ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС
ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
БЕРДАҚ НОМИДАГИ ҚОРАҚАЛПОҚ ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ
Қўл
ë
зма ҳуқуқида
УДК
: 4/943
ПИРЕКЕЕВА Амангул Ансатбаевна
КОНИМЕХ ҚОРАҚАЛПОҚЛАРИ ШЕВАСИ
10.02.02 -
туркий тиллар
(
қорақалпоқ тили
)
Филология фанлари номзоди илмий даражасини
олиш учун тақдим этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Н У К У С
- 2012
2
Тадқиқот Ажини
ë
з номидаги Нукус давлат педагогика институтининг
қорақалпоқ тилшунослиги кафедрасида бажарилган
.
Илмий раҳбар
:
Қорақалпоғистон Республикасига хизмат кўрсатган фан
арбоби
,
филология
фанлари доктори
,
профессор
Доспанов Орақбай Доспанович
Расмий оппонентлар
:
филология фанлари доктори
,
профессор
Абдиназимов Шамшетдин Нажимович
филология фанлари номзоди
Алланазаров Қутлимурат Алланазарович
Етакчи илмий муассаса
:
ЎзФА Тил ва адабиёт институти
Ҳимоя
20
йил
_______________
ойининг
_______
куни соат
______
да
Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети ҳузуридаги Д
.067.10.01
рақамли филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган
диссертацияларни ҳимоя қилиш бўйича Ихтисослашган кенгаш йиғилишида
ўтказилади
.
Манзил
: 230100,
Нукус шаҳри
,
акад
.
Ч
.
Абдиров кўчаси
, 1.
Диссертация билан Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетининг
асосий кутубхонасида танишиш мумкин
.
Манзил
: 230100,
Нукус шаҳри
,
акад
.
Ч
.
Абдиров кўчаси
, 1.
Автореферат
20
йилнинг
«____» _____________
да тарқатилди
.
Ихтисослашган кенгаш илмий котиби
,
филология фанлари номзоди
Қ
.
Пахратдинов
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги
.
Ҳар қандай тил ўша тилда сўзлашувчи
миллат номи билан боғлиқ
.
Тилда эса халқнинг миллий ўзлиги
,
маданияти
,
тарихи
,
этнографияси ва бошқа миллий хусусиятларини ўзида акс эттирувчи
белгилар сақланиб қолади
.
Президентимиз И
.
А
.
Каримов она тилини дин билан бир қаторда турувчи
маънавиятимизнинг энг асосий мезонларидан бири сифатида қайд қилади
1
.
Қорақалпоғистон ҳудудидан ташқарида истиқомат қиладиган қорақалпоқлар
ҳам она тилимиз
–
қорақалпоқ тилида алоқа қилишади
.
Шундай халқ вакилларидан бири Навоий вилояти Конимех туманида яшовчи
қорақалпоқлар бўлиб
,
мазкур тумандаги қорақалпоқлар тилига хос бўлган
истеъмол доираси чекланган лексикани
,
хусусан
,
ҳудудий хусусиятга эга
бўлган сўзларни ўз вақтида тўплаш
,
уларни илмий таҳлил қилиш
,
она тили
хусусиятларини англаш
,
уни келажак авлодларга авайлаб
-
асраб етказиш
,
диалектал бирликларни илмий муамалага киритиш каби масалалар
,
ҳозирги
қорақалпоқ диалектологияси олдида турган
,
кечиктириб бўлмайдиган
муаммолар жумласига киради
.
Зотан қорақалпоқ тили диалект ва шевалари
муайян даражада ўрганилган бўлса ҳам
,
Ўзбекистон Республикасининг бошқа
ҳудудларида яшовчи туркийзабон
–
ўзбек
,
қозоқ
,
қирғиз
,
туркман халқлари
вакиллари билан қўшни ва аралаш яшаётган қорақалпоқлар сўзлашув тили
бўйича баъзи мақолаларни ҳисобга олмаганда
,
бу хусусда диққатга лойиқ бир
иш қилинмади
.
Шу нуқтаи назардан қараганда
,
тадқиқот ишимизнинг
ҳозирги тилшунослик талабларига мувофиқ бажарилиши
,
тадқиқотчилар
назаридан четда қолиб келаётган муаммога бағишланганлиги ҳам унинг
долзарблигини кўрсатувчи ҳолатлардан биридир
.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси
.
Қорақалпоғистон ҳудудида
яшовчи ўзбеклар
2
,
қозоқлар
3
,
туркманлар
4
тилларидаги диалектал хусусиятлар
масаласи баъзи тадқиқотларда ўрганилган бўлса ҳам Қорақалпоғистон
Республикасидан
ташқарида
яшовчи
қорақалпоқлар
тили
тарихий
-
лингвистик йўналишда ҳонузгача ўрганилмади
.
Тадқиқот ишимизда
Конимех тумани қорақалпоқлари сўзлашув тили хусусиятлари монографик
режада биринчи бор махсус текшириш объекти бўлмоқда
.
Диссертация мавзусининг илмий
-
тадқиқот ишлари режалари
билан боғлиқлиги
.
Тадқиқот иши Ажиниёз номидаги Нукус давлат
педагогика институти Қорақалпоқ тилшунослиги кафедрасининг
1
Каримов И
.
А
.
Юксак маънавият
–
енгилмас кўч
. –
Тошкент
:
Манавият
, 2008.
Б
. 82-85.
2
Ибрагимов
Ю
.
М
.
Жанубий Оролбўйи ўзбек шевалари тадқиқи
.:
Филол
.
фан
.
докт
.
дис
. ...
автореф
. –
Тошкент
,
2000:
Ибрагимова З
.
Ю
.
Қорақалпоғистон ўзбек шевалари қишлоқ хўжалиги лексикасининг
лингвогеографик тадқиқи
.:
Филол
.
фан
.
номз
.
дис
. ...
автореф
. –
Тошкент
, 2009.
3
Бекетов Б
.
Қарақалпақ қазақтарының тілі
. –
Алматы
:
Рауан
, 1992.
Б
. 124.
4
Аразов А
.
Т
.
Қорақалпоғистон туркманларининг сўзлашув тили билан қорақалпоқ тилининг ўзаро таъсири
ва интерференция ҳодисаси
.:
Филол
.
фан
.
номз
.
дис
. ...
автореф
. –
Нукус
, 2006.
4
«
Қорақалпоқ тилини ўқитишни такомиллаштириш
»
муаммоларига
бағишланган илмий
-
тадқиқот ишлари режасига мувофиқ бажарилмоқда
.
Тадқиқотнинг мақсади
.
