять фракций коллекционного посевного материала хлопчатника десятикратно, которая имеет высокую точность и соответственно повышение энергетической и физической всхожести семян на 4 и 8 %.
Степень внедрения и экономическая эффективность. Экспериментальная установка принята для переработки коллекционных семян и подготовки элитных семян, хранящихся на генофонде УзНИИССХ.
Использование электроклассификатора позволяет получить 2,3 млн сум экономической эффективности за счет электромеханизации ручного труда.
Область применения. Лаборатории семеноводства.


background image

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ФАНЛАР АКАДЕМИЯСИ

ЭНЕРГЕТИКА ВА АВТОМАТИКА ИНСТИТУТИ




Ќўлёзма ҳуќуќида

УДК 633.511:631.53


ПИРИМОВ ОДИЛ ЖЎРАЕВИЧ






КОЛЛЕКЦИОН УРУЃЛИК ЧИГИТЛАРИНИНГ

ЭЛЕКТР КЛАССИФИКАТОРИ




05.20.02

Ќишлоќ хўжалигида электр технологиялар ва электр ускуналар






Техника фанлари номзоди

илмий даражасини олиш учун таќдим этилган диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ






ТОШКЕНТ

-

2010 й


background image

Иш Тошкент ирригация ва мелиорация институтида бажарилган


Илмий раҳбар

техника фанлари доктори

Юсубалиев Аширбой


Расмий оппонентлар: техника фанлари доктори, профессор

Исмаилов Махмудхон

техника фанлари номзоди, катта илмий ходим

Айдаров Шамиль Газизович



Етакчи ташкилот Ўзбекистон ғўза селекцияси ва уруғчилиги илмий тадқиқот

институти (ЎзҒСУИТИ)



Ҳимоя Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси энергегетика ва

автоматика институти

ҳузуридаги К.015.28.01 рақамли кенгашнинг 2010 йил

«___»__________ соат да ўтадиган мажлисида бўлади. Манзил

: 100125,

Тошкент ш., Дўрмон

йўли

кўчаси

, 29-

уй

.




Диссертация билан Ўз Р Ф А, Энергетика ва автоматика институти

кутубхонасида танишиш мумкин.

Автореферат ____________ да тарқатилди.





Ихтисослашган кенгаш

илмий котиби

в.б.

,

техника фанлари номзоди

М

.

М

.

ХАМУДХАНОВ


background image

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Ишнинг долзарблиги.

Маълумки, ҳозирги ваќтда пахта

унумдорлигини ошириш, тезпишар навларни яратиш, ҳамда

пахта

касалликлари билан курашнинг ягона йўли бу касалликка чидамли бўлган

пахта навининг яратилишидир. Янги навларни яратишда селекция ишларида

бирламчи материал ҳисобланувчи ва генофондни ташкил этувчи коллекцион

уруѓлар муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун

коллекцион уруѓларнинг сифати

янги пахта нав

-

ларини яратишда алоҳида ўрин тутади. Селекция ишларидан

ташќари бирламчи уруѓларнинг сифати элита уруѓчилигида ва янги

навларининг бошланѓич уруѓланишида ҳам аҳамиятга эга.

Текширишлар шуни кўрсатадики, селекцион навларнинг генетик ва

фенотипик белгилари уруѓларни узоќ муддат саќлашда умумий уруѓлик

материалдан юќори сифатли уруѓлик чигитларни ажратиб олиш аниќлигига

боѓлиќ. Бу ҳолда сифатли навларга ажратилган уруѓлик юќорида кўрсатилган

белгиларини 10

-

15 йил давомида саќлаб туриш хусусиятига эга бўлади.

Ҳозирги кунда юќори сифатли уруѓлик материлани олиш учун уруѓлар

торсион ёки аналитик тарозиларда доналаб тортиб олиш орќали катта ќўл

меҳнати ва иш ваќтини талаб ќилади. Бошќа тарафдан ќараганда,

хизматчиларнинг физиологик чарчаш ҳолати кўпинча юќори сифатли уруѓ

олиш аниќлигини камайтиради.

Ҳозирги кунда мавжуд бўлган пневматик столлар, таъмирловчи ва

бошќа классификаторлар бошланѓич туклиликка эга бўлган уруѓларни

уларни юзасида маълум даражада пухлар бўлгани сабабли морфологик

белгиларига кўра ажратиб бера олмайди. Шунинг учун пахтанинг уруѓлик

чигитларини электр классификаторини параметрларини тадќиќ ќилиш ва

асослашга

баѓишланган

текширишларнинг

маќсади

жараённи

электромеханизациялаш ҳамда уруѓларни уларнинг

биологик сифат

белгилари асосида бир нечта фракцияларга ажратиш аниќлигини ошириш

бўлиб, ушбу масала ҳозирги кунда долзарб ҳисобланади.

Муаммонинг ўрганилиш даражаси.

Ҳозир маълум бўлган пневматик

(РПП

-

30, БПС), решеткали (РКФ

-

1), стерженли ва бошќа классификаторлар

донли сочилувчан уруѓлар ва бошќа техник экинларни уруѓларини

фракцияларга ажратиш учун мўлжалланган. Аммо улар пахта уруѓининг

юзасида маълум тукли ќатлам мавжуд бўлгани учун тукли уруѓлик

чигитларни фракцияларга ажратиб саралаб бера олмайди.

Диссертация ишини ИТИ режалари мавзулари билан боѓлиќлиги.

ИТИ лари 2002

-

2006 йиллар давомида Тошкент ирригация ва

мелиорация институтининг 4.9. Уруѓликларни электр майдонида саралаш

мавзуси асосида бажарилди.

Тадќиќот маќсади.

Ѓўзанинг тукли уруѓлик чигитларининг электр

классификатори ускунасини ишлаб чиќиш ва унинг асосий параметрларини

тадќиќ ќилиш ҳамда асослаш.


background image

Тадќиќот вазифалари:

-

ѓўзанинг тукли коллекцион уруѓларининг асосий физик

хусусиятларини ўрганиш;

-

ѓўзанинг уруѓларини фракцияларга ажралишининг асосий

жараёнларини назарий тадќиќ этиш;

-

электр классификаторнинг асосий конструктив ва режим

параметрларини текшириш ва асослаш;

-

фракцияларга ажратилган уруѓларнинг экиш сифатларини ўрганиш;

-

электр классификаторни ќўллашдан олинадиган техник –

иќтисодий

самарадорликни аниќлаш.

Тадќиќот объекти –

коллекцион чигитлар электр классификаторининг

асосий параметрлари.

Тадќиќот предмети

коллекцион чигитларни фракцияларга

ажратишда содир бўладиган электрофизик жараёнларнинг ќонуниятлари.

Тадќиќот ўтказиш усуллари.

Аввалги ўтказилган тадќиќотлар

таҳлили муќаддам бажарилган илмий

-

тадќиќот ҳамда тажриба

-

конструкторлик ишлари натижалари бўйича чоп этилган илмий

-

техник

адабиётлар ва меъёрий ҳужжатлар асосида ўтказилди.

Уруѓларнинг электрофизик хусусиятлари Ўзбекистон ғўза

селекцияси

ва уруѓчилик илмий тадќиќот институтида саќланаётган уруѓларда умумий

маълум бўлган усулларда ўрганиб чиќилди.

Назарий тадќиќотлар электромагнит майдон назариясининг асосий

хусусиятлари ва иш мавзуси бўйича аввалги ўтказилган тадќиќотлар

натижалари асосида бажарилди.

Агротехник тажрибалар Ўзбекистон ғўза селецияси ва уруѓчилик

илмий тадќиќот институти ва Ўзбекистон пахтачилик илмий тадќиќот

институтлари томонидан ишлаб чиќилган усуллар асосида ўтказилди.

