ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА
МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ
Қўлѐзма ҳуқуқида
УДК: 37.034:377
ОЛИМОВ Ширинбой Шарофович
КАСБ-ҲУНАР КОЛЛЕЖЛАРИ ЎҚУВЧИЛАРИНИ МАЪНАВИЙ-
АХЛОҚИЙ ТАРБИЯЛАШ НАЗАРИЯСИ ВА АМАЛИЁТИ
13.00.01 – Педагогика назарияси ва тарихи
Педагогика фанлари доктори илмий даражасини олиш
учун ѐзилган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2012
2
Тадқиқот иши Бухоро давлат университетида бажарилган
Илмий маслаҳатчи:
педагогика фанлари доктори, профессор
Зарипов Комил Зарипович
Расмий оппонентлар:
педагогика фанлари доктори, профессор
Мардонов Шукурулло Қўлдошевич
педагогика фанлари доктори, профессор
Маҳкамов Улфат Илҳомович
педагогика фанлари доктори, профессор
Рашидов Ҳикматилла Фатхуллаевич
Етакчи ташкилот
: Қарши давлат университети
Диссертация ҳимояси 2012 йил «___» _________ соат ____ да
Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети ҳузуридаги К.067.44.03.
рақамли кенгаш асосида ташкил этилган (ЎзР ОАК нинг 2011 йил 30
декабрдаги 230-и рақамли буйруғи) бир марталик кенгашнинг йиғилишида
ўтказилади.
Манзил: 100138, Тошкент шаҳри, Кичик ҳалқа йўли кўчаси, Г-9а мавзеси
21-а уй. Тел: 275-77-95, факс: 274-58-09, электрон манзил: email: usuw-
_info@edu.uz.
Автореферат 2012 йил «___» _________ да тарқатилди.
Ихтисослашган кенгаш илмий котиби
педагогика фанлари номзоди, доцент
К.Набиева
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Ўзбекистон Республикаси Президенти
Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 19
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузасида “... маънавий
ҳаѐтимизни юксалтиришда, жамиятимизда эзгу инсоний фазилатларни кенг
қарор топтиришда, тобора кучайиб бораѐтган, бизнинг миллий табиатимиз,
урф-одатларимизга мутлақо зид бўлган ҳар қандай зарарли таъсирлар,
бузғунчи ғояларга қарши туришда, азалий қадриятларимизни асраб
авайлашда, ... ҳам жисмоний ҳам маънавий жиҳатдан етук, ўз мустақил
фикрига эга, оқни қорадан ажратишга, тараққий топган давлатлардаги
тенгдошлари билан беллашишга қодир бўлган баркамол авлодни
тарбиялашни, уларни соғлигини асраш, ҳаѐтга йўллашда оила, болалар
боғчаси, мактаб, лицей-коллежлар, олий ўқув юртларида олиб бориладиган
таълим-тарбия масалаларига эътибор қаратиш зарур”
1
лигини алоҳида
таъкидлади. Албатта ушбу вазифаларни амалга оширишда ўсиб келаѐтган
авлодни буюк аждодларимизга муносиб ворислар этиб тарбиялаш, улар
қалби ва онгини миллатимизга бегона ғоялар, “оммавий маданият”нинг
зарарли таъсиридан ҳимоялаш, ѐшларни жисмонан ва маънан баркамол шахс
этиб вояга етказиш бугунги кунда энг долзарб муаммолардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг ташаббуси
билан кейинги йилларда маънавият ва маърифатни юксалтириш масаласига
алоҳида эътибор берилмоқда. Юртбошимизнинг «Ўзбекистоннинг ўз
истиқлол ва тараққиѐт йўли», «Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка
таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиѐт кафолатлари», «Баркамол авлод
– Ўзбекистон тараққиѐтининг пойдевори», «Тарихий хотирасиз келажак
йўқ», “Юксак маънавият – енгилмас куч”, «Озод ва обод Ватан, эркин ва
фаровон ҳаѐт – пировард мақсадимиз», каби асарларида жамиятимизни
маънавий-ахлоқий жиҳатдан янгилаш ва ривожлантириш, умуминсоний
қадриятларга содиқлик, халқимизнинг маънавий меросини мустаҳкамлаш,
инсоннинг ўз имкониятларини эркин намоѐн қилиши ва ватанпарварлик
кабиларга алоҳида эътибор берилмоқда.
Ушбу вазифаларни амалга оширишда мустақиллик йилларида Ўзбекистон
Республикаси Президенти Фармонлари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг қарорлари қабул қилинди ва шулар асосида жамиятимизнинг
барча соҳаларида, жумладан маданий-маънавий соҳада ҳам жиддий
ўзгаришлар юз берди.
Юқоридаги ютуқлар билан бир қаторда жамиятда баъзи муаммолар ҳам
вужудга келди. Бу муаммолар ҳозирги давр талаби нуқтаи назаридан
қараганда, эркин фуқаро маънавиятини, озод шахсни шакллантириш билан
боғлиқ бўлиб, Республика Президенти таъкидлаганидек: «Ўз ҳақ-ҳуқуқини
танийдиган, ўз кучи ва имкониятларига таянадиган, атрофида содир
___________
1.
Каримов И.А. Бизнинг йўлимиз - демократик ислоҳотларни чуқурлаштириш ва
модернизация жараѐнларини изчил давом эттириш йўлидир. – Халқ сўзи, 2011 йил, 8
декабр.
4
бўлаѐтган воқеа-ҳодисаларга мустақил муносабат билан ѐндашадиган, айни
замонда шахсий манфаатларини мамлакат ва халқ манфаатлари билан уйғун
ҳолда кўрадиган, эркин, ҳар жиҳатдан баркамол инсонларни тарбиялашимиз
керак»
1
. Маънавий етук, баркамол инсонни тарбиялашда маданият ва санъат,
илм-фан, таълим-тарбиянинг ҳар томонлама ривожланиши алоҳида
аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Баркамол авлод йили» давлат
дастури тўғрисидаги қарорида “Мамлакатимизда соғлом ва баркамол
авлодни тарбиялаш, ѐшларнинг ўз ижодий ва интеллектуал салоҳиятини
рўѐбга чиқариши, мамлакатимиз йигит-қизларини ХХI аср талабларига тўлиқ
жавоб берадиган ҳар томонлама ривожланган шахслар этиб вояга етказиш
учун зарур шарт-шароитлар ва имкониятлар яратиш ...”
2
кераклиги алоҳида
қайд этилади.
Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими давлат таълим стандартларида
ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитиш жараѐнида миллий ва умуминсоний
қадриятлар асосида ўқувчиларда илмий дунѐқарашни, юксак маънавият ва
демократик маданиятни, иқтисодий, ҳуқуқий ва ижодий тафаккурни, сиѐсий
фаолликни шакллантириш каби талабларни таъминлаш лозимлиги
уқтирилган. Демак, касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
жиҳатдан баркамол қилиб тарбиялаш долзарб масалалардан ҳисобланади. Бу
соҳада маълум тажрибалар тўпланган. Лекин, шу билан бир қаторда баъзи
муаммолар ҳам мавжуд. Булар:
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашни
ташкил этиш ва бошқариш бўйича ягона, изчил тизим тўлиқ ишлаб
чиқилмаган;
- ушбу муаммонинг ечими тарбия назариясида педагогик жиҳатдан
тўлалигича ўз ифодасини топмаган;
- ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялашга доир методик таъминотларни
такомиллаштириш зарур.
Шу боис биз тадқиқотимизда касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг илмий-педагогик, назарий ва амалий
асосларини яратишга эътиборни қаратдик.
Касб-ҳунар таълимида ўқувчилар чуқур назарий ва амалий билимлар
ҳамда касбий малака ва кўникмаларга эга бўлиши билан бирга ижтимоий
ҳаѐтдаги воқеа-ҳодисалар ва муаммоларни, вазиятларни баҳолаши,
умуминсоний фазилатларга эга бўлиши, ўз миллати ва ватанини севиши, у
билан фахрланиши, миллий урф-одатлар ва қадриятларни ҳурмат қилиши,
маънавий, руҳий, жисмоний жиҳатдан соғлом ва баркамол, маънавий,
ахлоқий, сиѐсий, экологик маданияти, фуқаролик бурч ва масъулиятини
шакллантириш маънавий-ахлоқий тарбиянинг асосини ташкил этади.
Муаммонинг
ўрганилганлик даражаси.
Ўзбек халқи азалдан ўзининг
маънавияти ва маданияти билан жаҳонга машҳурдир. Абу Наср Форобий,
Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Алишер Навоий каби Ўрта Осиѐ
____________
1.
Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда. – Т.: Ўзбекистон, 1999. 17-18- б.
2.
«Баркамол авлод йили» давлат дастури. - Т.: Ўзбекистон, 2010.- 8 б.
5
мутафаккирлари
халқимизнинг
маданиятини
ривожлантиришга,
маънавиятини бойитишга улкан ҳисса қўшганлар. Улар яратган асарларида
инсонни орифлик, фозиллик, комиллик даражасига етказишнинг мақсад ва
вазифаларини аниқ ифодалаб берганлар. Буюк аждодларимизнинг бебаҳо
асарлари маънавиятимизнинг асоси ва ўқувчи-ѐшларни маънавий-ахлоқий
тарбиялаш манбаи ҳисобланади. Шахс маънавиятини шакллантиришнинг
фалсафий асослари Э.Юсупов, Ж.Туленов, С.Шермухамедов, Т.Маҳмудов,
М.Имомназаров, З.Ғафуров ва бошқаларнинг тадқиқотларида мустақил
Ўзбекистонда маънавиятни юксалтиришнинг назарий ва амалий масалалари,
фалсафий дунѐқараши, шахс маънавиятини шакллантириш, инсон-моддий ва
маънавий тараққиѐтнинг олий қадрияти, дунѐни ўзгартирувчи қудратли куч,
янги жамиятнинг фаол яратувчиси сифатида ўз ифодасини топган. Психолог
олимлар С.Л.Рубинштейн, Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, А.Г.Ковалев,
И.С.Кон, П.И.Пидкасистый, Г.М.Коджаспирова, Э. Ғозиев, В.Каримова,
Р.Суннатова ва бошқалар маънавий-ахлоқий жараѐнларнинг шахс
камолотидаги ўрнини тадқиқ этганлар. Уларнинг тадқиқотларида
ўспиринлик даврида эркин дунѐқараш, мустақил фаолият кўрсатиш жамият
ва табиат ҳодисаларига муносабат билдириш, қобилияти, дунѐқараши,
билимга эга бўлиш, маънавий-ахлоқий шаклланиш кабилар ўз ифодасини
топган. Ўқувчи-ѐшларнинг маънавиятини шакллантириш, уларни миллий ва
умуминсоний қадриятлар руҳида тарбиялаш, ахлоқий маданиятни
такомиллаштириш масалалари Н.Ортиқов, Ш.Қурбонов, Х.Ибрагимов,
У.Маҳкамов, О.Мусурмонова, М.Иномова, М.Қуронов, Ж.Ҳасанбоев,
О.Ҳасанбоева,
А.Мунавваров,
К.Зарипов,
М.Очилов,
Д.Шарипова,
З.Исмоилова, Д.Рўзиева, Ш.С.Шодмонова, Н.М.Эгамбердиева, Б.Ҳ.Ўразов,
Н.Ш.Эркабоева каби олимларнинг илмий тадқиқотларида ўз ифодасини
топган. Лекин, илмий тадқиқотларни ўрганиш ва бу борадаги иш
тажрибаларини кузатиш шуни кўрсатдики, касб-ҳунар коллежлари
ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш муаммоси, педагогик шарт-
шароитлари, қонуниятлари педагогика фани назариясида етарли даражада
аниқланмаган.