Тадқиқотнинг асосий мақсади
–
қардош халқлар
билан яшаётган Навоий вилояти Конимех туманидаги қорақалпоқлар
сўзлашув тили материалларини тўплаб
,
уларни қорақалпоқ адабий тилига
,
тилимизнинг шимолий ва жанубий диалектларига
,
туркийзабон халқлар
диалектлари билан қиёсий ўрганиб
,
хусусиятларини аниқлаш бўлиб
ҳисобланади
.
Тадқиқот вазифалари
.
-
Конимех шевасининг фонетик хусусиятларини аниқлаш
;
-
Конимех шевасининг лексик хусусиятларини таҳлил қилиш
; -
шеванинг грамматик шакл ва категориларидаги хусусиятларни қардош
тиллар материалларига қиёсий
-
тарихий жиҳатдан таққослаш воситасида
уларни таҳлил қилиш
;
-
Конимех шевасининг қисқача диалектологик луғатини тузиш ва ҳ
.
Тадқиқот объекти ва предмети
.
Навоий вилояти Конимех туманида яшовчи
қорақалпоқлар сўзлашув тилидан тўпланган диалектологик материаллар
тадқиқот объекти бўлиб хизмат қилади
.
Диалектология соҳасидаги назарий
манбалар
,
туркий тиллардаги диалектологик луғатлар
,
илмий ишлар
Конимех шевасини қиёсий ўрганишнинг предметини ташкил этади
.
Тадқиқот методлари
.
Ишда қиёсий
-
тавсифий
,
қиёсий
-
тарихий
,
синхрон
-
диахрон таҳлил
,
статистик методлари қўлланилди
.
Тадқиқотнинг
илмий фарази
:
1.
Конимех қорақалпоқлари тилида улар билан аралаш яшаётган туркий
халқлар вакиллари тиллари хусусиятларининг сақланиб қолиши мумкинлиги
;
2.
Айниқса
,
ўзбек ва қозоқ миллатлари вакиллари тилларининг таъсири бор
эканлиги
;
3.
Конимех қорақалпоқлари тилидаги сўзларнинг бошқа миллат
вакиллари тилига ўтиб
,
шевага хос фарқларни ҳосил қилиши мумкинлиги
ташкил қилади
.
Тадқиқот манбалари
.
Қорақалпоқ тили диалектлари ва шеваларини
маълум бир тартибга тушириш
,
тизим сифатида ўрганиш ишига
Н
.
А
.
Баскаков
,
Д
.
С
.
Насыров
,
О
.
Доспанов
,
О
.
Бекбаўлов каби олимлар ишлари
катта ҳисса қўшди
.
Тадқиқотни ёзишда машҳур туркологлар
:
С
.
Е
.
Малов
,
Д
.
Е
.
Поливанов
;
ўзбек
диалектологларидан
:
В
.
В
.
Решетов
,
Ш
.
Шоабдураҳмонов
,
А
.
Ишаев
,
Ю
.
Ибрагимов
,
Н
.
Муродова
,
Г
.
Йўлдошев
,
А
.
Шерматов
,
З
.
Ибрагимоваларнинг илмий ишлари ва улардаги илғор
фикрлар тадқиқот учун илмий
-
назарий асос вазифасини ўтади
.
Шунингдек
,
қиёслаш мақсадида
2000-2010-
йиллар давомида Конимех қорақалпоқлари
сўзлашув тилидан тўпланган диалектологик экспедиция материаллари
,
«
Конимех тонги
»
газетаси материаллари
,
Нурата
,
Конимех туманларида яшаб
ижод қилган бахшилар Бегмурод Жўрабой ўглидан
,
5
Қурбон Наурузовдан ёзиб олинган достонлар матнлари тадқиқотга асосий
манба бўлиб хизмат қилди
.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар
:
1.
Конимех қорақалпоқлари шеваси қорақалпоқ тилининг ажралган
шеваларининг бири
.
2.
Конимех қорақалпоқлари шевасининг фонетик хусусиятлари
белгиланди
.
3.
Шевага хос сўзлар мавзувий гуруҳларга бўлиб ўрганилди
. 4.
Шевага
хос сўзларнинг морфологик қурилиши
,
грамматик шакл ва
категорияларидаги фарқларни қорақалпоқ тили диалектларига қиёслаш
орқали унинг сифат фарқлари аниқланди
.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги
шуки
,
унда Қорақалпоғистон
Республикаси ҳудудидан ташқарида
-
Конимех туманида яшовчи
қорақалпоқлар шеваси ўрганилган
.
Тўпланган тил материаллари қорақалпоқ
миллий адабий тилига
,
тилимизнинг шимолий ва жанубий диалекти ва
шеваларига қиёсланди
.
Конимех қорақалпоқлари шеваси ажралган
шевалардан бири эканлиги
,
унинг фонетик
,
лексик ва грамматик
хусусиятлари илмий асосда таҳлил қилинди
.
Тадқиқотнинг илмий ва амалий аҳамияти
.
-
Қорақалпоқ диалектологиясида ҳудудий ажралган шеваларни бундан
кейин ҳам ўрганиш ишларида
;
-
Қорақалпоқ тили диалектологик луғатини тузишда
;
-
Конимех қорақалпоқлари шевасининг лисоний хусусиятларини илмий
назарий жиҳатдан умумлаштиришда диалектал хусусиятлари ёритиб
беришда фойдаланиш мумкин
;
-
Унинг материалларидан қорақалпоқ диалектологияси бўйича
дарсликлар
,
қўлланмалар тузишда
,
диалектологик луғатлар яратишда
,
Олий
ва ўрта махсус ўқув юртларида она тилини ўқитишда
,
касб
-
ҳунар
коллежлари
,
академик лицей ва олий таълим соҳасида диалектология
масалаларини ўргатишда фойдаланиш мумкин
.
Натижаларнинг жорий қилиниши
.
Диссертация ишининг асосий
мазмуни Ажиниёз номидаги Нукус давлат педагогика институти талабалари
билан ўтказилган ўқув машғулотларида
,
коллеж талабалари дарсларида
,
қорақалпоқ
,
ўзбек
,
қозоқ
тиллари
кафедралари
илмий
-
назарий
семинарларида
,
Республика ва пединститут миқёсида ўтказилган илмий
назарий
,
илмий
-
амалий конференцияларда қилинган маърузаларда баён
қилинган
.
Ишнинг синовдан ўтиши
.
Тадқиқот Ажиниёз номидаги Нукус давлат
педагогика институти Қорақалпоқ тилшунослиги кафедраси мажлисида
,
Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети ҳузуридаги Д
. 067.10.01
филология фанлари доктори илмий даражасини олиш учун ёзилган
диссертацияларни ҳимоя қилиш бўйича Ихтисослашган Кенгаш ҳузуридаги
илмий семинарда муҳокама қилиниб
,
ҳимояга тавсия қилинган
.