Тажриба текширувлари муаллиф томонидан ишлаб чиќилган тажриба

ускунасида кўп факторли тажрибаларни математик режалаштириш ва

математик статистика усулларидан фойдаланиб амалга оширилди.

Ҳимояга таќдим этилаётган асосий ҳолатлар:

-

ѓўза коллекцион уруѓлик чигитининг асосий физик хусусиятларини

ўрганиш натижалари;

-

барабанли диэлектрик ишчи органи ёрдамида тукли уруѓларни

фракцияларга ажратишни назарий асослаш натижалари;

-

электр классификаторнинг конструктив ва режим параметрларини

асослаш якунлари;

-

амалий тажриба натижалари ва электр классификаторни ќўллашдан

олинадиган иќтисодий самарадорликни аниќлаш;

Илмий янгилик:

-

тукли коллекцион чигитларининг асосий физик хусусиятлари;


background image

-

турли ќутбли электродлар электр майдонидаги уруѓларнинг

ќутбланиш юзаси катталиги, турли ќутбли электродлар радиуси ҳамда

ажратилган уруѓларнинг ҳаракат траекториясининг математик моделлари;

-

ѓўза тукли уруѓлари электр классификаторининг илмий асосланган

конструктив ва режим параметрлари.

Бажарилган тадќиќотларнинг назарий ва амалий аҳамияти.

Ушбу

ишнинг назарий аҳамияти уруѓларнинг ќутбланиш майдони, турли ќутбли

электродлар радиуси ва уруѓларни барабандан ажралгандан кейинги ҳаракати

траекториясини аниќловчи аналитик ифодаларни ишлаб чиќишдан иборат

бўлиб,

улар

классификаторнинг

ҳамда

диэлектрик

сараловчи

ќурилмаларнинг асосий ишчи ва конструктив параметрларини асослашга

хизмат ќилади.

Ѓўза коллекцион бошланѓич уруѓлик материалини бешта фракцияга

юќори аниќликда ажратиш жараёнини ўн мартагача тезлаштириш ва

уруѓларнинг униб чиќиш энергиясини ва унувчанлигини мос равишда 4 ва 8

% гача ошириш ишнинг амалий аҳамиятини ташкил этади. Бу эса селекция

ишларини ўтказишда ҳамда пахта генефондида уруѓларни янада узоќроќ

муддат саќлаб беришда юќори сифатли биологик бир хил бошланѓич

материални шакллантиришга имкон беради.

Натижаларни амалда тадбиќ этиш.

Ўтказилган тадќиќотлар

натижалари асосида «Квант» илмий ишлаб чиќариш корхонасида ЧЭК

-1

пахта уруѓи электр классификаторининг техник шартлари ишлаб чиќилди

ҳамда тажриба

-

саноат намунаси тайёрланди. Тажриба ускунаси Ўзбекистон

ғўза

селецияси ва уруѓчилиги илмий

-

тадќиќот институти томонидан унинг

генофондида саќланувчи коллекцион уруѓларни ќайта ишлаш ва элита

уруѓларини тайёрлаш маќсадида ќабул ќилинди.

Ишнинг муҳокамаси.

Диссертация мавзусининг асосий ҳолатлари

Ўзбекистон ѓўза селецияси ва уруѓчилик илмий тадќиќот институти

(Т. 2006 й.)

ва Ўзбекистон пахтачилик илмий тадќиќот институтларида

(

2008 й.) бўлиб ўтган халќаро илмий

-

амалий анжуманларда, Тошкент давлат

техника университети (2008), Тошкент давлат

аграр университети (2008 й.

),

Ўзбекистон ќишлоќ хўжалигини механизациялаш ва электрлаштириш илмий

-

тадќиќот институт (Гулбаҳор., 2008 й.), Бухоро Давлат университети

(

Бухоро, 2009 й.)

ва Тошкент ирригация ва мелиорация институтларида (

2006

й.,

2008 й.,

200

9 й.) бўлиб ўтган республика миќёсидаги илмий

-

амалий

анжуманларда маъруза ќилинган ва ќўллаб ќувватланган.

Чоп этилган ишлар.

Бажарилган ишнинг асосий мазмуни 15 та маќола

ва тезисларда ёритилган.

Диссертация таркиби ва ҳажми.

Диссертация иши сўз боши, бешта

бўлим, умумий хулосалар, фойдаланилган адабиётлар рўйхати (82 та) ва

ќўшимча маълумотлардан ташкил топган бўлиб, 122 бетдан, шу жумладан,

35 расм ва 25 жадвалдан иборат.


background image

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Сўз бошида

ишнинг долзарблиги, тадќиќот маќсади ва

масалалари,

тадќиќот объекти ва предмети, илмий янгиликлар, бажарилган

тадќиќотларнинг назарий ва амалий аҳамияти, тадќиќот ўтказиш усуллари,

ҳимояга таќдим этилаётган асосий натижалар, ишни тавсия ќилиш, чоп

этилган ишлар сони, диссертация таркиби ва ҳажми тўѓрисидаги

маълумотлар келтирилган.

Биринчи бобда

ѓўза уруѓининг физиологик етишиш хусусиятлари,

уларнинг таҳлили ва уларда олиб борилган илмий

-

тадќиќотлар натижалари,

уруѓларнинг мавжуд бўлган классификаторларининг таҳлили, ѓўза

уруѓларини сифат кўрсатгичлари бўйича ажратиш усулларининг таҳлили

келтирилган.

Текширишлар асосида уруѓларнинг униб чиќишининг ҳам катта

чегараларда оѓирлик ва зичликка боѓлиќлиги кўриб чиќилган. Оѓир

фракциялардаги уруѓлардан униб чиќќан экинларнинг углеводлар билан

юќори даражада таъминланганлиги ва ташќи муҳитдаги озуќа

моддаларининг ассимиляцияси учун ќулай шароитлар яратилиши

кўрсатилган.

Ѓўза уруѓларини ажратиш усулини танлаш учун турли ќишлоќ хўжалик

экинларининг уруѓларини классификация ќилиш (таснифлаш) да

ќўлланиладиган панжарали, пневматик ва электрик ускуналарнинг асосий

техник

-

технологик хусусиятлари ўрганилган. Жумладан, ѓўзанинг тукли ва

туксизлантирилган уруѓларини РПК

-

40 ва РПП туридаги ротаметрик

пневмоклассификаторларда саралаб фракцияларга ажратиш мумкин.

Кўриб чиќилган классификаторларнинг анализи шуни кўрсатадики,

уларнинг иш принциплари чигитларни агробиологик хусусиятлари билан

чамбарчас боѓланган асосий параметрлар йиѓиндиси бўйича фракцияларга

ажратиш имкониятини бермайди.

Уруѓларни фракцияларга ажратишнинг сифатини яхшилашда электр

майдонларида янги имкониятлар яратади. Шу йўналишда олиб борилган

изланишлар натижасида ЎзМЭИ да диэлектрик ќурилма ишлаб чиќилган

бўлиб, бу ќурилма пахта заводлари шароитида тукли уруѓларни

агробиологик кўрсаткичлар билан ќаттиќ боѓланган морфофизик

хусусиятлари йиѓиндиси бўйича аниќроќ ажратиб беришни таъминлайди.

«

Электр

классификаторнинг

асосий

конструктив

ва

иш

режими

параметрларини

назарий

асослаш

»,

деб

номланган

иккинчи

бобда

электр

классификаторнинг

конструктив

ва

режим

параметрларини

асослаш

учун

олиб

борилган

назарий

тадќиќотлар

натижа

ва

таҳлиллари

келтирилган

.