Ўзбекистон мустақиллиги туфайли бугунги кунда касб-ҳунар
коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш муаммоларини
ечиш учун барча имкониятлар мавжуд. Шунинг учун ҳам биз, диссертация
мавзусини “Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш назарияси ва амалиѐти” деб белгиладик.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Тадқиқот
иши
Ўзбекистон
Республикаси
Вазирлар
Маҳкамасининг “Демократик ва ҳуқуқий жамиятни маънавий-ахлоқий ва
маданий ривожлантириш, инновацион иқтисодиѐтни шакллантириш”
йўналишидаги фан ва технологиялар тараққиѐтининг устувор йўналиши
бўйича Бухоро давлат университетида амалга оширилаѐтган илмий-тадқиқот
ишлари дастури асосида бажарилган.
Тадқиқот мақсади:
касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-
ахлоқий тарбиялашнинг мазмуни, шакл ва методларини назарий жиҳатдан
6
такомиллаштириш ҳамда амалиѐтга жорий этишга оид методик тавсиялар
яратиш.
Тадқиқот вазифалари:
1. Муаммога доир фалсафий, психологик, педагогик адабиѐт ва
меъѐрий ҳужжатларни ўрганиш, таҳлил этиш ва умумлаштириш.
2.Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашни педагогик муаммо сифатида илмий-назарий жиҳатдан асослаш,
унинг педагогик-психологик хусусиятларини ишлаб чиқиш.
3. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
жараѐнининг мазмуни, шакл ва методларини такомиллаштириш.
4.Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг самарадорлик даражасини белгилаш.
5. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
бўйича илмий-методик тавсиялар яратиш.
Тадқиқот объекти:
касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-
ахлоқий тарбиялаш жараѐни.
Тадқиқот предмети:
касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-
ахлоқий тарбиялаш мазмуни, шакл ва методлари.
Тадқиқот методлари:
сиѐсий, фалсафий, тарихий, этнографик,
педагогик, психологик ва маънавиятга оид илмий-методик адабиѐтларни
қиѐсий-танқидий ўрганиш, таҳлил қилиш; педагогик кузатув, суҳбат, анкета
сўровлари; тестлар, тажриба-синов; математик-статистик таҳлил; тадқиқот
натижаларини умумлаштириш.
Тадқиқотнинг методологик асоси:
Ўзбекистон Республикаси
Конституцияси, Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов
асарларидаги истиқлол ва маънавият, баркамол авлод таълим-тарбиясига оид
назарий фикрлар, «Таълим тўғрисида»ги Қонун, «Кадрлар тайѐрлаш миллий
дастури», маънавий-маърифий ишларни ривожлантиришга доир Ўзбекистон
Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари, Олий ва ўрта махсус
таълим, Халқ таълими вазирликларининг меъѐрий ҳужжатлари, Шарқ
мутафаккирларининг маънавият, маърифат, ахлоқ ва комил инсон тарбияси
тўғрисидаги таълимотлари, мавзуга оид илмий-педагогик манбалар.
Тадқиқотнинг илмий фарази:
касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий тарбиялашда:
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
илмий педагогик жиҳатдан таҳлил этилиб, унинг омиллари аниқ белгиланса;
-
касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашда уларнинг ижтимоий ва ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган
ҳолда ѐндашилса;
-
касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашда халқ педагогикаси, Марказий Осиѐ мутафаккирларининг илғор
ғоялари, миллий урф-одат ва анъаналардан кенг фойдаланилса;
- маънавий-ахлоқий тарбия жараѐни илғор педагогик технологиялар
асосида ташкил этилса;
7
-
касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг самарали шакллари, методлари, воситалари белгиланиб,
унинг яхлит тизими яратилса;
- ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялашга доир илмий-услубий ва
амалий тавсиялар ишлаб чиқилса, ижобий натижаларга эришиш мумкин.
Тадқиқот концепцияси.
Маънавий-ахлоқий тарбиялаш назарияси ва
амалиѐтида умумбашарий қадриятлар, миллий анъаналар, халқимизнинг
бебаҳо маданий меросини тиклаш, ўқувчи-ѐшларнинг маънавий камол
топиши ва ривожланиши учун унинг моҳияти ва функциялари, қонуниятлари
ҳамда тамойиллари; ўзига хос хусусиятлари, педагогик ва психологик
таълимотлар, касб-ҳунар коллежларида илғор педагогик технологиялар,
ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитиш жараѐнлари, дарсдан ташқари
машғулотларни моделлаштириш каби муҳим йўналишлар тадқиқот ишининг
концепцияси ҳисобланади.
Ҳимояга олиб чиқилаѐтган асосий ҳолатлар:
1.
Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашни педагогик муаммо сифатида асослаш.
2.
Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг мазмуни ва педагогик-психологик хусусиятлари.
3. Маънавий-ахлоқий тарбия қонуниятлари, воситалари, субъект-
объект муносабатлари.
4. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
шакл ва методлари.
5. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
мезонлари.
6.
Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашга доир илмий-услубий тавсиялар.
Ишнинг илмий янгилиги ва назарий аҳамияти:
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
долзарб педагогик муаммо сифатида назарий жиҳатдан асосланди ҳамда
унинг мазмун-моҳияти ва функциялари ишлаб чиқилди;
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
йўналишлари белгиланди;
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
мазмунини такомиллаштириш қонуниятлари яратилди;
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
шакл ва методлари, воситалари белгиланди;
-
касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг яхлит тизими яратилди;
- касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
тадбирларининг самарадорлик даражаси аниқланди ва илмий-методик
тавсиялар ишлаб чиқилди.
Тадқиқот натижасининг илмий ва амалий аҳамияти:
Тадқиқот
натижасида касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялашга доир назарий қарашлар ва ѐндашувлар, функциялари,
8
қонуниятлари ҳамда тамойиллари белгиланди, уларнинг ўзига хос жиҳатлари
аниқланди.
Тадқиқот
асосида ишлаб чиқилган умумпедагогик ва методик
тавсиялардан ўрта махсус касб-ҳунар таълими тизимининг барча
бўғинларида,
ижтимоий
фанларни
ўқитиш
жараѐнида
ва
уни
такомиллаштиришда, маънавий-маърифий ишларни амалга оширишда, олий
ўқув юртлари, ўқитувчилар малакасини ошириш ва қайта тайѐрлаш
курсларида, таълим-тарбия, ахлоқ, маънавият муаммоси билан шуғулланувчи
педагог, тарихчи, файласуф, руҳшунос олимлар ҳамда халқ маорифи
ходимлари, ўқитувчилар кенг кўламда фойдаланишлари мумкин.
Тадқиқот натижаларининг амалиѐтга татбиқ қилиниши ва
маъқулланганлиги:
Тажриба-синов ишлари Бухоро, Навоий, Қашқадарѐ
вилояти касб-ҳунар коллежларида олиб борилди. Тажриба-синов ишларида
1000 нафар ўқувчи ва 150 нафар ўқитувчилар иштирок этди. Тадқиқот
ишининг тавсиялари Республика касб-ҳунар коллежларида амалиѐтда
қўлланилмоқда.
Ишнинг синовдан ўтганлиги.
Тадқиқот натижаларининг илмий
хулосалари ва асосий ғоялари республика ва халқаро миқѐсдаги илмий-
назарий, илмий-амалий конференциялари ва семинарларда (1995-2011)
ўқилган маърузаларда, шунингдек, монография, махсус курслар, услубий
қўлланмалар, «Халқ таълими», «Касб-ҳунар таълими», «Бошланғич таълим»,
«Узлуксиз таълим», «Педагогик маҳорат» ва бошқа журналларда чоп этилган
илмий мақолаларда ўз ифодасини топган.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Диссертация мавзусига доир
битта монография, 5 та ўқув-услубий қўлланма, хорижий ва республика
илмий-услубий журналларида ва илмий тўпламларида 50 дан ортиқ мақола
ва тезислар чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация кириш, 4 боб, 12 та
параграф, умумий хулоса ва тавсиялар, фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати,
иловалардан иборат бўлиб, 253 бетни ташкил этади.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
биринчи
боби
«Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг назарий асослари»
деб номланади. Унда маънавият жамият ва миллат равнақининг муҳим омили
сифатида назарий жиҳатдан асосланган. Маънавият тушунчаси ва моҳияти,
мазмуни, унинг маърифат, маданият, ахлоқ, санъат, адабиѐт кабилар билан
узвийлиги ишлаб чиқилган.
Президент И.А.Каримовнинг «Маънавият - инсонни руҳан покланиш,
қалбан улғайишга чорлайдиган, одамнинг ички дунѐси, иродасини бақувват,
иймон-эътиқодини бутун қиладиган, виждонини уйғотадиган беқиѐс куч,
унинг барча қарашларининг мезонидир»
1
, - деб таъкидлаган ғояси, унинг
“Юксак маънавият – енгилмас куч”, «Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва
___________
1.
Каримов И.А. Юксак маънавият - енгилмас куч. -Т.: Маънавият, 2008.- 19 бет.
9
тараққиѐт йўли”, «Истиқлол ва маънавият», «Ўзбекистон иқтисодий
ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида», «Ўзбекистоннинг ижтимоий-сиѐсий
ва иқтисодий истиқболининг асосий тамойиллари», «Тарихий хотирасиз
келажак йўқ» каби асарлари маънавият ва маърифатнинг назарий ва амалий
муаммоларини ҳал этишнинг методологик асоси сифатида эътироф этилган.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг маънавият
ҳақидаги ғоялари, "Таълим тўғрисида"ги Қонун, "Кадрлар тайѐрлаш миллий
дастури", "Соғлом авлод", “Баркамол авлод”, “Мустаҳкам оила” давлат
дастурларининг жамиятни маънавий руҳий яхлитлигини таъминлашдаги
вазифаларининг амалиѐтдаги ҳолати ва бу соҳада эришилган ютуқлар
кўрсатилган. Шу билан бирга уларда жамият ҳаѐтида юз берган тарихий,
миллий, ахлоқий, иқтисодий-сиѐсий ўзгаришлар, ѐшларда маънавий-ахлоқий
тарбияни шакллантириш, касб-ҳунар коллежи ўқувчиларининг маънавий-
ахлоқий муносабатлари, ижтимоий ва шахсий қизиқишларининг бирлигини
таъминлаш, шахс ва жамият манфаатларини уйғунлаштириш, соғлом
ахлоқий-руҳий муҳитни вужудга келтириш кабилар тарихий ва назарий
жиҳатдан таҳлил этилган.