6
Натижаларнинг эълон қилинганлиги
.
Тадқиқотнинг асосий мазмуни
ва якунлари ЎзР ФА ҚҚБ
«
Хабаршысы
»,
Челябинск давлат университети
«
Вестник
»
журналларида чоп этилган
5
та мақолада
,
Ажиниёз номидаги
НДПИ
,
Тошкент Аграр университети Нукус филиали профессор
ўқитувчиларининг илмий
-
назарий анжуманларида қилинган баёнатларида
,
2009-2010-
ўқув йилида Навоий вилояти Конимех туманида ташкил қилинган
фольклор
-
диалектологик экспедицияси материалларини ўз ичига олган
«
Конимех қорақалпоқлари тилининг баъзи хусусиятлари
» (
Нукус
:
Қорақалпоғистон
, 2010
й
)
номли қўлланмаларда ўз ифодасини топган
.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми
.
Диссертация кириш
,
уч боб
,
хулоса
,
фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан иборат бўлиб
,
унинг
умумий ҳажми
148
бетни ташкил қилади
.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Ишнинг умумий тавсифи бўлимида мавзунинг долзарблиги
,
муаммонинг ўрганилганлик даражаси
,
мақсад ва вазифалари
,
илмий
янгилиги
,
методлари ва шу кабиларга эътибор берилади
.
«
Кириш
»
қисмида мавзуга оид илмий
-
назарий адабиётларга муносабат
билдирилади
,
чет ҳудудлардаги шеваларни ўрганишга бағишланган
туркийшуносликдаги
,
қорақалпоқ
диалектологиясидаги
фикр
ва
мулаҳазаларга шарқлар берилади
.
Д
.
С
.
Насыров Бухоро ва Навоий
вилоятларидаги қорақалпоқ шеваларини
«
бөлекленген
»
1
(
ажралган
)
деб
,
ўзбек диалектологи Д
.
Абдураҳманов
: «
Маълум бир шеванинг тарқалиш
чегараси аниқ бир ҳудудни пайдо қилмайди
.
Диалектал сўзларнинг ўзаро
аралашиши натижасида пайдо бўладиган лексик бирликлар тарқалиши
муайян зонага тегишли бўлади
,
бундай шеваларни
«
зонал шевалар
»
деб аташ
мумкин
»
деб қайд қилади
2
.
Демак
,
ҳар бир шева ёки диалектлардаги тил
белгиларининг ўзига хослигига асосланган ҳолда Конимех қорақалпоқлари
шевасини
ажралган шева
деб аташ мумкин
.
Диссертациянинг биринчи боби
«
Конимех қорақалпоқлари шевасининг
фонетик хусусиятлари
»
деб аталиб
,
у икки бўлимдан иборат
. «
Унлилардаги
хусусиятлар
»
Конимех қорақалпоқлари шевасидаги унли ва ундош товушлар
ҳозирги қорақалпоқ адабий тилидаги унли ва ундош товушлардан ўзининг
миқдори ва сифати жиҳатидан фарқланади
.
Бундай ҳодисалар шевадаги унли
ва ундош товушларнинг ўзаро алмашиши ёки уларнинг маълум бир сўзларда
тушиб қолиши
,
баъзи сўзларда қўшилиши кабиларда кўзга ташланади
.
Шевада унлилар алмашиши ҳар хил
.
Ясалиш ўрнига кўра қаттиқ унлилар
,
юмшоқ унлилар билан
,
аксинча баъзан юмшоқ
1
Насыров Д
.
С
.
Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и его диалектная система
.
–
Нукус
-
Казань
, 1976.
2
Абдурахманов Д
.,
Садиқов Т
.,
Насыров Ш
.,
Турабаева М
.
Ўзбек шевалари лексикаси
. –
Тошкент
:
Фан
,
1991. –
Б
. 38.
7
унлилар қаттиқ унлилар билан
,
баъзан эса ясалиш ўрнига кўра кенг унлилар
тор унлилар билан алмашади
.
Адабий тилдаги юмшоқ
ə
товуши ўрнида шевада бир қатор сўзлар
биринчи бўғинида қаттиқ
а
товуши ишлатилиши натижасида шева тилида
қаттиқ талаффуз қилинади
:
шəрт
-
шарт
,
əсийетли
-
асиятлы
,
жəнжел
жанжал
,
гəп
-
гап
,
əжел
-
ажал в
а ҳ
.
А
фонемаси шевада артикуляцион жиҳатдан тил орқасида ҳосил
бўлади
.
У талаффузига кўра қозоқ ва нўғой тилларидаги тил орқа
а
товушига
баробар
1
.
Ўзбек тили
«
дж
»
ловчи
(
Навоий вилояти
), «
й
»
ловчи барча
шеваларида эса бу фонема лабланган
(
а
0
)
шаклида айтилади
2
.
е
∼
а
товушлари алмашиши
.
Масалан
:
кесел
-
касал
,
кеше
-
кеша
,
сен
-
сан
,
себеп
-
сабап
,
мийўе
-
мийўа
каби
.
Бу товушлар алмашиб қўлланилиши қорақалпоқ тили шева ва
диалектларида учрайди
3
.
ə
∼
е
товушлари алмашиши ниҳоятда кам сўзларда кўзга ташланади
:
несийбе
∼
нəсиби
,
беккем
∼
мəккəм
,
бенде
∼
бəндə
,
кемшилик
∼
кəмшилик
.
о
∼
у
товушлари алмашиши
.
Адабий тилда
о
товуши қўлланиладиган ўринларда
шевада баъзи ўринларда
у
товуши қўлланилади
:
отырыў
∼
утуруў
,
онда
∼
унда
,
оны
∼
уны
,
ол
∼
ул
,
сораў
-
сураў
ва ҳ
.
Товушлар алмашиши туркий тилларнинг ҳар бирига хос анъанавий
ҳодиса
.
О
товушининг сўз бошида дифтонг шаклида айтилиши тилимиздаги
асосий фонетик ҳодисадир
.
Сўз бошида
о
товушининг дифтонг сифатида
айтилиши қозоқ ва нўғой тилларида
,
ўзбек тилининг қипчоқ диалектларида
учрайди
.
товуши
о
нинг юмшоқ варианти
.
Бу фонема шевада сўз бошида
ў
тарзида айтилади
.
Мазкур товуш шевада
,
қорақалпоқ адабий тилида
,
қипчоқ
гуруҳидаги лаҳжаларда
,
бошқа туркий тилларда
,
хусусан
,
ўғиз гуруҳидаги
тилларда тил ўртасида ҳосил бўлишга мойилроқдир
.
Шевада
товуши
о
каби қўлланилиши
,
кўпгина туркий тилларда
муштарак хусусиятни юзага чиқаради
,
аммо бу товуш ўзбек тилида йўқ
.