Аввалги ўтказилган тадќиќотларга кўра ќарама

-

ќарши ќутбли

электродлар орасидаги уруѓлик диэлектрик ќурилма ишчи органи (барабани)

га ќуйидаги электр кучи билан тортилади:


background image

,

sin

2

cos

2

u

2

п

2

0

t

R

U

S

F

c

c

u

u

с

э

(1)

бунда ε

0

=8,86·10

-12

Ф/м –

электр доимийси; ε

c

уруѓнинг нисбий диэлектрик

сингдирувчанлиги; ε

u

электродлар изоляцияси ќатламининг

сингдирувчанлиги;

S

п

уруѓнинг ќутбланган юзаси майдони, м

2

; U

турли

ќутбли электродлар кучланиши, В;

t

электродлар изоляция ќатламининг

ќалинлиги, м;

2

/

b

R

c

заррачаларнинг кичик ярим ўќи, м;

турли ќутбли

электродлардаги заррачаларнинг жойлашиш бурчаги, град;

R

э

электроднинг

ташќи радиуси, м; δ–электродлар орасидаги масофанинг ярми, м.

(1) ифодадан кўринадики, уруѓни айланувчи ишчи органга тортувчи

электр кучи катталигини электродларга берилувчи кучланишни ёрдамида

ўзгартириш имконияти мавжуд. Демак, ДСЌда электродлар кучланиши

технологик жараённинг асосий ростловчи параметри бўлиб хизмат ќилади.

Лекин, кучланишнинг максимал ќиймати электродлар орасидаги ҳаво

оралиѓи катталиги 2δ, электродларнинг изоляция ќатламининг ќалинлиги t ва

изоляция материалининг электр мустаҳкамлиги билан чегараланади. Бу эса

электр кучининг кўпайиш имконияти электродларга берилаётган

кучланишнинг максимал ќиймати билан чегараланади.

Уруѓнинг ва изоляциянинг аниќ электр хусусиятларининг доимий

ќийматида, яъни ε

c

u

=const

да электр кучи катталигини чигитнинг

ќутбланиш майдонини

S

п

ўзгартириш йўли билан эришиш мумкин.

1

–расм. Уруѓликларнинг турли ќутбли электродлар билан ўзаро таъсири

схемаси: 1

-

уруѓ, 2

-

турли ќутбли электродлар.

S

п

нинг катталигига эса ўз навбатида

 

2

/

1

arccos

с

э

э

R

R

R

ифода билан аниќланувчи уруѓнинг жойлашиш бурчаги (1

-

расм)

таъсир кўрсатади.

Иккита электроднинг электр майдони таъсирида умумий ќутбланиш

майдони ќуйидагига тенг бўлади:


background image

)

2

(

2

/

4

c

п

S

S

Керакли ўзгартиришлардан сўнг ќуйидаги ифодага эга бўламиз:

)

3

(

arcsin

1

1

arcsin

1

2

2

2







с

э

э

п

R

R

R

K

K

K

b

S

Уруѓлар ва электродларнинг параметрлари ҳамда уларнинг жойлашиш

схемалари маълум бўлса (3) ифодаси турли ќутбли электродларнинг ташќи

электр майдони таъсири остида уруѓларнинг ќутбланиш даражасини аниќлаш

мумкинлигини кўрсатади. Бу эса ўз навбатида электр кучи катталигини янада

аниќроќ ҳисоблаш имкониятини беради. Ўтказилган ҳисоблашлар (1

-

жадвал)

уруѓларнинг ќутбланиш юзаси маълум ќонуният асосида ўзгаришини

кўрсатади.

1-

жадвал

Уруѓларнинг ќутбланган майдонини уларнинг массасига нисбатан

ўзгариши

m

,мг

b

,мм

, град.

S

с,

мм

2

S

п,

,мм

2

S

п

/S

с

50

4.4

65

0

48

΄

103,16

75,25

0,73

70

4.9

63

0

06

΄

129,04

89,08

0,69

90

5.4

59

0

18

΄

153,75

101,39

0,66

110

5.7

57

0

30

΄

175,13

111,95

0,64

130

6.1

55

0

42

΄

196,54

121,71

0,62

150

6.3

54

0

24

΄

215,15

130,12

0,60

175

6.7

52

0

54

΄

238,16

140,05

0,58

Ўтказилган тадќиќотлар шуни кўрсатадики, турли сифатли тукли ѓўза

уруѓларини 11,5 ммли ташќи диаметрга ва 3,0 мм оралиќ масофали турли

ќутбли электродларда агробиологик хусусиятларига кўра синфларга

сифатлари бўйича табаќали ќилиб ажратиш учун 4,0…5,0 кВ орасида

кучланиш бериш лозим. Бу ҳолда етарли даражада электродлар оралиѓи

масофасининг ҳам электр мустаҳкамлиги саќланади.

Классификаторнинг конструктив параметрлари бўлган фракциялар

ќабул ќилгичининг узунлиги –

L

, барабан ва ќабул ќилгич орасидаги масофа

H,

ҳамда барабаннинг айланиш ўќидан ќабул ќилгичнинг четигача бўлган

масофа –

S

катталикларини асослаш учун турли массага эга бўлган уруѓларни

ажралиб чиќиш бурчагини аниќлаш зарур, яъни турли биологик сифатга эга

бўлган уруѓларни ишчи органдан кейинги ҳаракат траекториясини текшириш

зарур.

Олиб борилган тадќиќотлар натижасида уруѓнинг ажралиш бурчаги

турли ќутбли электродлар томонидан уруѓга таъсир ќилувчи ишчи органнинг

кинематик коэффициенти ва

электр кучи катталигига боѓлиќлигини

кўрсатувчи ќуйидаги ифода ҳосил ќилинди:


background image

α

о

=





G

F

F

э

ц

arccos

=





э

К

g

R

2

arccos

=

э

К

К

arccos

, (4)

Турли массага эга бўлган уруѓларнинг айланувчи барабан юзасидан

учиб чиќиш траекториясини ўрганиш электр классификаторнинг ќабул

ќилгичи фракцияларининг ўрнатилган ўлчамлари ва асосий конструктив

параметрларини асослаб беришга хизмат ќилади.

Ўтказилган назарий изланишлар ќуйидагиларни хулоса ќилишга имкон

беради:

1. Уруѓнинг ќутбланиш даражаси унинг ўлчамлари, электродлар

диаметри ва уларни ўрнатишдаги оралиќ масофасига боѓлиќ. Уруѓлар

массасининг 50 дан 175 мггача ортиши билан ќутбланган майдон ќисми

0,73дан 0,58 гача камаяди, бу эса уларни ишчи орган юзасига бўлган электр

тортилиш кучини 1,7

марта камайишига олиб келади.

2. Массаси 50 мг бўлган уруѓлар учун ҳавонинг аэродинамик ќаршилик

кучи 1,0…1,5 м/с ҳаракат тезлигида оѓирлик кучига нисбатан 0,24…0,54 ни

ташкил этади ва у массаси 175 мг бўлган энг оѓир уруѓларда 0,16…0,36 гача

камаяди. Аэродинамик кучнинг бундай каррали ўзгариши уруѓларни

биологик хусусиятларига кўра фракцияларга ажратишнинг аниќлигини

оширишга имкон беради.

3. Ѓўзанинг коллекцион уруѓларини ажратишда диэлектрик

ќурилманинг турли ќутбли электродлари сифатида 11,5 мм ташќи диаметрга

эга бўлган изоляцияланган алюминли ўтказгичдан фойдаланиш мумкин ва у

3,0 мм оралиќ масофа билан ўрнатилиши зарур.

Учинчи боб

тажриба тадќиќотларини ўтказиш услубиятларига

баѓишланган.

Ўтказилган назарий тадќиќотларда олинган натижалар технологик

жараённинг характери ва электр классификаторнинг конструктив ҳамда иш

режими параметрларига таъсир кўрсатувчи барча факторлар йиѓиндисини

ҳисобга олиш имкониятини бермайди. Шунинг учун уларни тўла асослаш ва

олинган назорат натижаларни ќўллаш имкониятини аниќлаш ва асослаш

ушбу тажриба тадќиќотларини ўтказиш кўзда тутилган:

1. Пахтанинг коллекцион уруѓларининг баъзи физик

-

механик

хусусиятларини ўрганиш.