Мустақил Ўзбекистонда маънавиятга бўлган талаб ва эҳтиѐжнинг кун
сайин ўсиб боришининг асосий сабаби, келажаги буюк давлатнинг баркамол
авлодни вояга етказиш, уларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш билан бевосита
боғлиқлиги илмий-педагогик жиҳатдан асосланган.
Ушбу бобда фалсафа, психология, педагогика, маънавият йўналишида
тадқиқот ишлари олиб борган олимларнинг асарлари чуқур ўрганилган ва
таҳлил этилган. Олимларнинг фикрларини умумлаштирган ҳолда шуни
айтиш мумкинки, бизнинг фикримизча маънавият – бу инсоннинг
билимлилиги, ватанпарварлик туйғусига эгалиги, хулқ-одоб меъѐрлари,
меҳнатсеварлик хислатлари мужассамлашган ҳамда эзгуликни намоѐн этувчи
ботиний туйғулар мажмуидир. Маънавият инсоннинг фалсафий-ҳуқуқий,
диний-ахлоқий тасаввурларини акс эттирувчи манба ҳисобланади, шунга
асосан у кишиларни бир-бирларига яқинлаштирадиган ва уларни
ҳамжиҳатликка эришишга ѐрдам берадиган, ҳамкорликнинг янги
қирраларини очадиган бойликдир. Маънавият – бу касб-ҳунар коллежи
ўқувчисининг иқтидори, қобилияти, ижодкорлик, интеллектуал салоҳиятини
рўѐбга чиқарувчи, ҳуқуқий, жисмоний, миллий ва умуминсоний
қадриятларга содиқ, Ватанга муҳаббат руҳида тарбиялайдиган, соғлом
фикрли, мустақил, эркин, етук, эътиқодли мутахассис, ҳаѐтий кўникма ва
малакани шакллантирадиган билимлар ва ижобий сифатлар мажмуидир.
«Маънавият» ва «Ахлоқ» тушунчалари бир-бирига яқин ва бир-бирини
тўлдиради. Бу тушунчалар ўзаро уйғунлашиб, инсоннинг барча ижобий
сифатларини, хулқ-одобини, эътиқодини, ақл-заковатини, мафкуравий
қарашларининг узвий боғлиқлигини англатади. Шунинг учун ҳам ушбу
иккала тушунчани бирлаштириб маънавий-ахлоқий тарбия деб аталади.
Тарбия эса баркамол авлодни таркиб топтирадиган ижтимоий ҳодисадир.
Шахснинг маънавий-ахлоқий тасаввурлари ҳам тарбия туфайли ҳосил
қилинади. Бу ҳам «маънавий-ахлоқий тарбия» деган тушунчани келтириб
чиқаришга яна бир асос бўлиб хизмат қилади.
10
Ушбу бобда касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш функциялари ишлаб чиқилди.
1.2-расм
1-расм.
Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш функциялари
Маънавий-ахлоқий тарбия функциялари ўқувчиларда фуқаролик
ҳиссини таркиб топтиришда моддий ва маънавий бойликлар, маънавий-
ахлоқий билимлар, ижтимоий-иқтисодий тараққиѐт ҳақидаги тасаввурлар,
миллий ва умуминсоний қадриятлар билан ҳамкорликда амалга оширилди.
Ушбу функциялар касб-ҳунар коллежлари ўқувчилари шахсида
маънавий-ахлоқий дунѐқараш, маърифат тараққиѐти, жамиятнинг юксалиши
каби билимларни шакллантиришда энг муҳим омил бўлиб хизмат қилди.
Маънавий-ахлоқий тарбиянинг функциялари ўқувчиларнинг кундалик
ҳаѐтида, турмуш тарзида, ўзгалар билан муносабатда, ақлий ҳамда жисмоний
меҳнати жараѐнида шаклланди ва ривожланиб борди. Ушбу функциялар
миллий мустақилликни мустаҳкамлаш ва ривожлантириш, тарихимиз,
маданиятимиз, тилимиз, маънавий меросимиз, ижтимоий адолат, фуқаролик
жамиятини қуриш йўлидаги ҳаракатлар билан муштаракликда маънавий-
ахлоқий тарбия фаолиятини ташкил этди. Бунинг натижасида касб-ҳунар
коллежлари ўқувчиларида маънавий-ахлоқий фазилатлар, эркин ва соғлом
муҳит, маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнлари такомиллаштирилди.
Диссертациянинг иккинчи боби
«Ўқув-тарбия жараѐнида касб-ҳунар
коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш мазмуни»
деб
номланган бўлиб, унда ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитиш жараѐнида
ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш мазмуни, технологияси дарсдан
ташқари ишлар методикаси илмий педагогик жиҳатдан ишлаб чиқилган.
«Маънавият асослари» фанида касб-ҳунар коллежи ўқувчиларида яъни
жамиятимизнинг эртанги фаол фуқаросида миллий истиқлол ғоялари ва
Миллий
тафаккур
Оила
Соғлом
дунѐқараш
Маҳалла
Маънавий-ахлоқий
тарбия функциялари
Миллий
қадриятлар
Ватанпарварлик
Миллий
анъаналар
Фидойилик
Фуқаролик
маданияти
Комил инсон
11
миллий мафкурани шакллантириш, маънавий юксак инсонни тарбиялаш каби
масалаларнинг муҳим метод ва воситаларининг методикаси амалга
оширилди.
«Ўзбекистон тарихи»ни ўқитиш жараѐнида ҳам ўқувчиларда ўзбек
халқининг жаҳон тарихида, инсоният цивилизациясига қўшган ҳиссаси,
маънавий меросга ҳурмат руҳи, миллий ғурур шакллантирилди.
“Адабиѐт” фанини ўқитиш асосида ўқувчиларда бадиий-эстетик
идеаллар ривожлантирилди. Бунинг натижасида ўқувчиларнинг миллий ғоя,
миллий мафкура ҳақидаги билимлари камол топди.
Ижтимоий–гуманитар фанларни ўқитиш жараѐнида ўқувчиларга
маънавий-ахлоқий тарбияга доир муаммолар ва қонуниятлар ѐритиб берилди.
Уларнинг моҳиятини англаб олишга қизиқиш уйғотилди. Ижтимоий-сиѐсий,
маънавий-ахлоқий, эстетик қарашлар, ишонч ва эътиқодлар тизими яратилди.
Ўқувчиларнинг маънавий-ахлоқий тарбиялаш жараѐнлари ривожлантирилди.
Бунинг натижасида мустақиллик, Ўзбекистон давлати, байроғи, мадҳияси,
гербининг маъно-моҳияти, улуғ мутафаккирлар ва замонимизнинг илғор
кишиларининг улкан маънавий мероси, маънавий анъаналар, миллий ва
умуминсоний қадриятлар, соғлом турмуш тарзи ѐшларнинг маданий савияси,
меҳр-мурувват, инсонпарварлик каби билимлар камол топди.
Ижтимоий-гуманитар фанларни ўқитишда ўқувчиларни маънавий–
ахлоқий тарбиялаш технологияси ишлаб чиқилди. Бу борада таълимнинг
ноанъанавий шаклларидан фойдаланилди. Ўқувчиларнинг қизиқишларини
ошириш, мустақил, эркин, ижодий фикрлашга йўллаш, маданий мулоқот
юритишга ўрганиш ижобий натижаларга олиб келди. Ишбоп ўйинлар,
мусобақа дарслари, интеллектуал ринг, театрлашган машғулотлар,
гуруҳларда ишлаш, ижодкорлар танловлари, аукцион дарслар, баҳс-мунозара
дарслари, экскурсия дарслари, мўъжизалар майдони кабилар амалга
оширилди. Таълим жараѐнида ўқувчилар эгаллаган билим ва кўникмалар
дарсдан ташқари тарбиявий тадбирларда мустаҳкамланди.
Маънавий-маърифий тадбирлар маърузалар, суҳбатлар, китобхонлар
конференциялари, баҳс-мунозаралар, учрашувлар, спорт мусобақалари,
театрлаштирилган кечалар, саѐҳатлар, тўгараклар, шанбаликлар каби
шаклларда ташкил қилинди ва аниқ мақсадга қаратилди. Таълимий, тарбиявий,
ривожлантирувчи аҳамиятга эга бўлган маънавий-маърифий тадбирларда
ўқувчиларнинг қизиқиши, эҳтиѐжлари, хоҳишлари, ѐши ва тайѐргарлик
даражаси ҳамда тажрибаси ҳисобга олинди. Умуминсоний ва миллий
қадриятларга йўналтирилган маънавий-маърифий тадбирлар жараѐнида
ўқувчиларнинг мустақиллиги, ташаббускорлиги ривожланди. Уларда
изланувчанлик, топқирлик, зукколик малакалари шакллантирилди.
Ушбу бобда касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг педагогик-психологик хусусиятлари ишлаб чиқилди. Ушбу
жараѐнда жаҳон психологияси ва педагогикаси намоѐндаларининг
назариялари ўрганилди. Биогенетик назариясига асосланиб, ўқувчиларнинг
биологик ривожланиши, ижтимоий-психологик хусусиятларнинг келиб
чиқиши, социогенетик назарияси бўйича шахсда рўй берадиган ўзгаришлар
жамият, ижтимоийлашиш (социализация) таъсири остида бўлиши, шахс
12
Ёш
хусусиятлари
Муҳит
Мотив
Эътиқод
Дид
Хулқ-
атвор
Ирода
Қизиқиш
Ҳиссиѐт
Эҳтиѐж
Касб-ҳунар
коллежи
ўқувчиси
атрофидаги одамлар муносабатларининг шаклланиши каби воситалар
асосланди. Социогенетик назариясига кўра, инсон биологик зот сифатида
туғилиб, ҳаѐтдаги ижтимоий шарт-шароитлар таъсири остида шахсга
айланиши, психогенетик назариясида биогенетик ва социогенетик омилларни
тан олгани ҳолда, шахс ривожланишида психик жараѐнларнинг аҳамияти
кўрсатилди.
Бунинг натижасида касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларида ички
дунѐлари-маънавий жиҳатидан камолотга интилишининг кучайиши, ташқи
оламга, кишиларга муносабатлари ички дунѐсини англаш, қувонч ва ташвиш
каби ички кечинмалар ривожлантирилди. Касб-ҳунар коллежлари
ўқувчиларида шахсий, ахлоқий, касбий, ўз ҳаѐтига доир масалаларни якка
ҳолда ички туйғу билан муҳокама қилиш, ўзининг ботиний нидосини, ички
овозини эшитиш асосида чуқур маънавий-ахлоқий сифатларни ўзига
сингдириш илмий-педагогик жиҳатдан асосланди.