Ы
-
и
товушлари шевада сўзларнинг боши
,
ўртаси
,
охирида
,
ўзак ва қўшимчаларда
ҳам қўллана олади
.
У
товуши ҳам сўзнинг барча ўринларида келади
,
аммо иккинчи ва ундан
кейинги бўғинларда келиши тил олди
ы
товуши ўрнида келган
у
ҳисобланади
.
товуши фонематик табиатига кўра адабий тил
,
қозоқ
,
ўзбек
тилларининг сингармонизми йўқолмаган диалектларидаги товушга ўхшаш
.
1
Баскаков Н
.
А
.
Каракалпакский язык
. –
М
., 1958.
Т
. II. – C. 30.
2
Решетов В
.
В
.
Узбекский язык
. –
Ташкент
, 1959.
Ч
.
І
. –
С
. 118.
3
Бекбаўлов О
.
Қарақалпақ тилиниң Мойнақ говорының даўыслылар системасы
//
ӨзССР ИА ҚФ
Хабаршысы
. –
Нөкис
, 1963. -
№
4. –
Б
. 90-97;
Қарақалпақ тилин түслик диалектиниң фонетикасы бойынша
бир қанша бақлаўлар
//
ӨзССР ИА ҚФ Хабаршысы
. –
Нөкис
, 1964. -
№
4. –
Б
. 78-85;
Насыров Д
.
С
.
Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и его диалектная система
. –
Нукус
Казань
,
1976.
8
Ундошлардаги хусусиятлар
.
Шевада унлиларга нисбатан ундошларда
товушлар алмашиши анча маҳсулдор
.
с
∼
ш
товушлари алмашиши
.
Бу алмашиш кўп учрайдиган ва сўзнинг
барча ўринларида содир бўладиган ҳодисадир
.
Сўз бошида
:
сондай
//
шундай
,
сол
//
шул
ва б
.
Сўз ўртасида
:
песин
//
пешин
,
исеним
//
ишаным
,
писиў
//
пишиў
ва б
.
Сўз
оҳирида
:
ис
//
иш
,
жас
//
йаш
,
ус
//
уш
,
ос
//
ғош
,
жарас
//
йараш
,
ғарғыс
//
арғыш
ва б
.
ж
∼
ш
товушлари алмашиши
.
Конимех қорақалпоқлари тилида
ж
товуши
доимий
й
га алмашиш хусусиятига эга
.
Масалан
:
жамаў
//
йамағ
,
жа ағы
//
йа
ағы
,
жыйын
//
йығын
,
жала аш
//
йала аш
,
жазылған
//
йазылған
.
Мазкур фонетик ҳодиса қорақалпоқ тили диалектларида ҳам учрайди
1
.
ғ
∼
алмашиши
.
Қорақалпоқ адабий тилидаги сирғалувчи
ғ
ундоши ўрнида
Конимех қорақалпоқлари шевасида портловчи
товуши қўлланилади
:
ғаўға
//
аўға
,
ғарғыс
//
арғыш
,
арры
//
арры
,
ғарбыз
//
арбыз
ва ҳ
.
п
∼
м
товушлари алмашиши
.
Адабий тилдаги лаб
-
лаб
п
товуши ўрнида
шевада лаб
-
лаб
м
товуши ишлатилади
:
душпан
//
душман
,
ма пал
//
бахмал
.
Конимех туманида яшовчи бошқа миллат
(
ўзбек
,
қозоқ
)
вакиллари тилларида
ч
товуши ўзак ва қўшимчаларда ҳам бор
.
Бу ҳолат улар билан аралаш
яшаётган қорақалпоқлар тилида ҳам бор
:
шапан
-
чапан
,
айшы
-
айчы
.
ч
товуши қадимги Урхун
-
Енисей ёзувларида ҳам учрайди
.
Баъзи олимлар
ХІІІ
-XIV
аср ёдгорлиги
«
Кодекс Куманикус
»
да ҳам
ч
товушининг борлигини
айтадилар
2
.
Бу ҳол
ч
товуши туркий тилларга қадимдан хос эканлигини
кўрсатади
.
ч
товушининг Конимех қорақалпоқлари тилида бўлиши унинг қадимий
тиллар қолдиғи эканлигини кўрсатмайди
,
балки уни қўшни тиллар таъсирида
юз берган тил ҳодисаси деб ҳисоблаймиз
.
Чунки
: 1)
ч
товуши ўзбек ва тожик
тилларига доимий хос бўлган товуш
; 2)
бу товушнинг алмашиши шева
аъзоларининг барчасига хос эмас
,
балки у ўзбеклар билан аралаш яшовчи
қорақалпоқлар нутқига хос
.
ў
∼
г
товушлари алмашиши
.
Адабий тилдаги
ў
товуши ўрнида шевада
кўпроқ
г
товуши қўлланилади
:
аўыр
//
ағыр
,
туўры
//
туғры
,
таў
//
тағ
,
аўнаў
//
ағнаў
,
сораў
//
сурағ
,
жамаў
//
йамағ
.
ў
∼
в
товушлари алмашиши
:
баў
-
бов
,
дийўал
-
девол
.
г
-
к
товушлари алмашиши
:
г не
-
к не
,
г мис
-
кумуш
, -
к мис
,
шегиниў
шекиниў
,
д
∼
т
сўзларида кўзатилади
д %мет
-
ту мет
,
душшы
-
тушшы
.
Н
.
А
.
Баскаков
д
товушининг
т
нинг варианти сифатида қўлланилиши қорақалпоқ тили
жанубий диалектида кўп учрашини
,
д
товушининг сўз
1
Насыров Д
.
С
.
Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и его диалектная система
.
–
Нукус
-
Казань
, 1976. –
Б
. 269-270;
Бекбаўлов О
.
Қарақалпақ тили түслик диалектиниң даўыссызлар
системасы
//
ӨзССР ИА ҚҚБ Хабаршысы
. –
Нөкис
, 1965. -
№
3. –
Б
. 75.
2
Баскаков Н
.
А
.
Каракалпакский язык
. –
М
., 1952.
Т
.
ІІ
. –
С
. 75-76.
9
бошида келиши эса араб
-
форс тилларидан сўз ўзлаштириш натижаси
эканлигини қайд қилади
1
.
Ўрганилаётган
шевада
қорақалпоқ
тили
бошқа
шеваларида
учрамайдиган фонетик ҳодиса
(
протеза
)
ҳам мавжуд
:
тири
-
тирик
,
%əрип
əрип
,
ыссы
-
ыссы
.
Демак
,
сўзларда унли ва ундош товушларнинг алмашиши барча
сўзларга хос бўлган қонуният бўлмасдан
,
балки Конимех қорақалпоқлари
шевасидаги баъзи сўзларга хос ҳодисадир
.