2. Турли ќутбли электродларга уруѓларнинг электр тортиш кучини

электродларнинг параметрларини ўзгаришини

ҳисобга олган ҳолда

текшириш.

3.

Электр классификаторнинг асосий конструктив ва иш режими

параметрларини тажрибани математик режалаштириш усулини ќўллаш

орќали асослаш.

4.

Электр классификаторда фракцияларга ажратилувчи уруѓларнинг

асосий сифат кўрсаткичларини ўрганиш.


background image

Тажрибаларда ЎзҒСУИТИ пахта генофондида №421, 437, 744

раќамлари билан саќланувчи коллекцион уруѓлар ҳамда С

-

6524 навли тукли

уруѓлардан фойдаланилди.

Уруѓларнинг ўлчамлари (узунлиги, кенглиги, ќалинлиги), массаси ва

туклилигини ўрганиш тасодифий танлов усули билан олинган 200 та уруѓ

намунасида ўтказилди.

Турли массадаги (йирикликдаги) пахта уруѓининг электр тортиш

кучини ўрганиш заррачаларнинг турли ќутбли электродлардан умумий

ажралиб чиќиш кучини ўлчаш усули билан ўтказилди.

Назарий текширишлар натижалари шуни кўрсатадики (2.2.2 пункт),

турли сифатга эга бўлган уруѓлар уларнинг хусусиятига боѓлиќ ҳолда

айланувчи ишчи органдан турли бурчак остида ажралиб чиќади. Шунинг

учун уруѓларнинг ажралиш бурчагига боѓлиќ бўлган тажриба текширувлари

турли сифатли уруѓларни диэлектрик ќурилма ёрдамида фракцияларга

ажратишнинг амалий имкониятини беради. Бундан ташќари кўп факторли

тажрибани ўтказишда электродлар кучланиши катталигини ростлаш

чегараларини танлаш учун ишчи орган параметрларини асослашда турли

массадаги уруѓларни барабандан ажралиб чиќиш бурчагини ўзгаришининг

оралиѓини билиш катта аҳамиятга эга.

Уруѓларни фракцияларга ажратиш жараёнига таъсир кўрсатувчи

факторларни баҳолаш учун 2

-

тартибли кўп факторли математик режалаш

усулидан фойдаланилган. Бу усул тажриба аввалида белгиланган юзани

иккинчи тартибли номинал кўринишида ёзиш имкониятини беради:

У

= b

o

+ b

1

x

1

+ b

2

x

2

+ b

3

x

3

+ b

4

x

4

+ b

12

x

1

x

2

+ b

13

x

1

x

3

+ b

14

x

1

x

4

+

+ b

23

x

2

x

3

+ b

24

x

2

x

4

+ b

34

x

3

x

4

+ b

11

x

1

2

+ b

22

x

2

2

+ b

33

x

3

2

+ b

44

х

4

2

(5)

бунда

У

-

уруѓларнинг

фракцияларга

бўлиниш

сифатини

технологик

кўрсаткичи

;

х

1,

х

2,

х

3,

х

4

-

технологик

жараёнга

таъсир

кўрсатувчи

бошќарилувчи

факторлар

;

b

o

, b

1

, b

12

, b

11

-

регрессия

тенгламаси

.

Классификаторнинг технологик кўрсатгичи ќуйидаги ифода ёрдамида

аниќланади:

),

(

)

(

min

max

max

y

y

y

y

y

н

(6)

бу ерда

y

н

назорат чигит унувчанлиги, %;

y

max

, y

min

фракциялардаги энг

кўп ва кам унувчанлик, %.

Тажрибалар

натижаларидаги

иккинчи

тартибли

полином

коэффициентларни ҳисоблаш

IBM

типидаги

ҳисоблаш машинасида

бажарилган. Бир хил сонли параллел тажрибалардаги (

m=3)

дисперсияларнинг бир хиллиги гипотезасини текшириш Кохрен мезони

бўйича, регрессия тенгламасидаги коэффициентларнинг муҳимлиги –

0,05

муҳимлик даражаси бўйича Стьюдент мезони асосида бажарилди.

Маълумотлар юзаси жавоби билан олинган моделнинг адеквантлиги Фишер

мезони бўйича текширилган.


background image

Тўртинчи «Экспериментал тадќиќотларнинг натижалари» бобида

коллекцион уруѓлик чигитларнинг айрим физик

-

механик хусусиятларининг

таҳлили келтирилган. Унда асосан тукли уруѓлик чигитларнинг узунлиги

11.44...13.01 мм оралиѓида эканлиги аниќланди. 421

-

ва 744

-

тукли

уруѓликларининг ќалинлиги 5.9 мм ни ташкил этса, 437

-

коллекцион

уруѓининг ќалинлиги 0.9 мм га кичик. Тукли ва туксиз уруѓ ўлчамлари

солиштирилганда чигит тукли ќатлам ќалинлиги 0.55, 1.26 ва 1.44 мм ни

ташкил этиши аниќланди. Уруѓнинг сферик ўртача коэффициенти 0.499,

0.491 ва 0.525 ни ташкил этади. Бу эса уруѓнинг формаси эллипсоидга ўхшаб

кетишини билдиради.

Уруѓнинг электродлар майдони таъсирида ќутбланиши натижасида

юзага келувчи электр кучнинг катталиги чигитнинг хусусиятларига,

электродлар системасининг параметрларига, электродларга берилаётган

кучланиш катталигига боѓлиќ бўлиб, турли сифатли чигитларни бир –

биридан ажратишда асосий роль ўйнайди.

Чигитларнинг электродларга тортилиш кучи АПВ –

25 (R

э

=4,9 мм)

маркали симдан иборат ва бир –

биридан 4 мм масофада жойлашган

электродлар системасида ўтказилди. Барча чигитларнинг электродларга

тортилиш кучи уларга берилаётган кучланишнинг ортиши билан 2 –

даражада кўпайиб боради. Бу ҳолатни ќарама

-

ќарши ќутбли электродлар

электр майдонининг

таъсир этувчи кучининг (1) ифода орќали аниќланиши

билан изоҳлаш мумкин.

Яна шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, электродлар кучланишининг

7кВ гача ортиши натижасида майда чигитларга таъсир этувчи электр

кучининг катталиги уларнинг ўртача оѓирлигига нисбатан 2,14 марта

кўпаяди. Ѓўза коллекцион чигитларининг физик –

механик хусусиятларини

ўрганиш натижаларига кўра, уларнинг массаси (

m

) ва туклилиги (

) энг катта

ўзгариш соҳасига эга.

Олинган натижаларнинг кўрсатишича чигитга таъсир этаётган электр

кучининг катталиги унинг массаси ортиб бориши билан кўпаяди. Бу ҳолат

электродларга бериладиган барча кучланишларда ўз ќонуниятини саќлаб

ќолади.

Олинган натижалардан кўринадики, чигитнинг тортилиш электр

кучининг назарий ва экспериментал катталиклари орасидаги фарќ 8 –

10 %

дан ошмайди.

Демак, уруѓликнинг ќарама –

ќарши ќутбли электродлар электр

майдони таъсирида ќутбланиш юзасини аниќлаш учун ҳосил ќилинган (3)

ифодасидан тегишли маќсадда фойдаланиш мумкин.