Касб-ҳунар коллежи ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда
психологик омиллар муҳим ўрин эгаллади. Ушбу психологик омиллар касб-
ҳунар коллежлари ўқувчиларида ижтимоий ҳаѐтдаги долзарб вазифаларни
ҳал қилишда фаол иштирок этиш,
етукликка интилиш, ички дунѐсига бўлган
қараш, ўз ҳатти-ҳаракатини ўзи назорат қилиш, ўзини-ўзи тарбиялаш
кабиларни амалга оширишда ижобий натижаларни кўрсатди.
2-расм.
Маънавий-ахлоқий тарбиялашга таъсир қилувчи психологик
омиллар
Диссертациянинг
учинчи
боби
«Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг педагогик шарт-
13
шароитлари»
деб номланади. Унда касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларининг
маънавий-ахлоқий тарбиялаш тамойиллари, қонуниятлари, маънавий-
ахлоқий тарбияда объект ва субъект муносабатлари, воситалари ва уларнинг
таснифи ишлаб чиқилди.
Маънавий-ахлоқий тарбия жамиятда абадий давом этадиган жараѐн
бўлиб, ўз таркибий тузилишида аниқ мақсад, моддий база, тамойил,
қонуниятлар ва методлар, шакл ва воситалар, субъект ва объект, бошқариш
ва натижага эришиш кабиларни яхлит, бир бутун ҳолатда ўзида мужассам
этади. Шу жиҳатдан ҳам маънавий-ахлоқий тарбияни ташкил қилишда
маълум қонуниятларга риоя қилиш педагогика фанининг асосий
вазифаларидан ҳисобланади. Чунки, унинг моҳияти, қонуниятлари
тарбиянинг объектив қонунлари билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ўқув-
тарбиявий
жараѐнни
ташкил
этишда ижтимоий
ҳаѐтда
шахсни
ривожлантиришда муҳим ўрин тутади. Маънавий-ахлоқий тарбиянинг асосий
қонуни – ўсиб бораѐтган ѐш авлодни катта ѐшдагилар ижтимоий тажрибаси
ва ҳаѐтига қўшилиш, жамиятнинг ҳаѐтийлигини, авлодлар орасидаги
ворислигини амалга ошириш демакдир.
Қонуниятлар ѐки қонунлар нарса, ҳодисалар ўртасидаги умумий,
зарурий, ички моҳияти ва такрорланиб турувчи боғланишларни ифодалайди.
Қонун ва қонуниятларни билиш, уларга амал қилиш ўқувчиларда маънавий-
ахлоқий тарбия самарадорлигини оширади.
Қонуният ва қонунлар методологик характерга эга бўлиб, улар ўртасидаги
умумийлик шундаки, уларнинг ҳар иккаласи ҳам жамият, унинг ижтимоий
муносабатлари, шахс ва муҳит, инсонларнинг ўзаро таъсири, умумий, ички
ва моҳиятли боғланишларни ифодалайди.
Тажрибалар шуни кўрсатадики, ҳар қандай жараѐн назария, фан маълум
талаб ѐки тамойилларга асосланади. Шу тамойиллар талабидан келиб чиқиб
ўз соҳасини ўрганади. Маънавий-ахлоқий тарбия ҳам педагогик жараѐн
сифатида маълум тамойил (принцип)ларга асосланади.
Тамойиллар ўқитувчи фаолиятига қўйиладиган талаблар бўлиб, уларга
риоя қилиш тарбиявий тадбир самарадорлигини оширади.
Мустақиллик шароитида касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларида умумбашарий
ва миллий қадриятлар, урф-одатлар, анъаналар, инсонпарварлик ва жамоавий
хусусиятлар маънавий-ахлоқий тарбиянинг асосий тамойилларига айланди.
Ушбу тамойиллар якка шахсни эмас, балки яхлит шахсни тарбиялашга
хизмат қилишга қаратилди. Шу жиҳатдан ҳам касб-ҳунар коллежлари
ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашда жамоанинг ғоявий ва
ташкилий бирлигига эришилди. Шахс шаклланишида маънавий-ахлоқий
тарбиянинг
етакчилик
роли
ривожлантирилди.
Тарбиячи
ва
тарбияланувчиларда фуқаролик масъулияти, ғоявий ва интеллектуал ҳамда
маънавий бойлик, юксак эҳтиѐж, қизиқиши ва истакларининг ўзаро
уйғунлиги, миллий анъаналар, қатъий тартиб-интизом ва масъулиятни ҳис
этиш камол топтирилди.
Ушбу бобда маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнида субъект-объект ѐки
субъект-субъект
муносабатларининг
хусусиятлари
ишлаб
чиқилди.
Ривожлантирувчи хусусиятида ўқитувчи ва ўқувчиларнинг
ўзаро
14
алоқадорлик муносабатлари мужассамлаштирилиб, тарбияланувчида шахсий
сифатларнинг камол топишига эътибор қаратилди. Тарбияловчи хусусиятида
касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларида маънавий-ахлоқий тарбиянинг
мақсадлари амалга оширилди. Ташкилотчилик хусусиятида ўқувчиларнинг
фаолияти ва мулоқотини мақсадга мувофиқ ташкил қилиш орқали шахс ва
жамоа сифатлари шакллантирилди.
Касб-ҳунар коллежларида маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнини
самарали ташкил қилишнинг зарур қисмларидан бири маънавий-ахлоқий
тарбия воситалари ҳисобланади. Барча воситалар тарбия самарасига ҳал
қилувчи
таъсир
кўрсатмаса-да,
аммо
маънавий-ахлоқий
тарбия
методларининг таъсирини кучайтириб, уларнинг самарадорлигини оширади.
Маънавий-ахлоқий тарбия воситаларига ўқитувчи фойдаланадиган
ўқув қўлланмалар, илмий-оммавий бадиий адабиѐтлар, тажрибалар, оммавий
ахборот воситалари (радио, телевидение, видеоматериаллар, газета,
журналлар) киради. Ушбу воситалар ўқувчиларнинг билим, кўникма, малака
ва одатларни, ахлоқий қарашларини шакллантиради.
Шу муносабат билан ушбу бобда ўқувчиларнинг маънавий-ахлоқий
тарбиясини ташкил қилиш воситаларининг тизими ишлаб чиқилди (3-расм).
Ўқувчиларни
маънавий-ахлоқий
тарбиялаш
воситалари
шахс
руҳиятининг мазмуни, хусусиятларининг (ўзига тасалли бериш, ўзини
тинчлантириш, ўзини тақдирлаш, ўзини жазолаш, ўзини тетик тутиш, ўзига
жазо бериш, ўз-ўзини танқид, шахсий қоида, шиор, ўзига эслатиш, ўзига
ваъда бериш, режалаш, ўзига мажбурият олиш, қасамѐд қилиш, ўзини
тақиқлаш, ҳиссиѐт, интеллект, ирода) моҳияти ва унинг таъсирчанлиги,
аҳамияти илмий-методик жиҳатдан ишлаб чиқилди.
ТАБИАТ
ХАЛҚ ОҒЗАКИ
ИЖОДИ
Педагогик
қарашлар
САНЪАТ
МЕҲНАТ
ОАВ
ИБРАТ-НАМУНА
БАДИИЙ
АДАБИЁТ
СЎЗ-НУТҚ
Оилавий
анъаналар
Маънавий-ахлоқий
тарбия воситалари
3-расм.
Маънавий-ахлоқий тарбиянинг воситалари
Диссертациянинг
тўртинчи
боби
«Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашда тажриба-синов ишлари
15
ва унинг натижалари»
деб номланиб, унда касб-ҳунар коллежларида
маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнини ташкил этиш ва бошқариш, тажриба-
синов ишларининг босқичлари, шакл ва методлари ҳамда натижалари ўз
ифодасини топган.
Биз тадқиқот давомида касб-ҳунар коллежларида тажриба–синов
ишларини ўтказиш дастурини қуйидагича ишлаб чиқдик (1-жадвал):
1-жадвал
Босқичлар
Ишнинг мазмуни
Тадқиқот ишининг шакл ва
методлари
1
2
3
Бирин
чи
б
ос
қи
ч
(Т
ай
ѐр
га
рл
ик)
1. Касб-ҳунар коллежлари
маъмурияти билан ишлаб
чиқилган тадқиқот тажриба-
синов дастурини ўрганиш.
Директор ва методик кенгаш
йиғилишларида
муҳокама
қилиш.
2. Тажриба–синов ишларида
ўқитувчи
ва
гуруҳ
раҳбарларининг
аниқ
вазифаларини белгилаш.
Ўқитувчи ва гуруҳ раҳбарлари
билан услубий кўрсатма берувчи
машғулотлар ўтказиш.
3. Касб-ҳунар коллежларида
маънавий-ахлоқий
тарбия
жараѐнини ўрганиш, унинг
ютуқ
ва
камчиликларини
аниқлаш.
Ҳужжатларни ўрганиш (режа,
ҳисоботлар,
баѐнномаларни
буйруқларни
текшириш
ва
бошқалар),
кузатиш,
сўров
методлари асосида касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий
тарбиялаш
масалаларини ўрганиш.
4. Касб-ҳунар коллежларида
ўқувчиларни
маънавий-
ахлоқий тарбиялаш комплекс
режасини ишлаб чиқиш
Касб-ҳунар
коллежлари
ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш
бўйича
режалаштирилган тадбирларнинг
мақсад, мазмуни ва режаларини
таҳлил этиш.
1.
Касб-ҳунар коллежларида
раҳбарлар ва ўқитувчиларни
маънавий-ахлоқий тарбиялаш
жараѐнини
бошқаришни
такомиллаштиришга
қаратилган
комплекс
режасини амалиѐтга тадбиқ
этиш.
-
маънавий-ахлоқий
тарбиялаш
жараѐнларини
ўқув-методик
жиҳатдан
таъминлаш;
- ўқув-методик комплекс
Методик
маслаҳатлар,
семинарлар, анжуманлар, давра
суҳбатлари,
ишбилармонлар
ўйинлари, ўқув машғулотларини
ўтказиш ва илғор педагогик
тажрибаларини умумлаштириш
ва тарғибот қилиш. Суҳбатлар,
машғулотлар ўтказиш, топшириқ
ва
вазифаларни
индивидуал
ишлаб чиқиш. Ҳужжатларни
ўрганиш,
ўқитувчиларга
индивидуал
ва
методик
топшириқ, вазифа, суҳбатлар
16
1-жадвал давоми
режасини ишлаб чиқиш.
кабиларга ѐрдам кўрсатиш ва
уларни натижаларини таҳлил
этиш.
И
кк
ин
чи
б
осқ
ич
(А
со
си
й)
2. Касб-ҳунар коллежларида
маънавий-ахлоқий тарбиялаш
жараѐнларини назорат қилиш.
Йил давомида ишлаб чиқилган
мезонлар
ва
кўрсатгичлар
асосида
вақт-вақти
билан
назорат қилиш.
3. Касб-ҳунар коллежларида
маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг
сифатини
аниқлаш.