Аммо барибир бундай фонетик
ҳодисалар бошқа туркий тилларга ҳам хос ҳодиса бўлганлиги сабабли уларни
тил тараққиётидаги қонуний ҳолат деб тушуниш лозим
.
Иккинчи боб
«
Конимех шевасининг лексик хусусиятлари
»
деб
номланиб
,
у икки бўлимдан иборатдир
.
Биринчи бўлим
«
Сўзларнинг
мавзувий гуруҳлари
»
деб номланади
.
Қариндошлик атамаларининг қадимий тизими туркий халқларнинг
кўпларида учрайди
2
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида ўз дадасига
ата
деб мурожаат
қилишади
.
Масалан
, 1945-
жылы бизди қышлаққа қайтарды
.
Келсам
анам
улган
,
атам
бар йекан
(
Шўркўл
).
Ата
сўзи бобога нисбатан қўлланилади
:
Мен
атам
менен əжемниң
биринши немереси боғанмын
(
Янгиқозган
).
Бу сўз қайнота маъносида ҳам
қўлланилади
:
айнатам
биз бенен жасайды
.
Өзине
ата
деп мүрəжат етеди
(
Шўркўл
).
Конимех қорақалпоқлари шевасида онани
əже
деб атайды
:
&жемдер
дастық дейтин йеди
(
Янгиқозган
).
Бабай
сўзи
: 1)
дадасининг дадаси маъносида
; 2)
ёши катта одамга
нисбатан қўлланилади
:
Бабай
,
қайдан киятсыз
? (
Янгиқозган
).
Ўзбеклар
билан аралаш яшаётган қорақалпоқлар тилида
буўа
сўзи ҳам ишлатилади
.
&ке
сўзи адабий тилдаги
əжаға
,
аға
сўзларига мувофиқ келади
.
Ўзбек
ва уйғурларда ака
-
укалар ўзидан каттасини
,
қорақалпоқ
,
қозоқ
,
қирғиз
тилларида бу сўз дадасига нисбатан қўлланилади
.
Шоркўл ҳудуди қорақалпоқлари тилида
əке
сўз эркак кишиларга
нисбатан ҳурмат маъносини билдирса
,
Сарибел қорақалпоқлари
əке
деб
дадасига
,
Мўйноқ шевасида
əке
сўзи дадасига ва унинг билан тенгдош
кишиларга қўлланилади
3
.
Апа
–
сўзи Конимех қорақалпоқлари шевасида қорақалпоқ адабий
тилидагидек
: 1)
апа
, 2)
қыз апа
, 3)
ўзидан катта аёл маъноларида
қўлланилади
.
Шевада
ыз апа
маъносида
əпке
сўзи ҳам учрайди
.
1
Баскаков Н
.
А
.
Каракалпакский язык
. –
М
., 1952.
Т
.
ІІ
. –
С
. 65.
2
Покровская Л
.
А
.
Термины родства в тюркских языках
. -
Сб
.:
Исторические развитие лексики тюркских
языках
. –
М
., 1961.
3
Бегжанов Т
.
Мойнақ говорының қарақалпақ əдебий тилине қатнасы жөнинде гейпара пикирлер
//
Өз
CC
Р
ИА ҚҚФ Хабаршысы
. –
Нөкис
, 1966. -
№
3. –
Б
. 88.
10
Аға
қариндошлик атамаси
4
хил маънода
: 1)
əке
, 2)
қайиноға
, 3)
катта
ёшдаги кишига ҳурмат маъносида
, 4)
ўзидан катта ака маъноларида
қўлланилади
.
Конимех қорақалпоқлари тилида
же ге
атамаси
1)
акасининг хотинига
,
2)
қайиноға хотинига нисбатан қўлланилади
.
Шунингдек
,
қиз ва йигит
орасидаги воситачи аёлга
ыз ашар же ге
атамаси қўлланилади
.
Си ли
/
си ил
тўғишган опа
-
сингилларга нисбатан ишлатилади
.
Қадимги
қўлёзмаларда бу сўз
sin'il
(
сингли
)
шаклида ишлатилган
1
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида ўзбеклар билан қўшни ўтирган
қорақалпоқлар ўз қиз укасига сиңли деб мурожаат қилиши кенг тарқалган
:
Мениң иккита
си лим
бар
(
Шодибек
). -
ад
.
т
.
арындасым
.
Адабий тилда табу вазифасидаги
бийкеш
қариндошлик атамаси фақат
катта ёшдаги одамлар тилида
бийкеш
тарзида қўлланилади
.
Ҳозир эса
қайинсингил атамаси кўпроқ ишлатилади
:
Жеңгелери қəйин сиңлисине ат
қойып алады
(
Шўртепа
). -
ад
.
т
.
да
бийкеш
.
Уларни ўз исмлари билан эмас
,
балки
еркежан
,
еркем
,
шырайлым
,
а ыз
,
уралай
каби отлар билан аташ расм
бўлган
.
Қорақалпоқ адабий тилида набира маъносини билдиришда
а лы
атамаси
,
ўрганилаётган шевада эса
немере
атамаси ишлатилади
.
Қариндошлик маъносини билдирувчи
ини
сўзи
–
ини
/
укə
,
ене
,
жезде
,
к йеў
,
келин
,
арындас
,
жийен
-
жийеншар
,
дайы
-
нағашы
сўзлари ишлатилади
.
Амаки
сўзи Сарибел қорақалпоқлари тилида учрамайди
.
Шодибек қишлоғида бу сўз
отанинг акаларини ёки укасининг эр болаларини билдиради
.
Уй
-
рўзғор буюмларига тегишли атамалар қорақалпоқ тили жанубий
диалектига кўпинча ўхшаш бўлса ҳам баъзан улар мос келмай ишлатилади
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида
жорап
-
супурги
,
қорақалпоқ тили
жанубий диалектида
–
пайабзал
(
носки
)
ни билдиради
.
Конимех
қорақалпоқлари
шевасида
Қорақалпоқ тили
шимолий диалектида
Қорақалпоқ тили
жанубий диалектида
Сəтил
Шекер
/
шелек
Шелек
(
челак
)
Баспа
/
шайдос
Чайник
/
мосы
Баспа
(
чойнак
)
Лəген
(
хамир
қарийдиган идиш
)
Лəген
–
қўл
ювадиган идиш
Лəген
(
овқат
соладиган идиш
дастшуй
)
Шылапшын
(
қўл
ювадиган идиш
)
Лəген
Шылапшын
(
қўл
ювадиган идиш
)
Ожаў
(
чўмич
).