(4) ифодадан уруѓлик чигитнинг айланаётган барабандан ажралиш

бурчаги

0

катталиги унга таъсир этувчи электр кучининг унинг оѓирлигига

нисбатан карралиги К

э

билан аниќланади. 2–

расмда К

э

нинг уруѓлик

массасига боѓлиќлиги кўрсатилган. Унга кўра электродларга берилаётган

кучланиш ортиши билан К

э

нинг ќиймати ҳам ошиб боради. Барча


background image

кучланишларда К

э

нинг ќиймати уруѓлик массасига тескари

пропорционаллик боѓланиши ўз кучида ќолади йирик уруѓликларни

электродлар ўзига уларнинг массаларига нисбатан кам куч билан, майда

уруѓликларни эса уларнинг оѓирликларига нисбатан катта куч билан тортади.

Натижада ҳар хил йирикликка эга бўлган, турли хил физиологик пишиб

етилган уруѓликларни барабандан турли хил бурчак остида аниќ ажратиш

имкони туѓилади.

2

расм. Электр кучи карралиги К

э

нинг уруѓлик массасига

боѓлиќлиги: 1–

U

= 3 кВ; 2 –

U

= 5 кВ; 3 –

U

= 7 кВ.

Уруѓлик чигитларнинг хусусиятларини ўрганиш натижаларига кўра

аниќланган туклилик 421 –

коллекцияда энг юќори бўлиб, 1,5

дан 25,8 % гача

ўзгаради. Ҳар хил туклилик эса чигитнинг ќутбланиш юзасига таъсир

этишини инобатга олиб, ушбу кўрсатгичнинг электр кучига таъсири

ўрганилди.

Шуни таъкидлаш керакки, электр кучининг катталиги ҳар бир

коллекция учун массалари бир хил бўлган,

аммо туклилиги турлича

чигитларда амалга оширилди. Умуман туклилик ўзгариши билан ҳар бир

коллекция чигитларига таъсир этаётган электр кучининг ошиши 10 –

15 %

дан ошмайди. Бу чигитга ќарама –

ќарши ќутбли электрод томонидан таъсир

этаётган электр кучининг катталигини ҳосил бўлишида асосий мезон

сифатида унинг туксиз ќисми намоён бўлишини кўрсатади.

Демак, коллекцион чигитларни фракцияларга ажратиш пайтида унинг

пишиб етилганлиги асосий омил бўлади.

Назарий тадќиќотлар натижасида аниќланишича, чигитга электр

майдони томонидан кўрсатиладидиган электр кучининг катталигига


background image

электрод

-

ларнинг радиуси (

R

э

) ва уларнинг бир –

биридан ўрнатилиш

масофаси (2

) катта таъсир кўрсатади.

Электр кучи катталиги йирик чигитларда электродлар орасидаги

масофа 4 мм га ќадар ортиши билан кўпайиб боради. 4 –

6 мм масофада

унинг катталиги деярли ўзгармайди. Чунки йирик чигит электродлар орасида

4 мм масофа бўлганида ќутбланиши учун ќулай вазиятда жойлашади ва

шунинг учун масофанинг кейинги ортиши электр кучи катталигига деярли

таъсир этмайди.

Уруѓликнинг ажралиш бурчаги катталигига барабаннинг айланиш

тезлиги

б

ҳам сезиларли таъсир этишини ҳисобга олиб, уларнинг ўзаро

алоќадорлик ќонунияти ҳам ўрганилди. Энг енгил ва энг оѓир

уруѓликларнинг барабандан ажралиш бурчаклари фарќининг (



=

40

-

156

)

ўзгариши 3, а–

расмда келтирилган. Барабан айланиш тезлиги ортиши билан



ќиймати камаяди, электродларга берилаётган кучланишнинг ортиши эса



ќийматининг кўпайишига сабаб бўлади.

3, а –

расм.



нинг ишчи орган

айланиш тезлиги (

б

) ва электродлар

кучланиши

(U

) га боѓлиќлиги

3, б –

расм. Электродлар

кучланишининг фракциялардаги

уруѓликларнинг унувчанлигига

таъсири: 1, 2, 3, 4, 5 –

I, II, III, IV

ва

V

фракциялар; 6 –

дастлабки уруѓлик (назорат).

Ќарама –

ќарши ќутбли электродларга берилаётган кучланиш 4 –

6 кВ

оралиѓида бўлганида турли сифатли уруѓликларни бир –

биридан ажратиш

аниќлигини ошириш имкони пайдо бўлади. Шунингдек, барабаннинг

айланиш тезлиги 0,8 –

1 с

-1

атрофида бўлиши маќсадга мувофиќ эканлиги

кўринади. Бундан ташќари электроклассификторнинг асосий вазифаси

дастлабки уруѓлик таркибидаги турли сифатли уруѓликларни бир –

биридан

ажратиш бўлганлиги учун фракцияларга ажралаётган чигитлар

унувчанлигининг ўзгариши алоҳида аҳамият касб этади.


background image

Электродлар

кучланишининг

кўтарилиши

деярли

барча

фракциялардаги уруѓликларнинг унувчанлигининг ортишига олиб келади, бу

ҳолат айниќса кучланишнинг 4,0–

5,0 кВ оралиѓида аниќ намоён бўлади (3,б

-

расм).

Умуман амалий тадќиќотлар таҳлили шуни кўрсатадики, электр

классификатор

дастлабки уруѓликларни уларнинг турли хил биологик

сифатлари бўйича 5 та фракцияга аниќ ажрата олади.

Бешинчи боб

электр классификаторни яратиш ва унинг иќтисодий

самарадорлигини аниќлашга баѓишланган.

Электр классификаторнинг асосий параметларини асослаш бўйича

ўтказилган тадќиќотларда олинган натижалар асосида

IBM

компьютерида

тажриба ўтказилган соҳадаги чигитларни фракциялашнинг ќуйидаги 2

-

даражали статистик модел олинди:

4

4

3

3

2

2

1

2

2

1

381

,

1

545

,

0

617

,

0

689

,

1

957

,

0

201

,

1

607

,

0

360

,

32

х

х

х

х

х

х

х

х

х

y

(7)

(7) тенгламани

у

max

шарти асосида ечиб ќуйидаги коллекцион

чигитларни электр классификаторда фракцияларга ажратиш жараёни учун

ќурилманинг маќбул параметрлари асосланди (2

-

жадвал).

2 -

жадвал

Электр классификаторнинг рационал параметрлари катталиклари

Параметрлар кўриниши

Параметрлар

Белгиси

Х

1

Х

2

Х

3

Х

4

Кодлангани

+ 0,87

- 0,90

- 0,89

- 0,16

Ҳаќиќийси

4,96 кВ

54,0 мин

1

3,1 мм

9,8 мм

Ќабул ќилингани

5,0 кВ

55,0 мин

1

3,0 мм

10,0 мм

Электр классификатор

ишчи органи бўлган электродли цилиндрик

барабаннинг

ушбу катталикларидан ќурилманинг тажриба намунасини

тайёрлашда фойдаланилди ва чигитнинг электр классификатори (ЧЭК –

1)

яратилди (4,а

-

расм).


background image

3, а –

расм. ЧЭК –

1

электр

классификаторнинг умумий

кўриниши:

1

–ќопќоќ; 2 –

пастки ќисм ќопламаси.

3,

б –

расм. Электр классификаторнинг

технологик схемаси:1 –

бункер; 2 –

таъминлагич; 3 –

ишчи барабан; 4 –

фракциялагич; 5 –

юќори кучланиш

манбаи; 6 –

электрик юритма; 7 –

чўткали тозалагич.

Ишлаб чиќилган ЧЭК –

1

электр классификаторининг тукли уруѓлик

чигитларни фракцияларга ажратиши С –

6524 навли ўрта толали ѓўза

чигитида ўтказилди. Электродларга берилаётган юќори кучланишнинг

катталиги 3,5 кВ дан 5,5 кВ гача ўзгартирилди.

Фракциялардаги чигитларнинг оѓирлиги (1000 та чигит ўртача массаси)

униш ќуввати

ва унувчанликлари аниќланди (3–

жадвал).