Сўров, кузатиш, тажриба ва
назорат
гуруҳлари
натижа-
ларини таҳлил этиш.
4. Маънавий-ахлоқий тарбия
жараѐнлари
ва
унинг
қонуниятларини
шакллантиришга оид объектив
ва субъектив иш режаси,
фаолиятининг
сифат
даражасини таҳлил этиш ва
такомиллаштириш
учун
амалий
тавсиялар
ишлаб
чиқиш.
Тажриба ва назорат гуруҳларида
олинган маълумотларни қайта
ишлаш, уларни қиѐслаш, таҳлил
ҳамда ўқув-методик кенгашда
уларни муҳокама этиш.
5. Тажриба-синов ишлари
дастурини
таълим-тарбия
жараѐнида амалга ошириш.
Тажриба-синов
ишларини
амалга оширувчи ходимлар ва
касб-ҳунар
коллежлари
ўқитувчилари
билан
ҳамкорликда ишчи йиғилишлар
ўтказиш.
6. Касб-ҳунар коллежлари
профессор-ўқитувчиларининг
маънавий-ахлоқий
тарбия
жараѐнларини
амалга
оширишда
уларнинг
ташаббуслари, фаоллиги ва
мустақиллигини ошириш.
Касб-ҳунар
коллежлари
ўқитувчиларини
ушбу
фаолиятлари
учун
рағбатлантириш
тизимидан
фойдаланиш.
7.Тажриба-синов ишларининг
иш
режаларини
амалга
ошириш.
8. Тажриба-синов ишларининг
биринчи
ва
иккинчи
босқичларида ишлаб чиқилган
тавсияларни амалга ошишини
текшириш.
Биринчи
босқичда
амалга
оширилган иш методлари ва
шаклларини назорат қилиш.
17
1-жадвал давоми
9.
Тажриба
ва
назорат
гуруҳларида
ўқувчиларни
маънавий-ахлоқий тарбиялаш
сифатини аниқлаш ва назорат
қилиш.
Учи
нч
и б
ос
қи
ч
(яку
нл
ов
чи
)
1. Тадқиқот ишининг ишчи
фаразининг ҳаққонийлигини
аниқлаш.
2. Маънавий-ахлоқий тарбия
жараѐнининг
қонуниятлари,
тадбирлари,
концепциясини
илмий хулосалаш ва уларни
амалга ошириш.
Маънавий-ахлоқий
тарбия
методлари
ва
шакллари,
тадбирларини амалиѐтга жорий
этиш.
3. Шакллантирувчи тажриба-
синов ишларида иштирокчи-
ларнинг ишларини хулоса
қилиш.
Йиғилиш, кенгаш, конференция,
мунозара, семинар шаклида
ўтказиш.
Ушбу бобда тажриба-синов ишларини йўлга қўйиш учун имкон
берувчи тажриба майдонлари (Бухоро, Қашқадарѐ, Навоий вилоятлари ўрта
махсус, касб-ҳунар таълим муассасалари) танланди. Педагогика, иқтисодиѐт,
саноат ва қурилиш йўналишидаги касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини
маънавий-ахлоқий тарбиялаш имкониятлари аниқланди. Маънавий-ахлоқий
тарбиянинг мазмун-моҳияти таҳлил қилинди.
Ўқувчиларнинг маънавий-ахлоқий тарбияланганлик даражаси эса
уларнинг воқеликка, яъни кишиларга, меҳнатга, моддий ва маънавий
қадриятларга, ўз-ўзига, ўз фаолиятига муносабатини ташхислашга ѐрдам
берди. Улар бешта гуруҳга ажратилди.
Биринчи гуруҳга маънавий-ахлоқий сифатлари ҳар томонлама шаклланган
ўқувчилар киритилди. Улар ўз хулқларини ўзлари бошқара олиши,
қийинчиликларни енга олишга тайѐрлиги, ҳаѐт - фаолиятининг барча
соҳаларида маънавий-ахлоқий қоидаларга риоя этишда қатъийлик ва
собитлик кўрсата олишга тайѐр тура олиши билан бошқалардан ажралиб
турадилар. Бу гуруҳдагилар тажриба-синовда қатнашган ўқувчиларнинг 11
фоизини ташкил этдилар.
Иккинчи гуруҳга киритилган ўқувчиларнинг маънавий-ахлоқий сифатлари
бир мунча ривожланган бўлиб, улар ўқишга, меҳнатга, спортга қизиқадилар.
Лекин уларнинг қизиқишлари бир соҳадан иккинчи соҳага кўчиб юради.
Баъзи соҳаларда ўзининг шахсий манфаатлари жамоа манфаатларидан
устунлик қилган ҳолатлар ҳам учраб туради. Бундай ўқувчилар 33 фоизни
ташкил этди.
Учинчи гуруҳга киритилган ўқувчилар маънавий – ахлоқий сифатлари суст
ривожланган бўлиб, улар бошлаган ишни охирига етказа олмайди, собитлик
етишмайди, қизиқишлари барқарор эмас. Бу гуруҳдагилар 29 фоизни ташкил
этди.
18
Тўртинчи гуруҳга эса хулқ-одобда ўзини бошқара олиши қийин бўлган,
қийинчиликларни енгишда ўзида етарлича куч ва ирода топа олмайдиган,
лекин оз бўлса-да бунга интилиши бўлган ўқувчилар киритилиб, улар 18
фоизни ташкил этдилар.
Бешинчи гуруҳга хулқ – одобда салбий хатти-ҳаракатлари билан ажралиб
турадиган ва ўз хулқини тузатишга ҳам интилмайдиган ўқувчилар
киритилиб, улар 9 фоизни ташкил этдилар.
Буни биз жадвалда қуйидагича ифодалашга ҳаракат қилдик:
2–жадвал
Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларининг маънавий-ахлоқий
тарбияланганлик даражаси
Мазкур дастурни амалга оширишда касб-ҳунар коллежлари жамоат
ташкилотлари, давлат ва нодавлат жамғарма ва марказлари билан мустаҳкам
алоқада
бўлиб,
ўқувчи-ѐшларнинг
жисмоний
тарбия
ва
спорт
машғулотларига кенг жалб этиш, соғломлаштириш, соғлом турмуш тарзини
ва уларнинг бўш вақтларини мақсадга мувофиқ ташкил этишда фаолият
кўрсатдилар. Бунинг натижасида ўқувчи-ѐшларни соғлом турмуш маданияти,
шахс ва жамият манфаатларини ҳимоя қилиш, ақл-заковат, қобилиятни тўлиқ
намоѐн этиш каби хусусиятлар ривожланди.
Касб-ҳунар коллежларида маънавий-ахлоқий тарбияни амалга
оширишда учта муҳим вазифа бажарилди. Булар интеграцияловчи
(мужассамлаштирувчи),
тартибга
солувчи
(йўналтирувчи)
ва
ривожлантирувчи бўлиб, ушбу жараѐнда касб-ҳунар коллежларининг
маъмурияти, жамоат ташкилотлари («Камолот» ѐшлар ижтимоий ҳаракати,
касаба уюшмаси, ўқувчилар бирлашмалари), ўқитувчилар ва гуруҳ
мураббийлари, тарбиячиларнинг фаолиятларини тўғри режалаштириш
самарадорлигини таъминлашнинг асоси бўлиб хизмат қилди.
Касб-ҳунар коллежларида маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнини ташкил
қилиш, уни режалаштириш ва бошқариш мақсадида ҳар бир ўқувчи
шахсининг ривожи ва касбий тайѐргарлигига қулай шароитлар яратилди.
Ўқувчиларни маънавий - ахлоқий тарбиялашга йўналтирилган тажриба-
синов ишларининг якуний босқичида тадқиқот жараѐнида илгари сурилган
назарий фикрлар ва амалий тажрибаларни қиѐслаш асосида умумий
хулосалар чиқарилди.
Тажриба-синов ишлари жараѐнида суҳбатлар, саволномалар, тестлар
ўтказиш, муаммоли вазиятлар яратиш каби методлардан фойдаланилди.
Ўқувчиларнинг тарбияланганлик даражасини ташхислаш турлари амалга
оширилди.
Тадқиқотнинг
якунловчи
тажриба-синов
босқичида
Гуруҳлар
Дастлабки тажриба босқичида
1- гуруҳ
2-гуруҳ
3-гуруҳ
4-гуруҳ
5-гуруҳ
Тажриба
гуруҳи 470
52 - 11%
155- 33%
136- 29%
85 -18 %
42 - 9%
Назорат
гуруҳи 530
55-11%
170-32%
157-30%
93-17%
55-10%
19
ўқувчиларнинг маънавий-ахлоқий тарбияланганлиги даражаси ортганлигини
кўрсатади. Бунинг натижасида касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларида
маънавий-ахлоқий билимлар, ўз-ўзини бошқара олиш малакаси ривожланди.
Улар эгаллаган билим, кўникма ва малакалар ўқувчилар фаолиятида ўзини
намоѐн этди.
Тажриба гуруҳларида ўқувчиларининг маънавий-ахлоқий тарбияланганлик
даражаси юқори бўлиб, биз олиб борган методиканинг самарадорлигини
тасдиқлади. Педагогик тажpиба-синов натижалаpини таҳлил этишда касб-
ҳунар коллежлари ўқувчиларининг маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг аҳволи
ва уни такомиллаштириш йўллари бўйича олинган якуний натижаларга
асосланган ҳолда математик-статистика методи қўлланилди. Тажриба-синов
ишлари тажриба ва назорат гуруҳларида 1000 нафар ўқувчиларда таълим
жараѐнида маънавий-ахлоқий тарбияланганлик бўйича ўтказилди. Назорат ва
тажриба-синов гуруҳларининг тажриба якунидаги умумий кўрсатгичларини
кўрамиз. Улар қуйидагича:
3-жадвал
Ўқувчиларнинг маънавий-ахлоқий тарбияланганлигининг
қиѐсий даражаси.
Гуруҳлар
Ўқувчилар
сони
Жавоблар сони
Юқори
Ўрта
Қуйи
Тажриба
470
173
257
40
Назорат
530
78
236
216
Олинган
маълумотларни
Стьюдент-Фишер
критерияси
асосида
математик-статистик таҳлил қилдик.
Тажриба ва назорат гуруҳидаги баҳолаш натижаларини мос равишда 1-
ва 2 - танланмалар деб олсак, қуйидаги вариацион қаторларга эга бўламиз.
1-танланма
X
i
:
юқори;
ўрта; қуйи;
(тажриба синфи) n
i
:
173; 257;
40.
m
470.
2-танланма
Y
j
юқори;
ўрта; қуйи;
(назорат синфи) n
j
78; 236; 216.
n
530.
Бу танланмаларга мос келган полигонларни чизамиз (4-расм):
20
216
40
236
257
78
173
0
50
100
150
200
250
300
талабалар
сони
1
2
3
қуйи ўрта юқори
назорат гуруҳи
тажриба гуруҳи
4-расм.