Ожаў
/
шөмиш
Шөмиш чўмич
)
Ғалбыр
–
дəнли
егинлерди елеўге
Ғəлбир
/
қəлбир
Ғəлбир
/
усақ гөз
(
ғалбир
)
1
Малов С
.
Е
.
Памятники древнетюркской письменности
. –
М
.-
Л
.:
АН СССР
, 1951. –
С
. 364-361.
11
арналған елеўиш
Ийнемəт
Илгеншек
/
илмешек
Түйрегиш
/
түйреўү
ш
(
игна
/
илгак
)
Конимех қорақалпоқлари шевасида урф
-
одат
,
анъаналарга боғлиқ
анчагина этнонимик бирликлар ишлатилади
:
бир тоғыс
,
ш тоғыс
қəде
қəўметлеримис бар
(
Шўртепа
).
Бир тоғыс
,
ш тоғыс
–
бу қудаларға йигит томонидан бериладиган
совғалар
(
миқдорига қараб
).
Т сек орны
–
узатиладиган қизга бериладиган сеп
(
Қорақалпоғистонда
ызды себи
/
ызды к ши
–
сеп
).
Сағла
–
қизнинг поччасига бериладиган совға
:
Бурынлары
сағла а
ылақ
берилетуғын боса
,
ҳəзир ақшалай сыйлық бериледи
(
Шодибек қишлоғи
).
Адабий тилда
«
сый ылақ
/
сыйнақ
».
-удағый талта
–
қиз томоннинг йигит тўйига бориши
.
Шилдехана той
–
бешик тўйи
.
Шевада мотам маросимига боғлиқ сўзлар бор
:
мəўрит
–
марҳумнинг
маъракаси
,
удайы
–
марҳумни эслаб ўтказиладиган
сада а
;
жетиси
,
жигирмасы
,
ыр ы
,
жыласы
–
марҳумга бериладиган садақалар
;
жамбасы
жерге тийген к н
–
марҳум кўмилган кунни эслаб
, 5-6
йил кейин
бериладиган садақа
;
а та ж риў
–
азадор хотин
-
қизларнинг
35-40
кунгача оқ
рангдаги матодан кийиб юриш одати
;
к гин таслаў
–
азадор аёлларнинг азани
ташлаш пайти
;
пəкши
–
ўликни ювадиган киши
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида озиқ
-
авқатга боғлиқ қуйидаги
атамалар учрайди
.
Беш барма
–
ад
.
т
.
гуртик
;
Бəрак
–
пельмен
,
ийис нан
/
удайы г лше
–
қўрққанда
,
ёмон туш кўрганда пишириладиган нон
(
Шўртепа
).
Адабий тилда
шелпек
ёки
созбанды
Конимехда
ийис нан
;
айыш
–
гўштсиз күртик
.
Куртик
устига солинадиган нарсаларга қараб
сарымай айыш
,
помидор айыш
,
шəккили айышы
(
с збели
)
аты лы айыш
кабилар фарқланади
.
Шынды
–
шинни
.
Узум ёки қовундан ишланади
.
Ашытпа
–
гўжанинг қатиқ билан аралашмаси
.
Адабий тилда
г же
/
г же
.
.збен
–
угра ош
.
Қорақалпоқ тилининг шимолий диалектида
-
кеспас
,
жанубий диалектида
унасы
/
унашы
.
.збен
қорақалпоқ тилида ҳозир бу сўз
архаик сўзга айланган
:
жўхори унидан қилинган
,
хамирдон узиб
тайёрланадиган овқат тури
.
Дəлəмə
-
сигирнинг туққандан кейинги сути
(
увуздан кейинги сути
).
Қозоқ олими Т
.
Айдаров бу сўз фақат Конимех қозоқлари тилида учрашини
айтади
1
(
уўыз→дəлама→сүт
).
1
Айдаров Т
.
Казахско
-
русские отношения в
XVI-XVIII
веках
. –
Алма
-
ата
, 1961. - 123
б
.
12
Бəрег ш
–
терисини олиш учун сўйилган қўзи гўшти
,
мəндир
–
сўйилган
қўзи қорни
.
Масалан
:
Иримшик
-
мəндирди сүтке салып қайнатамыс
(
Сутдан
тайёрланган овқат тури
).
Бризин
–
мандир ва сутни уютиш билан
тайёрланадиган овқат тури
:
езегей
–
иримчик ва бризиннинг қаттиқ суви
–
конфет ўрнида фойдаланилади
.
Мисоллардаги
мəндир
,
дəлама
,
бризин
,
езегей
сўзлари қорақалпоқ адабий тилида ҳам
,
диалектларида ҳам учрамайди
.
Демак
,
бу сўзлар чорвачилик
(
лексикасидаги
)
касбидаги фарқларни
билдиради
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида халқи чорвачилик билан
шуғулланганлиги сабабли уларда бу соҳага тегишли сўзлар кўп
:
А пана
–
цементланган ҳовуз
.
Тожик тилида об
-
суў
-
хона
1
.
А ыр
–
ақпанадаги сувни
оқизадиган навоча
.
Қозоқ тилида молга ўт соладиган охур
.
-ашар
–
тош қўра
,
совуқда қўй қамалади
.
Т легирде
–
янги тўғилган нимжон қўзи
,
улоқ сақланади
(
Сарибел
).
Шырбаз
–
каттароқ қўзи
.
Шир
-
сут
,
тўйинган
,
тотли маъноларини беради
2
.
Шайла
–
отарда ошхона ўрнида қўлланиладиган ўрин
.
Желинсаў
–
қўй
елинида увиз қотиши натижасида юзага келадиган касаллик
.
Жанубий
диалектда
желинсаў
-
қорамолдаги касаллик
3
.
Бас а ой
–
иссиқ ерда кўп сақланган қўй
.
Қўйнинг турларини
билдирувчи атамалар анча кўп
.
Жемхор ай
–
ем бериладиган қўй
.
Бəнди ой
-
Отардаги хавф
–
хатардан
хабар берувчи қўй
.
-уртша
–
бошида шохи бор қўй
.
Шуна
–
қулоғи кичкина
қўй
.
Молларга бериладиган ўсимликлар
:
ғəрек
,
си ирген
,
ызылма
,
бурген
,
урт а шаш
,
жалтырбас
,
но етек
,
аўдан
,
ебелек
,
т йе арын
,
умарша
ва б
.
Булар қорақалпоқ адабий тилида учрамайди
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида инсон номларига
,
ўсимлик
,
адир
,
табиат кўринишлари
,
тоғ
,
уруғ номларига хос топонимларни учратиш
мумкин
.
Ҳудуд қорақалпоқлари уруғлари атамалари манзил атамаларига
кўчган
.
Масалан
:
Мамиқши станцияси
,
Тўқманғит қишлоғи
,
Қият овули
.