3

жадвал

С –

6524 навли тукли уруѓлик чигитни ЧЭК –

1

электр классификаторида

фракцияларга ажратишнинг натижалари

Элек

тро

длар

куч

ла

ни

ши

U

1,

кВ

Фра

кци

я, №

наз

орат

Фракцияга

чигит

ажралиши

1000 та

чигит

массаси, г

Униш

энергияси,

%

Унувчанлик, %

Назорат

115,0

85,0

92,0

3,5 кВ

I

56,5

120,0

87,0

91,0

II

35,2

112,0

90,0

93,0

III

4,5

111,0

77,0

83,0

IV

2,8

104,0

78,0

84,0

V

0,7

81,0

64,0

70,0

4

,5

кВ

I

43,0

122,0

90,0

96,0

II

42,4

120,0

90,0

93,0


background image

III

8,3

112,0

86,0

92,0

IV

4,5

108,0

71,0

83,0

V

1,8

92,0

68,0

72,0

5

,5

кВ

I

29,4

124,0

89,0

93,0

II

48,9

121,0

90,0

98,0

III

12,6

110,0

92,0

95,0

IV

6,3

101,0

74,0

79,0

V

2,8

96,0

67,0

69,0

Электродлардаги кучланиш 3,5 кВ бўлганида

I

ва

II

фракцияларга

91,7% чигит ажралди.

I

фракциядаги чигитнинг ўртача массаси 120 мг

ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич

II

фракциядаги 112 мг дан

V

фракциядаги

81,0 мг гача камайди. Уруѓликларнинг фракциялардаги униш ќуввати ва

унувчанликлари ҳам

V

фракцияга ќараб камая боради.

Электродлардаги кучланишнинг 4,5 кВ ва 5,5 кВ гача оширилиши

I

дан

бошќа барча фракцияларга чигит ажралишининг орта боришига олиб келди.

Мос

равишда

барча

фракцияларга

ажратилаётган

чигитларнинг

йириклашуви

кузатилди

.

Бу

эса

уларнинг

униш

ќуввати

ва

унувчанликларининг

ҳам

ошишига

сабабчи

бўлди

.

Жадвалдаги

маълумотлар

асосида

чигитларнинг

барча

кўрсатгичлари

бўйича

электродларга

5,5

кВ

кучланиш

берилган

режим

юќори

аниќликда

табаќалашган

фракцияларга

ажратиш

талабига

жавоб

бера

олади

,

деб

ҳисоблаш

мумкин

.

Электр классификаторни ќўллашнинг самарадорлиги.

Уруѓлик

чигитни генофонд коллекциясига жойлаштириш олдидан, элита

хўжаликларида эса етиштирилган элита уруѓларини хўжаликларга

тарќатишдан олдин уруѓликни фракцияларга ажратиб, уларнинг унувчанлиги

ва ўсиш ќувватини таҳлил ќилиш учун электр классификатордан

фойдаланилади. Бундан ташќари Ўзбекистон ќишлоќ ва сув хўжалиги

вазирлиги тасарруфидаги барча уруѓлик чигит тайёрловчи пахта заводлари

ҳузуридаги уруѓчилик лабораторияларидаги агробиологик таҳлилида ҳам

ушбу ќурилмадан фойдаланиш мумкин. Бу минглаб ходимларнинг

машаќќатли меҳнатдан озод ќилиш имконини беради.

ЧЭК –

1 электрклассфикатори ўзига сарф ќилинган харажатларни

бутунлай ќоплайди ва бир йилда 2,3 млн сўм соф фойда келтиради.

Умумий хулосалар

1. Уруѓлик чигитнинг агробиологик кўрсаткичларига унинг массаси ва

зичлиги катта таъсир кўрсатади. Йирик ва тўќ чигитларда бўлажак ѓўза

ўсимтаси (ниҳоли) ни дала шароитида ўсиб ривожланиши учун зарур бўлган

озуќа моддалар етарлича мавжуд бўлади. Шунинг учун чигитларни


background image

фракциялашда уларнинг оѓирлигини асосий кўрсаткич сифатида ќабул

ќилиш мумкин.

2.

Ҳар ќандай ѓўза ўсимлигида биологик турли сифатли чигитлар

етишиши сабабли, уларни саќлашга ќўйишдан аввал сифати бўйича

фракцияларга ажратиб энг юќори сифатлиларини селекция ишларида

фойдаланиш учун ажратиб олиш зарур.

3.

Ҳозирги пайтда маълум бўлган панжарали, стерженли, пневматик ва

электростатик ќурилмалар тукли ѓўза уруѓини фракцияларга сифатли

ажратишини таъминлай олмайди. Чигитларни фракциялаш

аниќлигини

ошириш учун бир ваќтда оѓирлиги, зичлиги ва узунлиги бўйича ажратувчи

диэлектрик ќурилмадан фойдаланиш лозим.

4. Диэлектрик ишчи орган электродлари электр майдонида

чигитларнинг ќутбланиш юзаси уларнинг оѓирлиги 50 дан 175 мг гача

ортиши билан 1,7 марта камаяди. Бу эса чигитларни юќори аниќликда

фракциялаш имконини беради.

5. Классификаторнинг ишчи органини диаметри 0,25 м юзага ташќи

диаметри 11,5 мм бўлган изоляцияли симдан ясалган электродлар ўралган

барабан сифатида ясаш чигитларни аниќ фракциялаш имконини беради.

Унинг айланиш тезлиги 1,1

-

1,2 с

-1

атрофида бўлиши маќсадга мувофиќ.

6. Коллекцион чигитларни тадќиќотлар ўтказишда чўзинчоќ эллипсоид

кўринишга эга деб ќабул ќилиш мумкин. Уларнинг тукли ќатламларининг

зичлиги 0,61 –

0,76 г/см

3

ни ташкил этади ва уларнинг ҳаракатланишини

ўрганганда аэродинамик ќаршилик кучини ҳисобга олиш маќсадга мувофиќ.

7.

Электр классификаторнинг электродларига 5 кВ катталикдаги

кучланиш берилиши кўзда тутилган, бу ҳолда турли сифатли уруѓларнинг

ишчи органдан ажралиш бурчаги 60

о

га тенг бўлади. Бу иш жараёнида уруѓ

фракциялари учун бўлмаларга эга бўлган узунлиги 50 см бўлган ќабул

ќилгични ишчи органдан 15

-

20 см пастга ва уни айланиш томонига 15 см

сурилган ҳолда ўрнатиш зарур.

8. Диаметри 10 –

11,5 мм ли бўлган ва оралиќ масофаси 3 –

4 мм бўлган

электродлар чигитларни барабанга энг катта куч билан тортади. Бунда

электродларга 5,0 –

5,5 кВ кучланиш берилганда чигитлар юќори аниќликда

фракцияларга ажралади.

9.

Электр классификатордан фойдаланиш ќўл меҳнатини

электромеханизациялаш ҳисобига бир йилда 2,3 млн сўм иќтисодий самара

олишни таъминлайди.

Диссертация ишининг асоси ќуйидаги маќола ва тезисларда

нашр ќилинган:

1. Юсубалиев А., Газиева Р.Т., Тошев Э., Пиримов О.Ж. Коллекцион

уруѓлик чигитларнинг айрим физик

-

механик хусусиятлари // Агросаноат

мажмуаларида энергиядан самарали фойдаланиш муаммолари / ТИЌХМИИ

илмий–амалий конференция тўплами. –

Тошкент, 2003. Б. 68

-71.


background image

2. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Сортирование семян // Ўзбекистон

ќишлоќ хўжалиги журнали. –

Тошкент, 2005. –

№12. –

Б. 15

-16.

3. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Ѓўза коллекцион чигитини электр

классификаторда ажратиш // Сув ва ќишлоќ хўжалигининг замонавий

муаммолари/ТИМИ илмий

-

амалий конференция тўплами.–Тошкент,2006. Б.