Полигонда қайд этилган графиклардан англанадики, тажриба ва назорат
синфлари учун танланма модал қийматлари мос равишда М
т
5 ва
М
н
3,
яъни улар орасидаги фарқ етарли даражада бўлиб, М
т
М
н
экан. Бу эса, ўз
навбатида, бу танланмалар учун мос ўрта қийматлар ҳам X
Y шартларни
қаноатлантиришини олдиндан кўрсатади. Уларни қуйидаги формула асосида
ҳисоблаймиз:
3
,
4
470
2013
)
120
1028
865
(
470
1
)
3
40
4
257
5
173
(
470
1
1
3
1
n
i
i
i
x
n
n
X
7
,
3
530
1982
)
648
944
390
(
530
1
)
3
216
4
236
5
78
(
530
1
1
3
1
n
i
i
i
у
n
n
Y
Демак, тажриба синфида ўртача ўзлаштириш назорат синфидагидан
катта экан: X
Y.
Юқоридаги натижаларга асосланиб тажриба-синов ишларининг сифат
кўрсатгичларини ҳисоблаймиз.
Бизга маълум
Х
= 4,3;
Y
= 3,7;
;
03
,
0
т
03
,
0
н
га тенг.
Бундан сифат кўрсаткичлари:
14
,
1
73
,
3
27
,
4
03
,
0
7
,
3
03
,
0
3
,
4
)
(
)
(
н
т
усб
Y
Х
К
> 1;
6
,
0
67
,
3
27
,
4
)
03
,
0
7
,
3
(
)
03
,
0
3
,
4
(
)
(
)
(
н
т
бдб
Y
Х
К
> 0;
Олинган натижалардан ўқитиш самарадорлигини баҳолаш мезони
бирдан катталиги ва билиш даражасини баҳолаш мезони нолдан катталигини
кўриш мумкин. Бундан маълумки, тажриба гуруҳи назорат гуруҳидагилардан
юқори экан. Демак, касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларининг маънавий-
21
ахлоқий тарбиялашнинг аҳволи ва уни такомиллаштириш йўллари бўйича
яхши натижага эришилгани тажриба-синов натижаларидан кўриниб турибди.
Шундай қилиб, касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш тажриба-синов натижалари самарали якунига етди
.
ХУЛОСАЛАР
1. Истиқлол талаблари асосида таркиб топган касб-ҳунар коллежлари
узлуксиз таълим тизимининг асосий бўғинларидан саналиб, унда
ўқувчиларни касбга тайѐрлашда назарий ва амалий билимларга эга бўлиши
билан бирга маънавий-ахлоқий тарбиялаш ҳам долзарб муаммо эканлиги
асосланди.
2. Мустақил Ўзбекистонда маънавиятнинг ривожланиши жамият
тараққиѐти ва шахс камолотига ижобий таъсир этиши билан бирга
ўқувчиларнинг барча ижобий сифатларини, хулқ-одобини, эътиқодини, ақл-
заковатини, мафкуравий қарашларини такомиллаштирилиб, маънавий-
ахлоқий тарбия тизими ташкил этилди.
3. Тадқиқот жараѐнида яратилган маънавий-ахлоқий тарбиянинг
тамойиллари тарбия жараѐнини самарали бўлишини таъминлашнинг мақсад
ва вазифалари, йўналишлари ишлаб чиқилди.
4. Ўзбек халқининг бой маънавий ва ақлий мероси, миллий ва
умуминсоний қадриятлар негизида ѐш авлод онгида маънавий-ахлоқий
қарашлар шакллантирилди. Маънавий-ахлоқий тарбия шакл ва методлари
такомиллаштирилди.
5. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларида ҳуқуқий, демократик ва
фуқаролик жамиятида фаол иштирок этиш, умумий ва касбий маданиятга эга
бўлиш каби шахс сифатлари камол топтирилди. Уларни шакллантиришда
ўқувчиларнинг ѐш ва психологик хусусиятлари ҳисобга олинди. Бунинг
натижасида ўқувчиларда маънавий-ахлоқий интелектуал ва маданий савияси
ривожланди.
6. Касб-ҳунар коллежи ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашда
объект-субъект муносабатлари ишлаб чиқилди. Бунда тарбия объекти ва
тарбия субъектининг мазмун-моҳияти тарбиячи ва тарбияланувчидаги ўзаро
муносабатлари, хусусиятлари яратилди.
7. Маънавий-ахлоқий тарбияда таълим воситаларидан унумли
фойдаланиш, унинг самарадорлигини ошириш асосида ўқувчиларда
ҳиссиѐтга йўналтирилган ҳодисалар, интеллект билан боғлиқ бўлган
ҳолатлар, иродага йўналтирилган фаолиятларнинг таъсир доираси
(индивидуал ва жамоа бўйича) аниқланди.
8. Касб-ҳунар коллежларида ижтимоий-гуманитар фанлар асосида
ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш методикаси, илғор педагогик
технологиялар, дарсларнинг ноанъанавий шакллари, мусобақа дарслари,
интеллектуал ринг, театрлаштирилган машғулотлар, гуруҳларга бўлиниб
ишлаш,
ижодкорлар
танловлари,
баҳс
-
мунозаралар,
матбуот
конференциялари, викториналар, мўъжизалар майдони, экскурсия дарслари,
22
китобхонлар конференциялари, тўгаракларнинг самарали натижалари
исботланди.
9. Касб-ҳунар коллежларида маънавий-ахлоқий тарбиянинг тизими
ишлаб чиқилди ва илмий фаразнинг ҳаққонийлигини тасдиқлади. Маънавий-
ахлоқий билим, ҳис-туйғу, эътиқод, тасаввур, кўникма ва малакаларнинг
шахс фаолиятида намоѐн бўлиши илмий – методик жиҳатдан ишлаб чиқилди.
ТАВСИЯЛАР
1. Таълим муассасаларида ўқувчи-ѐшларни маънавий-ахлоқий
тарбиялашнинг яхлит тизимини ишлаб чиқиш ва буни амалга оширишда
шахс, жамоат ташкилотлари, оила, маҳаллалар фаолиятини уйғунлаштириш.
2. Фан, маданият, адабиѐт, дин, санъат тараққиѐтига катта ҳисса қўшган
буюк алломалар ал-Бухорий, ал-Фарғоний, ал-Фаробий, ал-Беруний, Ибн
Сино, Бахоуддин Нақшбанд, Алишер Навоий, Камолиддин Беҳзод ва
бошқаларнинг ҳаѐти ва фаолияти, илмий меросидан кенг фойдаланиш.
3. Касб-ҳунар коллежларида маънавият ва маърифат кунларини ташкил
этиш ва ўтказишда мамлакатимизда амалга оширилаѐтган ислоҳотларнинг
самараси, дунѐ воқеалари билан таништиришда ахборот ресурс марказлари,
маданият саройлари, театр ва музейлар билан амалий ҳамкорликни янада
ривожлантириш.
4. Ўқувчиларнинг маънавий дунѐсини бойитадиган, мустақилликни
мустаҳкамлашга хизмат қиладиган кўргазмали - тарғибот воситалари,
ахборот технологияси ва интернет тизимидан кенг фойдаланиш.
5. Ўқувчиларда миллий ғурур ва ватанпарварлик туйғуларини
шакллантириш мақсадида «XXI аср ѐшлари - улар қандай бўлиши керак»,
«Мустақиллик ва эзгулик майдони- маънавият маскани», «Ўзбекистон -
Ватаним маним» мавзуларида маданий-оммавий тадбирлар: мулоқотлар
телекўрсатувлар, мунозара, мушоира, танловларни мунтазам ўтказиб бориш.
6. Мустақиллик йилларида эришилган ютуқлар, миллий истиқлол
ғоясини кенг тарғиб қилувчи кўргазмали-тарғибот воситаларини чоп этиш.
7. Ижтимоий-гуманитар фанлар, хусусан «Миллий истиқлол ғояси:
асосий тушунча ва тамойиллар», «Маънавият асослари», ”Педагогика”
фанларини ўқитишда илғор технологиялардан, ноанъанавий дарс
шаклларидан фойдаланиш асосида ўқитиш самарадорлигини ошириш
мақсадида педагогларни қайта тайѐрлаш ва малакасини ошириб бориш.
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ.
I.
Монография, ўқув қўлланма ва илмий-услубий қўлланмалар.
1.
Олимов Ш. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш. Монография – Т.: Фан, 2007. – 168 б.
2.
Зарипов К.З., Олимов Ш. Дарс кузатиш ва таҳлил қилиш таълим-тарбия,
касб-ҳунар ўргатиш сифатини оширишнинг муҳим воситаси. Услубий қўлланма. –
Бухоро, 2003. - 35 б.
3.
Зарипов К.З., Рахматуллаев М.Р.,Олимов Ш.Ш. Ҳозирги замон дарси ва
унинг тузилиши. Услубий қўлланма.- Бухоро, 2003. - 39 б.
23
4.
Хўжаев Б.Қ., Олимов Ш.Ш. Янги педагогик технологиялар: назария ва
амалиѐт. Ўқув-услубий қўлланма. - Бухоро, 2004. - 119 б.
5.
Умаров Б.Ж., Олимов Ш.Ш. Олий ўқув юртларида маънавий-маърифий
тарбия асослари. Услубий қўлланма – Т.: Фан, 2004. – 84 б.
6.
Зарипов К.З., Олимов Ш.Ш. Ўқув юртларида синфдан ташқари маънавий-
маърифий ишларнинг мазмуни ва уларни ташкил қилиш методлари. – Бухоро,
2006. – 54 б.
II.
Илмий-услубий журналларда чоп этилган мақолалар.
7.
Олимов Ш. Ўспиринлар психологияси муаммолари. // Халқ таълими-
Тошкент, 2003, №6, 61-64 б.
8.
Олимов Ш., Умаров Б.Ж. Олий ўқув юртида маънавий-маърифий
ишларни ташкил этишнинг устувор йўналишлари. // Халқ таълими - Тошкент,
2004, №1, 87-91 б.
9.
Олимов Ш. Маънавий-ахлоқий тарбия мазмуни ва йўналишлари. // Касб-
ҳунар таълими - Тошкент, 2005, №2, 8-б.
10.
Олимов Ш. Навоий ижодида комил инсон тарбияси. // Бошланғич таълим
– Тошкент, 2005, №3, 10-11 б.
11.
Олимов Ш. Фозиллик – маънавий-ахлоқий тарбиянинг муҳим қирраси.
\\Халқ таълими, 2005 йил, 3-сон. 59-61 б.
12.
Олимов Ш. Ҳадислар – маънавий-ахлоқий тарбия воситаси. // Касб-ҳунар
таълими - Тошкент, 2005, №5, 14-б.
13.
Олимов Ш. Талабаларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда фанлараро
алоқанинг аҳамияти. // Узлуксиз таълим - Тошкент, 2005, №5, 79-87 б.
14.
Олимов Ш. Ватанпарварлик – маънавий-ахлоқий тарбиянинг муҳим
таркибий қисми. // Педагогик маҳорат - Тошкент, 2005, №4, 5-7 б.