Шунингдек
,
ҳудудда шылжыўыт
,
оймаўыт
,
қурама
,
кердерли
,
қытай
,
жалайыр
,
қаңлы
,
үшбас шүйт
,
қарамаңғыт
,
қыпшақ
,
мүйтен
,
маңғыт ва б
.
ер
атамалари мавжуд
.
Бу ҳудудда яшовчи қорақалпоқ миллати вакиллари антропонимларида
учрайдиган фарқланувчи белгилардан бири
:
-
ҳудудда табиий тузилиши ва ҳодисаларга
,
табиий бойликлар ва
металлар
,
ҳайвонот ва қуш номлари
,
урф
-
одат
,
анъана
,
табу сўзларига
асосланиб қўйилган инсон исмлари кўп учрайди
.
1
Уша манба
.
С
. 99.
2
Уша манба
.
С
. 123.
3
Қурбанбаева Б
.
Қарақалпақ тили қубла диалектиниң сөз жасалыў ҳəм морфологиялық өзгешеликлери
.:
Филол
.
илим
.
канд
.
дис
. ..
автореф
. –
Нөкис
, 2007.
13
-
ҳудуддаги қорақалпоқларда Нурота тоғи ва шу атамадаги зиёрат
ўринлари асосида қўйилган исмлар кўп учрайди
:
Нурлан
,
Нурмурат
,
Нургұл
,
Нур Сайат
,
Нуралы
,
Нурберген
,
Нурлы
,
Нурхан
.
Нурлыбай
,
Нурлыбек
,
Нурлыхан
,
Нуржан
,
Нурсулыў каби чорвачилик билан боғлиқ исмлар
:
Бөрибай
,
Қарсақбай
,
Қундыз
,
Ақмарал
,
Нарбай
,
Нарқал
,
Нарқалдар
,
Қулымтай
,
Тайымбет
,
Тайжан
,
Бота
,
Нармурат
,
Нарқабыл
,
Нарым
,
Нарша
кабилар
.
Бундан ташқари урф
-
одатни билдирувчи антропонимлар ҳам мавжуд
Турсын
,
Қызболған
,
Улболған
,
Ултурсын
,
Улжан
,
Аңсаған
,
Гүлбала ва ҳ
.
Иккинчи бобнинг иккинчи бўлими шевадаги фразеологизмларга
бағишланган
.
Улар ҳудудий ўзига хосликка эга
.
Масалан
:
аўзы айшайды
–
розилик билдириш
,
аўзы байланған ҳоккузга уқшаб
–
сукут сақлаш
,
кессе қан
чықмайды
– (
қорақалпоқ оғзаки сўзлашув нутқида сойса қан шықпаў
) –
зиқна
,
ичиге пыча урды
–
ўкинмоқ
,
% ккиз лди ып ислетиў
–
қийнамоқ
,
қара
ешекке шаппа мингизиў
(
қорақалпоқ оғзаки сўзлашув нутқида ешекке терис
мингизиў
) –
ёмон отлиқ қилмоқ
.
Диалектал фразеологизмларда баъзи сўзлар
ўзгариш билан қўлланилади
,
лекин уларнинг англатган маънолари ўхшаш
.
Шунингдек
,
Қорақалпоғистон қорақалпоқлари тилида учрамайдиган
«
бийкаршы қатын Баҳаўатдин барады
,
мурнына ешек қурт шықты
,
шекпенди
таслап келиў
»
каби фразеологизмлар бор
.
Буни қўшни тиллар таъсирининг
Конимех қорақалпоқлари шевасига таъсири деб қараш зарур
.
Шеванинг лексик хусусиятларини ўрганишда унга хос лексик қатламга
оид гуруҳлар
,
деб бўлиш мақсадга мувофиқдир
:
Пиши
– (
эски туркий сўз
) –
озгина
,
бирпаст
;
ағылхана
- (
эски туркий сўз
)
–
ағ
–
қуршов
;
шанды
- (
эски туркий сўз
) –
яранинг ўрни
;
а ыр
(
арабча сўз
) –
отхона
(
шевада сув берадиган нав маъносини билдиради
);
даричча
–
(
форс
-
тожикча сўз
) –
уйни шамаллатадиган дарча
.
Шевада
дəрше
шаклида
ўзлаштирилган
.
Бу эски туркий сўзлари ва ўзлашмалар Конимех қорақалпоқлари
шевасини бойишида муҳим аҳамиятга эга
.
Диссертациянинг учинчи боби
«
Конимех шевасининг грамматик
хусусиятлари
»
деб аталган
.
Отларнинг ясалиши
:
-
шы
//-
ши
, -
чы
//-
чи
қўшимчалари шахс маъносини
билдирувчи отлар ясайди
.
Пəкши
–
марҳумни ювувчи киши
;
айтымшы
–
хабар берувчи киши
.
-
хана
аффикси ўрин маъноли от ясайди
:
тандырхана
,
саманхана
,
дарўазахана
(
дарвоза қурилган ўрин
).
-
хор аффикси хусусият билдирувчи отлар ясайди
:
%арамхор
,
с йинши
хор
.
-
ман
, -
бан
касб эгасини билдиради
:
усман
–
қуш боқувчи киши
.
Сифатлар ясалишида
–
лы
//-
ли
, -
лығ
, -
сыз
//-
сиз
, -
ша
//-
шек
қўшимчалари фаол
қўлланилади
:
жемисли
(
мол
),
маламатлы
(
айыплы
),
йамағлы
(
жамаўлы
). –
са
-
урымса
.
14
-
шек
–
белги билдирувчи сифат ясайди
:
к йиншек
(
куйинчак
).
Феъллар
ясалишида қуйидаги қўшимчалар фаол иштирок қилади
.
–
ла
//-
ле
.
Бу
аффикс отлардан феъл ясайди
:
йала ышлаў
(
ялонғочлаш
),
ай айлаў
(
ба ириш
),
пай аслаў
(
чамалаш
),
тирнекле
(
тирно лаш
),
озылаў
(
инсоннинг тўғилиши
)
.
Феъл функционал шакллари ҳар хил маъноларни ифода қилади ва улар
қуйидаги қўшимчалар билан ясалади
:
–
ған
//-
ген
, -
ан
//-
кен
, -
ган
аффикслари билан ўтган замон сифатдоши
шакллари ясалади
:
йыққан
–
туғылған
.
Масалан
:
Туғылған
жайым Қызылтөбе
районы
,
Айранжи қышлағы
(
Шўртепа
).
–
туғын
, -
тын
, -
дыган
аффикс шакллари
.
Масалан
:
Үлаң
айтадыган
йеди
(
Бешрабат
).
–
ар
//-
ер
–
р
, –
ма шы
//-
мекши
аффикслари келаси замон сифатдошларини
ясайди
:
сурмакши
,
у лтирмакши
.