53-55.

4. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. К обоснованию типа обмотки

рабочего органа электр классификатора // Ќишлоќ хўжалигини

механизациялашга доир истиќболли технологик жараёнлар бўйича илмий

тадќиќотларнинг натижалари / ЎзМЭИ илмий

-

амалий конференция тўплами.

Гулбаҳор, 2006. Б. 62

-65.

5.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Влияние разнокачественности на

посевные качества и прорастание семян хлопчатника // УзНИИСХ,

Международная научно

-

практическая конференция «Состояние селекции и

семеноводства хлопчатника и перспективы и её развития»

-

Ташкент,2006

.

с.244–

245.

6. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Уруѓлик чигитни электрик ќурилмада

фракцияларга ажратишнинг айрим назарий асослари // ТошДАУ,

Деҳќончиликда замонавий ресурс тежамкор технологиялар. Ёш олимлар

илмий

-

амалий анжумани материаллари.

-

Тошкент, 2008. Б 146

-149.

7. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Чигитни диэлектрик ќурилмада

фракциялашга доир // ТИМИ, «Сув танќислиги ва бозор муносабатларига

ўтиш шароитларида ер ва сув ресурсларидан фойдаланишнинг долзарб

муаммолари» Ёш олимларнинг илмий

-

амалий анжумани материаллари.

-

Тошкент, 2008. Б 386

-388.

8. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. К определению площади поляризации

семян в электрическом поле разнополярных электродов // ЎзМЭИ, «Фермер

хўжаликларида

агроинженерия

хизматларини

ривожлантиришнинг

муаммолари».

-

Гулбаҳор.

2008. Б 317

-321.

9. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. О разделении семян хлопчатника с

помощью диэлектрического устройства // ЎзПИТИ, «Ўзбекистон

Республикаси ќишлоќ хўжалигида сув ва ресурс тежовчи агротехнологиялар»

мавзусидаги халќаро илмий

-

амалий конференция

. -

Тошкент, 2008. Б 423

-

427.

10. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Ресурс тежамкор электр

классификатор

ишчи органига электродлар танлаш ҳакида // Энергия ва

ресурс тежаш муаммолари журнали.

-

Тошкент, 2009. №1

-

2, Б 204

-208.

11. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж.

Уруѓлик чигитларни ќарама

-

ќарши

ќутбли электродларга тортувчи электр кучи

//

ТИМИ, «Ќишлоќ ва сув

хўжалиги ишлаб чиќаришида юќори малакали кадрлар тайёрлаш

муаммолари. Република илмий

-

амалий анжуман маърузалар тўплами.

-

Тошкент,

2009. Б 236

-239.


background image

12.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Шоалиев А. Ўрта толали коллекцион

уруѓлик чигитларнинг айрим хусусиятлари

//

БухДУ, «Ќишлоќ тараќќиёти ва

фаровонлиги йили»га баѓишланган «Ќишлоќ хўжалик экинлари

маҳсулдорлигини ошириш муаммолари» мавзусидаги Республика илмий

-

амалий анжумани материаллари тўплами. –

Бухоро. 2009. Б. 315

-317.

13

. Пиримов О.Ж., Юлдашев Ж. Уруѓлик чигитнинг барабандан

ажралиш бурчагига унинг ќутбланишининг таъсири // ТИМИ, «Ќишлоќ ва

сув хўжалигининг замонавий муаммолари» илмий амалий анжумани

маќолалар тўплами

. -

Тошкент,

2009. Б. 447

-449.

14.

Пиримов О.Ж. Уруѓларни сараловчи диэлектрик ќурилмаларнинг

айрим параметрларини асослаш

//

ТИМИ, «Ќишлоќ ва сув хўжалигининг

замонавий муаммолари» илмий амалий анжумани маќолалар тўплами.

-

Тошкент,

2009. Б. 450

-452.

15

. Юсубалиев А., Пиримов О.Ж Уруғларнинг диэлектрик саралагич

майдонида қутбланиш юзасини аниқлашга доир // ТДТУ хабарномаси.

Тошкент, 2009. №3

-

4, Б. 105

-108.






Техника фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Пиримов Одил

Жўраевичнинг 05.20.02 –

Ќишлоќ хўжалигида электр технологиялар ва

электр ускуналар ихтисослиги бўйича «Коллекцион уруѓлик

чигитларининг

электр классификатори» мавзусидаги

диссертациясининг

Резюмеси

Таянч сўзлар:

коллекцион уруѓлик чигит, турли сифатлилик, электр

майдони, турли ќутбли электродлар, ќутбланиш юзаси, электр

классификатор, параметрлар.

Тадќиќот

объектлари:

коллекцион

чигитлар

электр

классификаторининг асосий параметрлари.

Ишнинг маќсади:

Ѓўзанинг тукли уруѓлик чигитларининг электр

классификатори ускунасини ишлаб чиќиш ва унинг асосий параметрларини

тадќиќ ќилиш ҳамда асослаш.

Тадќиќот усуллари:

Уруѓларнинг электрофизик хусусиятлари умумий

маълум бўлган усулларда, назарий тадќиќотлар электромагнит майдон

назариясининг асосий хусусиятлари аввалги ўтказилган тадќиќотлар

натижалари асосида, тажриба текширувлари эса ишлаб чиќилган тажриба

ускунасида кўп факторли тажрибаларни математик режалаштириш ва

математик статистика усулларидан фойдаланиб амалга оширилди.


background image

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

Ѓўза коллекцион

уруѓлик чигитининг асосий физик хусусиятларини ўрганиш

,

барабанли

диэлектрик ишчи органи ёрдамида тукли уруѓларни фракцияларга

ажратишни назарий асослаш

,

электр классификаторнинг конструктив ва

режим параметрларини асослаш

,

амалий тажриба ва электр классификаторни

ќўллашдан олинадиган иќтисодий самарадорликни аниќлаш

натижалари.

Илмий янгилиги

тукли коллекцион чигитларининг асосий физик

хусусиятлари

,

турли ќутбли электродлар электр майдонидаги уруѓларнинг

ќутбланиш юзаси катталиги, турли ќутбли электродлар радиуси ҳамда

ажратилган уруѓларнинг ҳаракат траекториясининг математик моделлари

,

ѓўза тукли уруѓлари электр классификаторининг илмий асосланган

конструктив ва режим параметрлари.

Амалий аҳамияти.

Ѓўза коллекцион уруѓлик материалини бешта

фракцияга юќори аниќликда ажратиш жараёнини ўн мартагача тезлаштириш

ва уруѓларнинг униб чиќиш энергиясини ва унувчанлигини мос равишда 4 ва

8 % гача ошириш ишнинг амалий аҳамиятини ташкил этади.

Тадбиќ этилиш даражаси ва иќтисодий самарадорлиги:

Тажриба

ускунаси ЎзЃСУИТИ

генофондида

саќланувчи коллекцион уруѓларни ќайта

ишлаш ва элита уруѓларини тайёрлаш маќсадида ќабул ќилинди.

Электр

классификатордан

фойдаланиш

ќўл

меҳнатини

электромеханизациялаш ҳисобига бир йилда 2,3 млн сўм иќтисодий самара

олишни таъминлайди.

Ќўлланилиш соҳаси:

уруѓчилик лабораторияларида

.

Резюме

диссертации Пиримова

Одыла

Жураевича на тему

«

Электрический

классификатор

коллекционных семян хлопчатника

»

на соискание

ученой степени кандидата технических наук по специальности

05.20.02

«Электротехнологии

и электрооборудование в сельском хозяйстве»

Ключевые слова.

Коллекционные семена, разнокачественость,

электрическое поле, разнополярные электроды, площадь поляризации,

электрический классификатор, параметры.

Объекты исследования:

основные параметры электроклассификатора

коллекционных семян хлопчатника.