15.
Олимов Ш. Маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнида объект ва субъект
муносабатлари диалектикаси. // Касб-ҳунар таълими - Тошкент, 2006, №1, 18-19 б.
16.
Олимов Ш. Касб-ҳунар коллежлари талабалари маънавий-ахлоқий
тарбиясининг воситалари ва уларнинг таснифи. // Узлуксиз таълим - Тошкент,
2006, №1, 81-88 б.
17.
Олимов Ш. Адолатпарварлик – маънавий-ахлоқий тарбия йўналиши. //
Халқ таълими - Тошкент, 2006, №1, 95-97 б.
18.
Олимов Ш. Тарбиявий ишлар мазмуни. // Бошланғич таълим - Тошкент,
2006, №3, 26-27 б.
19.
Олимов Ш. Таълим жараѐнида ўқувчиларни маънавий-ахлоқий
тарбиялаш. // Касб-ҳунар таълими - Тошкент, 2006, №3, 23-24 б.
20.
Олимов Ш. Маънавий-ахлоқий тарбия жараѐнини бошқариш ва
режалаштириш. // Мактаб ва ҳаѐт - Тошкент, 2006, №5, 6-8 б.
21.
Олимов Ш. Талабаларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда синфдан
ташқари ишлар. // Узлуксиз таълим - Тошкент, 2007, №1, 56-61 б.
22.
Олимов
Ш.
Ўқувчиларда
маънавий-ахлоқий
тушунчаларни
шакллантиришнинг айрим усуллари. // Педагогик маҳорат-Бухоро, 2007, №1, 5-7
б.
23.
Олимов Ш. Эзгу фикр – эзгу амал бирлиги. // Бошланғич таълим -
Тошкент, 2007, №2, 4-5 б.
24
24.
Олимов Ш. Ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда тарбия
жараѐнининг қонуниятларини ҳисобга олиш. // Халқ таълими - Тошкент, 2007,
№2, 19-22 б.
25.
Олимов Ш. Проблемы духовно-нравственного воспитания в учении
восточных мыслителей. // Объединенный научный журнал - Москва, 2007 - №10,
22-24 стр.
26.
Олимов Ш. О нравственных принципах эстетико-экологического
воспитания учащихся. //«Наука, образование, техника». Международный научный
журнал – Ош, 2008, №1, 43-46 стр.
27.
Олимов Ш., Азимова Н. Ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда
спортнинг ўрни. // Касб-ҳунар таълими - Тошкент, 2009, №1, 16 бет.
28.
Олимов Ш., Ходжақулова Д. Яссавий «Ҳикматлар»ида маънавий-ахлоқий
тарбия талқини. // Узлуксиз таълим - Тошкент, 2009, №5, 64-67 б.
29.
Olimov SH. Leadership Attitudes Evaluation of Incoming College Students in
Uzbekistan. // Journal of Leadership Education Pedagogic Perspectives. Croatian
Academy of Sciencts and Arts. Volume 9, Number 1- Spring 2010. vii 1-17.
30.
Олимов Ш. Касб-ҳунар коллежларида таълим-тарбия жараѐнига
ѐндашувлар. // Халқ таълими - Тошкент, 2010, №4, 29-33 б.
31.
Ахмеджанов М.М., Олимов Ш.Ш. Понятие и потребность духовно-
нравственного воспитания. // «Молодой учѐный». Ежемесячный научный журнал.
- Чита, 2010, № 11 (22). Том II, ноябрь, 100 -102 стр.
32.
Олимов Ш. Талаба-ѐшларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда гуруҳ
мураббийсининг роли. // Таълим тизимида ижтимоий-гуманитар фанлар -
Тошкент, 2010, №3-4, 39-41 б.
33.
Olimov SH. Pedagogik turkum fanlar integratsiyasi talabalarni ma’naviy-
axloqiy tarbiyalashni takomillashtirishning muhim omili. //Халқ таълими - Тошкент,
2011, №4, 73-75 б.
34.
Олимов Ш.Ш. Касб-ҳунар коллежларида ижтимоий фанларни ўқитиш
жараѐнида ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш. // Педагогик маҳорат –
Бухоро, 2011, №4, 15-18 б.
III.
Илмий тўпламларда чоп этилган мақола ва тезислар
35.
Олимов Ш. Ёшлар маънавий-ахлоқий тарбияси – педагогик муаммо
сифатида // «Педагогика ва психологиянинг долзарб муаммолари». Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. - Самарқанд, 2005 йил, 4-5 май. 31-
33 б.
36.
Олимов Ш. Маънавий-ахлоқий тарбия мезонлари // «Замонавийлик
контекстида педагогика фани ва унинг методологик муаммолари». Республика
илмий-назарий конференцияси материаллари. Тошкент, 2005 йил, 20-21 май. 80-
83 б.
37.
Олимов Ш. Талабалар маънавий-ахлоқий тарбиясининг асосий педагогик
тамойиллари // «Озиқ-овқат хавфсизлиги» халқаро илмий-амалий анжуман
мақолалар тўплами. Бухоро, 2005 йил, 20-22 сентябрь. 159-160 б.
38.
Олимов Ш. Ибн Синонинг маънавий-ахлоқий қарашлари // «Абу Али ибн
Сино таваллудининг 1025 йиллиги»га бағишланган Республика илмий-амалий
семинари материаллари. - Бухоро, 2005 йил, 15-декабр. 191-194 б.
25
39.
Олимов Ш. Касб-ҳунар коллежи талабаларининг ѐш хусусиятлари ва
маънавий-ахлоқий тарбиянинг ўзига хос жиҳатлари // «Фан, таълим ва ишлаб
чиқариш интеграцияси». Республика илмий-амалий анжумани маърузалар
тўплами. - Тошкент, 2005 йил, 21-23 декабр. 166-168 б.
40.
Олимов Ш. Маънавий-ахлоқий баркамол ѐшларни тарбиялашда болалар
спортининг ўрни // «Баркамол аллод тарбияси: тажриба, муаммо ва ечимлар»
мавзуидаги илмий-амалий анжуман материаллари. - Бухоро, 2006 йил, 3-феврал.
13-16 б.
41.
Олимов
Ш.
Ўқув
юртларида
маънавий-маърифий
ишларни
такомиллаштиришнинг айрим йўллари// «Ёшлар онги, қалби ва дунѐқарашини
шакллантириш ҳозирги куннинг долзарб масаласи» мавзусидаги республика
илмий-услубий анжумани тўплами. - Гулистон, 2006 йил, 15-март. 24-25 б.
42.
Олимов Ш. «Темур тузуклари»да – маънавий-ахлоқий тарбия талқини //
Соҳибқирон Амир Темур таваллудининг 670 йиллигига бағишланган «Амир
Темур – фахримиз, ғуруримиз» мавзуидаги Республика илмий-амалий
конференцияси материаллари. - Бухоро, 2006 йил, 7-апрел. 66-68 б.
43.
Олимов Ш. Касб-ҳунар коллежи талабаларини маънавий-ахлоқий
тарбиялаш технологияси // «Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизимида
замонавий ўқитиш технологияларини ишлаб чиқиш ва ўқув адабиѐтларининг янги
авлодини яратиш муаммолари» республика илмий-амалий анжуманининг
материаллари.-Бухоро, 2006 йил, 16-17 май. 37-38 б.
44.
Олимов Ш. Иқтисод йўналишидаги касб-ҳунар коллежлари талабаларини
маънавий-ахлоқий тарбиялашда тарбия принципларининг роли // «Иқтисод
йўналишидаги кичик мутахассисларни сифатли тайѐрлаш ва уларнинг меҳнатидан
самарали фойдаланиш» мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани
материаллари. - Бухоро, 2006 йил, 17-18 май. 127-129 б.
45.
Олимов Ш. Касб-ҳунар коллежлари талабаларини маънавий-ахлоқий
тарбиялашда янги педагогик технологиялардан фойдаланиш // «Таълим
муассасалари тизимида ўқувчи ва талабалар шахсини ривожлантиришнинг
долзарб психологик – педагогик муаммолари» мавзусидаги Республика назарий
ва илмий-амалий конференцияси материаллари. - Бухоро, 2006 йил, 30-31 май. 99-
101 б.
46.
Олимов Ш. Ўқувчиларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш тизими // «Умумий
ўрта таълим тизимини ривожлантириш истиқболлари» мавзусидаги Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари.- Тошкент, 2006 йил, 20-21 октябрь.
100-102 б.
47.
Олимов
Ш.
Касб-ҳунар
таълими
тизимида
янги
педагогик
технологиялардан фойдаланиш // «Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизимида
янги педагогик технологиялар: муаммолар ва ечимлар» мавзусидаги Республика
илмий-амалий конференция материаллари.- Бухоро, 2006 йил, 136-138 б.
48.
Олимов Ш. Ҳайдаров Ш. Бўлажак бошланғич синф ўқитувчиларида
маънавий-ахлоқий эҳтиѐжни шакллантиришнинг айрим йўналишлари //
«Бошланғич таълимни ижодий ташкил этиш: муаммолар, ечимлар ва
истиқболлар» мавзуидаги республика илмий-амалий конференция материаллари.
Бухоро, 25-26 апрел, 2007 йил. 77 б.
26
49.
Олимов Ш. Маънавий меросимизда маънавий-ахлоқий тарбия // «Таълим
жараѐнига педагогик ва ахборот коммуникацион технологияларни қўллаш
муаммолари» мавзуидаги республика илмий-амалий конференция тезислар
тўплами. Бухоро, 1 июн, 2007 йил. 92 б.
50.
Олимов Ш. Бўлажак ўқитувчиларнинг маънавий-ахлоқий тайѐгарлиги //
«Ўқитувчи тайѐрлаш: таълим-тарбия муаммолари ва истиқболлари» мавзусидаги
республика илмий-амалий анжумани материаллари. 1-қисм. Наманган, 8-9 июнь,
2007 йил. 83-86 б.
51.
Олимов Ш. Маънавий-ахлоқий тарбия тушунчаси, моҳияти // “Олий ўқув
юрти талабалар гуруҳларида маънавий-ахлоқий тарбияни ташкил қилиш
муаммолари” мавзуидаги республика илмий-назарий ва амалий конференция
материаллари. Бухоро, 27-28 май, 2008. 48-51 б.
52.
Олимов Ш., Ҳасанова З.Д. Ўқув юртларида маънавий-маърифий ишлар ва
уларни такомиллаштиришнинг айрим йўллари // «Олий ва касб-ҳунар таълими
тизимида
профессор-ўқитувчиларнинг
малакасини
ошириш
жараѐнини
такомиллаштириш муаммолари» мавзуидаги республика илмий-амалий семинар
материаллари. Бухоро, 14-15 май, 2009. 165-167 б.
53.