Цель работы.

Разработка и исследование электрического

классификатора посевных опушенных семян хлопчатника и обоснование его

основных параметров.

Методы исследований.

При исследовании электрофизических свойств

применены общеизвестные методы, теоретические исследования основных

свойств

электромагнитного

поля

основаны

на

предыдущие

экспериментальные исследования на разработанной экспериментальной

установке путем использования методов математического планирования и

математической статистики.


background image

Полученные результаты и их новизна.

Изучение основных

физических свойств коллекционных посевных семян хлопчатника,

теоретическое обоснование разделения опушенных семян на фракции с

помощью барабанного диэлектрического рабочего органа, обоснование

конструктивных и режимных параметров электроклассификатора.

Результаты определения экономической эффективности по применении

электрического классификатора.

Научная новизна

.

Основные физические свойства коллекционных

посевных семян хлопчатника, величина площади полярности семян на

электрическом поле разнородных электродов, математические модели

траектории движения выделенных семян и радиуса разнородных электродов,

научно

-

обоснованные

конструктивно

режимных

параметров

электроклассификатора посевных семян хлопчатника.

Практическая значимость.

Ускорение процесса разделения на пять

фракций коллекционного посевного материала хлопчатника десятикратно,

которая имеет высокую точность и соответственно повышение

энергетической и физической всхожести семян на 4 и 8 %.

Степень

внедрения

и

экономическая

эффективность.

Экспериментальная установка принята для переработки коллекционных

семян и подготовки элитных семян, хранящихся на генофонде УзНИИССХ.

Использование электроклассификатора позволяет получить 2,3 млн сум

экономической эффективности за счет электромеханизации ручного труда.

Область применения.

Лаборатории семеноводства.

R e s u m e

Thesis of Pirimov Odil on the scientific degree competition of the candi-

date of sciences in technical in a theme «Electrical classifier for collection
seeds of a cotton»
05.20.02

Electrotechnology and electrical equipments in an agriculture


Key words.

Collection seed of a cotton, quality difference, electrical field,

polarization, electrical classifier, parameters.

Objects of research

. Main parameters of electrical classifier for collection

seeds of a cotton

The purpose of work.

Development and research main parameters of elec-

trical classifier for fluffy seeds of cotton

Methods of researches.

Methods are carried out by certain physical feature

of seeds of cotton. Theoretical researches are carried out by basis of results before
studied theory of electromagnetic fields. Experimental researches are performed in
using with methods of mathematic planning of many factors research and mathe-
matical statistics.

The received results and their novelty

. Researching of main physic feature

of collection seed of a cotton, theoretical basics of separating fluffy seeds of cot-


background image

ton to fraction by means of the cylinder dielectric work part, end of the develop-
ment design and mode parameters of the electrical classifier, results of economical
efficiency with use of electrical classifier.

The scientific novelty.

Main physical feature of fluffy collection seeds of

cotton, parameters of the surface polarization of seed in the different polar elec-
trodes, radius of the different polar electrodes and mathematical modeling of
movement path of separated seeds, scientific based of design and mode parameters
electrical classifier for fluffy seeds of cotton.

The practical importance

. Increased in 10 times on separating process of

with high accuracy of collection seeds of a cotton provides the practical im-
portance of germination energy of seeds and its germination rate up corresponding
to 4 and 8%.

Degree of application and economic efficiency

. The equipment received

for preparation of collection seeds and elite seeds where keeps in UzCSRI

s gene

foundation.

Using electrical classifiers provides making 2,3 million sums economic

benefit per year at the expense of electromechanization hand works

Sphere of usage

. Cotton seed laboratory

Библиографические ссылки

Юсубалиев А., Газиева Р.Т., Тошев Э., Пиримов О.Ж. Коллекцион уруглик чигитларнинг айрим физик-механик хусусиятлари // Агросаноат мажмуаларида энергиядан самарали фойдаланиш муаммолари / ТИКХМИИ илмий-амалий конференция тўплами. - Тошкент, 2003. Б. 68-71.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Сортирование семян // Узбекистан кишлок хўжалиги журнали. -Тошкент, 2005. -№12. - Б. 15-16.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Гуза коллекцион чигитини электр классификаторда ажратиш // Сув ва кишлок хўжалигининг замонавий муаммолари/ТИМИ илмий-амалий конференция тўплами.-Тошкент,2006. Б. 53-55.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. К обоснованию типа обмотки рабочего органа электр классификатора И Кишлок хўжалигини механизациялашга дойр истикболли технологик жараёнлар бўйича илмий тадкикотларнинг натижалари / УзМЭИ илмий-амалий конференция тўплами. - Гулбаҳор, 2006. Б. 62-65.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Влияние разнокачественности на посевные качества и прорастание семян хлопчатника И УзНИИСХ, Международная научно-практическая конференция «Состояние селекции и семеноводства хлопчатника и перспективы и её развития»-Ташкент,2006. с.244-245.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Уруглик чигитни электрик курилмада фракцияларга ажратишнинг айрим назарий асослари // ТошДАУ, Деҳкончиликда замонавий ресурс тежамкор технологиялар. Ёш олимлар илмий-амалий анжумани материаллари. - Тошкент, 2008. Б 146-149.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Чигитни диэлектрик курилмада фракциялашга дойр // ТИМИ, «Сув танкислиги ва бозор муносабатларига ўтиш шароитларида ер ва сув ресурсларидан фойдаланишнинг долзарб муаммолари» Ёш олимларнинг илмий-амалий анжумани материаллари. -Тошкент, 2008. Б 386-388.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. К определению площади поляризации семян в электрическом поле разнополярных электродов И ЎзМЭИ, «Фермер хўжаликларида агроинженерия хизматларини ривожлантиришнинг муаммолари». - Гулбахор. 2008. Б 317-321.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. О разделении семян хлопчатника с помощью диэлектрического устройства И ЎзПИТИ, «Ўзбекистон Республикаси кишлок хўжалигида сув ва ресурс тежовчи агротехнологиялар» мавзусидаги халкаро илмий-амалий конференция. - Тошкент, 2008. Б 423-427.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Ресурс тежамкор электр классификатор ишчи органига электродлар танлаш хакида И Энергия ва ресурс тежаш муаммолари журнали. - Тошкент, 2009. №1-2, Б 204-208.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Уруглик чигитларни карама-карши кутбли электродларга тортувчи электр кучи// ТИМИ, «Кишлок ва сув хўжалиги ишлаб чикаришида юкори малакали кадрлар тайёрлаш муаммолари. Република илмий-амалий анжуман маърузалар тўплами,-Тошкент, 2009. Б 236-239.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж. Шоалиев А. Ўрта толали коллекцион уруглик чигитларнинг айрим хусусиятлари // БухДУ, «Кишлок тараккиёти ва фаровонлиги йили»га багишланган «Кишлок хўжалик экинлари махсулдорлигини ошириш муаммолари» мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани материаллари тўплами. - Бухоро. 2009. Б. 315-317.

Пиримов О.Ж., Юлдашев Ж. Уруглик чигитнинг барабандан ажралиш бурчагига унинг кутбланишининг таъсири // ТИМИ, «Кишлок ва сув хўжалигининг замонавий муаммолари» илмий амалий анжумани маколалар тўплами. - Тошкент, 2009. Б. 447-449.

Пиримов О.Ж. Уругларни сараловчи диэлектрик курилмаларнинг айрим параметрларини асослаш // ТИМИ, «Кишлок ва сув хўжалигининг замонавий муаммолари» илмий амалий анжумани маколалар тўплами. -Тошкент, 2009. Б. 450-452.

Юсубалиев А., Пиримов О.Ж Уругларнинг диэлектрик саралагич майдонида қутбланиш юзасини аниклашга дойр // ТДТУ хабарномаси. Тошкент, 2009. №3-4, Б. 105-108.