Олимов Ш. Фуқаролик жамиятини қуриш шароитида бўлажак
мутахассисларнинг маънавий-ахлоқий тарбияси // «Фуқаролик жамияти
асосларини қуриш шароитида бўлажак мутахассисларнинг фуқаролик
маданиятини шакллантириш: муаммолар ва истиқболлар» мавзуидаги республика
илмий-амалий конференция материаллари. Бухоро, 27-28 апрель, 2010. 13-15 б.
54.
Олимов Ш.Ш., Бозоров А.Р. Баркамол авлод тарбиясининг воситалари ва
уларни таснифи // «Баркамол авлод – озод ва обод юрт таянчи» мавзусидаги
республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Бухоро-2010. 61-64 б.
55.
Олимов Ш. Касб таълими ўқитувчисини маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг
муҳим тамойиллари // «Меҳнат ва касб таълими ўқитувчилари касбий
компетентлигини таъминлашнинг интегратив технологиялари» мавзусидаги
республика илмий-амалий анжуман материаллари. Тошкент-2010. 89-90 б.
56.Олимов Ш., Ҳасанова З.Д. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни
ривожлантиришнинг маънавий-ахлоқий жиҳатлари // Кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорликни ривожлантиришнинг минтақавий хусусиятлари. Республика
илмий-амалий конференцияси материаллари. Бухоро-2011, апрел. 220-222 б.
57.Олимов
Ш.
Касб-ҳунар
коллежларида
ўқув-услубий
ишларни
такомиллаштиришнинг айрим йўллари // Озиқ-овқат саноатида илгор
технологиялар Республика илмий-амалий анжумани мақолалар тўплами. II-кисм.
«Ўрта махсус, касб-хунар таълими» тизимидаги ўқув-услубий муаммолар. Бухоро
– 20-21 май, 2011. 57-58 б.
27
Педагогика фанлари доктори илмий даражасига талабгор Ш.Ш.Олимовнинг
13.00.01 – Педагогика назарияси ва тарихи ихтисослиги бўйича «Касб-ҳунар
коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш назарияси ва
амалиѐти» мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар:
Маънавият, ахлоқ, маънавий-ахлоқий тарбия, функциялар,
қонуниятлар, тамойиллар, объект – субъект муносабатлари, воситалар,
технология, мезонлар.
Тадқиқот объекти:
Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-
ахлоқий тарбиялаш жараѐни.
Тадқиқот мақсади:
Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-
ахлоқий тарбиялашнинг мазмуни, шакл ва методларини назарий жиҳатдан
янада такомиллаштириш ҳамда амалиѐтга жорий этишга оид методик
тавсиялар яратиш.
Тадқиқот методлари:
сиѐсий, фалсафий, тарихий, этнографик, педагогик,
психологик ва маънавиятга оид илмий-методик адабиѐтларни қиѐсий-
танқидий ўрганиш, таҳлил қилиш; педагогик кузатув, суҳбат, анкета
сўровлари; тестлар, тажриба-синов; математик-статистик таҳлил; тадқиқот
натижаларини умумлаштириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
1. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
долзарб педагогик муаммо сифатида назарий жиҳатдан асосланди ҳамда
унинг мазмун-моҳияти ва функциялари ишлаб чиқилди.
2. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
йўналишлари белгиланди.
3. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
мазмунини такомиллаштириш қонуниятлари яратилди.
4. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш шакл
ва методлари, воситалари белгиланди.
5. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялашнинг
яхлит тизими яратилди.
6. Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларини маънавий-ахлоқий тарбиялаш
тадбирларининг самарадорлик даражаси аниқланди ва илмий-методик
тавсиялар ишлаб чиқилди.
Амалий аҳамияти:
Тадқиқот асосида ишлаб чиқилган умумпедагогик ва
методик тавсиялардан ўрта махсус касб-ҳунар таълими тизимининг барча
бўғинларида,
ижтимоий
фанларни
ўқитиш
жараѐнида
ва
уни
такомиллаштиришда, маънавий-маърифий ишларни амалга оширишда, олий
ўқув юртлари, ўқитувчилар малакасини ошириш ва қайта тайѐрлаш
курсларида, таълим-тарбия, ахлоқ, маънавият муаммоси билан шуғулланувчи
педагог, тарихчи, файласуф, руҳшунос олимлар ҳамда халқ маорифи
ходимлари, ўқитувчилар кенг кўламда фойдаланишлари мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
28
Тадқиқот натижаларининг илмий хулосалари ва асосий ғоялари Республика
илмий-назарий ва илмий конференцияларда ўқилган маърузалар, «Халқ
таълими», «Касб-ҳунар таълими», «Узлуксиз таълим», «Бошланғич таълим»,
«Педагогик маҳорат» журналларида эълон қилинган илмий мақолалар, ҳамда
чоп этилган монография, услубий қўлланма ва методик тавсияларда ўз
ифодасини топган. Шунингдек, Республика оммавий ахборот воситаларида
чиқишлар билан амалиѐтга жорий этилган.
Қўлланиш соҳаси:
касб-ҳунар коллежлари, олий педагогик таълим
муассасаларининг касб таълими ўқитувчилари малакасини ошириш
марказлари, ўрта махсус, касб-ҳунар таълими педагог ходимларини
малакасини ошириш ва уларни қайта тайѐрлаш институтлари.
29
РЕЗЮМЕ
диссертации Ш.Ш.Олимова на тему: «Теория и практика духовно-
нравственного воспитания учащихся профессиональных колледжей» на
соискание учѐной степени доктора педагогических наук по специальности
13.00.01 – Теория и история педагогики.
Ключевые слова:
духовность, этика, колледж, духовно-нравственное
воспитание, функции, закономерности и принципы духовно-нравственного
воспитания, отношения объекта и субъекта, средства воспитания, средства
духовно-нравственного воспитания, технология, эффективность духовно-
нравственного воспитания.
Объект исследования:
процесс духовно-нравственного воспитания
учащихся профессиональных колледжей.
Цель
исследования:
создание
теоретических
основ
духовно-
нравственного воспитания учащихся профессиональных колледжей и
разработка методических рекомендаций по внедрению их в практику.
Методы исследования:
научно-теоретический анализ, сопоставительное,
педагогическое наблюдение, педагогический эксперимент, беседа, интервью,
анкетирование, тесты, математическая статистика, обобщение результатов
исследования.
Полученные результаты и их новизна:
1.
Разработаны теоретические основы духовно-нравственного воспитания
учащихся профессиональных колледжей.
2.
Научно-педагогически исследованная проблема духовно-нравственного
воспитания учащихся профессиональных колледжей.
3.
Понятие «духовно-нравственное воспитание» внедрено в область
педагогики.
4.
Определены направления духовно-нравственного воспитания учащихся
профессиональных колледжей, разработана концепция и принципы.
5.
Определены составные части, закономерности, содержание духовно-
нравственного воспитания учащихся профессиональных колледжей.
6.
Разработаны содержание формы, методы и средства духовно-
нравственного воспитания учащихся профессиональных колледжей.
7.
Создана единая система, механизм духовно-нравственного воспитания
учащихся профессиональных колледжей.
8.
Определена
эффективность
духовно-нравственного
воспитания
учащихся профессиональных колледжей.
Практическая значимость исследования:
разработанные в результате
исследования общепедагогические и методические рекомендации можно
использовать во всех сферах системы профобразования, в процессе обучения
и совершенствования общественно-гуманитарных наук, в осуществлении
духовно-просветительской работы в профколледжах.
Материалы исследования можно использовать на спецсеминарах и
спецкурсах профколледжей, высших учебных заведений, на курсах
повышения квалификации и переподготовки учителей, могут широко
30
применять
педагоги,
занимающиеся
проблемами
духовности,
нравственности, воспитания, обучения, историки, философы, учѐные-
психологи, а также преподаватели, сотрудники народного образования.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
основные идеи и
научные результаты исследования отражены в материалах Республиканских
научно-теоретических и научных конференций, в научных статьях,
опубликованных на страницах журналов «Халқ таълими» («Народное
образование»), «Касб-ҳунар таълими» («Профессиональное образование»),
«Узлуксиз таълим» («Непрерывное образование»), «Бошланғич таълим»
(«Начальное образование»), «Педагогик маҳорат» («Педагогическое
мастерство»), а также в монографии, методических пособиях и методических
рекомендациях автора. Кроме этого внедрена в практику путѐм выступления
в средствах массовой информации республики.
Область применения:
институты повышения квалификации учителей,
высшие педагогические образовательные учреждения и курсы их
переподготовки.
31
RESUME
Thesis of Sh.Sh. Olimov on the academic degree competition of the doctor
of pedagogical science, speciality 13.00.01-theory and history of pedagogics:
«Theory and practice of spiritual and aesthetic education of the pupils of technical
and professional colleges».
Key words:
Spirituality, aesthetics, spiritual and aesthetic functions, codes
and principles of spiritual and aesthetic upbringing, its peculiarities, objective and
subjective relations, means of spiritual and aesthetic, technology, model,
perspectives, criterias of spirituality.
Subject of the research:
the process of spiritual and aesthetic education of
the pupils of technical and professional colleges.
Objectives of the research:
to create theoritical basis of spiritual and
aesthetic education of the students of technical and professional colleges work out
methodological recommendations according to it’s implication in practise.
Methods of inquiry:
scientific and theoretical analysis, comparative
pedagogical observation, experiment interview (conversations), questionnaires, tests,
mathematical statistics, generalisation of the research results.
The results achieved and their novelty:
1.Theoritical basis of spiritual and aesthetic education of the pupils of
technical and professional colleges were worked out.
2. .The conception, codes and sections of spiritual and aesthetic education of
the pupils of technical and professional colleges were precised.
3.The conception of “spiritual and aesthetic education” was put into
pedagogical usage and its essentials were inlightened.
4.The ways of spiritual and aesthetic education of the pupils of technical and
professional colleges in the basis of idealogy of national independens was set up.
5.The entire system and mechanism of spiritual and aesthetic education of
the pupils of technical and professional colleges were created.
6.The conceptions, forms and methods and means of spiritual and aesthetic
education of the pupils of technical and professional colleges were worked out.
Practical value:
pedagogical and methodological recommenda- tions worked
out in the results of the research are widely used in all fields of the technical and
professional and secondary specialized systems, in the process of teaching
humanitarian sciences and their development, in carrying out spiritual and aesthetic
affairs in the technical and professional colleges.
The materials of the research can widely be used in the special seminars and
courses at the high educational schools, professional colleges and at teacher’s
training courses, also it can be used by teachers, historians, phylosophers,
psychologists, specialists of national educational organisations.
Degree of embed and economical effectivity:
The main ideas and scientific
conclusions of the research results were manifested in the lectures (reports) made in
the scientific and scientific-theoritical conferences held in the republic, in the articles
published in the magazines “National Education”, “Technical and Professional
Education “, ”Elementary Education”,”Pedogogical Skill”, “Intermediate
Education”, in the published monography, methodological outputs and
recommendations. Also, it was put into practice by the departures in the mass media.
32
Field of application:
professional colleges, professional training
institutions and courses of Higher Pedagogical Educational Institutions.