Конимех қорақалпоқлари шевасида равишдошларнинг
-
ып
//-
ип
, -
п
, -
ыб
//-
иб
, -
уб
, -
а
, -
ə
, -
й
, -
ғанша
//-
генше
шакллари учрайди
:
Септи келин
ағанча
,
епти келин ал
(
Мамиқши қишлоғи
).
Йел аўзыға иелак
тутып
бомыйды
(
Бешрабат қишлоғи
).
Ҳаракат номи шакллари
–
ыў
//-
иў
, -
ў
(-
уў
),
–
мо
аффикслари билан
ясалади
:
жоғарыға
,
узаққа
,
азанда
,
эрталаб
.
Отларнинг грамматик категориялари бир қатор хусусиятлари билан
фарқланади
:
Отларда бирлик маъно сўз ўзаги билан англатилса
,
кўплик маъно
–
лəр
//
-
лар
, -
дар
, -
нар
, -
ат
шакллари ёрдамида билдирилади
:
Нуратада
қарақалпақтың кəтте
мазараты
бар
(
Шўртепа
).
-атыннар
менен қатыннар
күрести
(
Сарибел
).
Қорақалпоқ тили шимолий диалектида
–
нар
/-
нер
кўплик қўшимчаси
борлиги қайд қилинади
.
-
нар
/-
ат
аффикслари қўлланилишига кўра унумсиз бўлиб
,
унинг ўрнида
-
лар
//-
лер
қўшимчаси қўлланилади
.
Эгалик қўшимчаси шевада
1-
шахс
-
ым
//-
им
, -
м
, -
у
//-
м
;
2-
шахс
:
–
ы
//-
и
,
-
, -
у
//-
; 3-
шахс
:
–
ы
//-
и
, -
сы
//-
си
, -
шаклида келади
.
Келишик шакллари
баъзи вариантларининг тўшиб қолиши
,
бирининг ўрнида иккинчисининг
қўлланилиши ҳолатлари билан шева вакиллари тили қорақалпоқ адабий
тилидан фарқланади
.
Бош келишик
.
Унинг махсус қўшимчаси йўқ
.
У адабий тилдагидан
фарқланмайди
.
-арат ич келишигининг
–
ны
//-
ни
, -
ды
//-
ди
, -
ты
//-
ти
, -
ну
//-
н
, -
ду
//-
д
, -
ту
//-
т
шакллари қўлланилади
.
Шевада ўзбек тили таъсири натижасида
сўз охири қандай товуш билан тугалланишига қарамасдан баъзан
–
ны
/-
ни
шакли қўлланилади
:
пашшаны
,
аўуины
каби
.
Жўналиш келишигининг
–
ға
//-
ге
, -
а
//-
ке
,
баъзан
–
гə
, -
кə
, -
нə
вариантлари
бор
:
нəсиби е
,
сурағға
,
жоғарыға
.
15
Конимех
тумани
баъзи
қишлоқларида
жўналиш
келишиги
қўшимчасининг тушиб қолиб ишлатилиши ҳоллари учрайди
:
Нурата
барасыз ба
?
Тушум келишигининг
–
ды
//-
ди
, -
ты
//-
ти
(
ундошлардан кейин
),
-
н
қўшимчаси эса эгалик қўшимчасидан кейин қўшилиб келади
:
атны егирлеў
,
ярымын
-
ярымыны
.
Чи иш келишиги ўшимчаси
–
дан
//-
ден
(-
дəн
), -
тан
//-
тен
(-
тəн
), -
нан
//-
нен
(-
нəн
)
аффиксларидан иборат
:
иштан
(
ичкаридан
).
Шевада ўрин келишиги ІІІ шахс эгалик қўшимчасидан кейин
–
нда
//-
нде
шаклида қўшилиши ўрнига ўзбек тили таъсири натижасида
–
да
//-
де
шаклида
қўшилади
:
жайыда
-
жайында
,
ко лида
-
кеўлинде
.
Шевада сифатлар семантик жиҳатдан адабий тилдагидан катта
фарқларига эга эмас
.
Аслий сифатларда товуш ўзгаришлари содир бўлади
:
кəлте
/
келте
,
джыллы
/
жыллы
,
тола
/
толы
.
Шевада соннинг барча маъно турлари қўлланилади
,
миқдор сонларда
,
кем
сўзи қўлланилиб
,
бир миқдор камайтириб айтилади
:
бир кем жетпис
(69),
бир кем ыр
(39),
юз ва минг
сонларига бир сони қўшилмай ҳам айтилади
:
ж з
он
(110),
мы бир ж з
(1100)
.
Саноқ сонлар
:
еки
-
йеки
,
ш
,
т рт
,
бес
-
беш
,
алты
,
жети
-
етти
,
сегиз
-
сəккиз
,
тоғыз
,
ўон
,
жийирма
,
отуз
отыз
,
ыр
,
елли
-
ел ў
-
эллик
,
алпыс
-
алтмиш
,
жетпис
-
етмиш
,
сексен
-
сəксəн
,
то сан
,
жуз
-
йуз
,
ми
-
мы
шаклларида қўлланилади
.
Тартиб сонлар
–
ынчы
//-
инчи
, –
лынчи
//-
ленчи
қўшимчалари орқали
ясалади
.
М
.
Қашғарий
«
Девон
»
и да ҳам тартиб сонларнинг
–
ынч
, -
инч
, -
унч
унг
қўшимчалари келтирилган
1
.
Жамловчи сонлари
–
аў
//-
еў
аффикси ёрдамида
,
баъзан
–
та
қўшимчаси
билан ҳам ясалади
:
биреў
-
битта
,
икки
ва
.
б
.
Баъзан жамлов сонлари ўрнига
эгалик қўшимчаси сонлар ҳам қўлланилади
:
еккин
-
екеў
.
Тахсин сонлари чиқиш келишиги қўшимчаси ва
–
лап
//-
леп
қўшимчалари
билан ҳосил қилинади
:
ўонлап
,
биримлеп
.
Чама сонлари жуфт сонлар жўналиш
,
чиқиш
,
келишиклари
,
қўшимчалари ва бир сўзи билан билдирилади ва
–
лаған
//-
леген
, -
ша
қўшимчалари билан ясалади
:
Алдымыздан
бир жигирма
адам шықты
-
аў
(
Сарибел
).
Мы шасын
ў
өлтирдим
(
Шўркўл
).
Каср сонлар қаратқич ва чиқиш келишиклари билан ҳосил қилинади
:
учтан бири
,
ярмысы
ва
.
б
.
Олмошларнинг барча маъно турлари
қўлланилади
,
баъзилари фонетик
ўзгаришлар билан айтилади
:
мен
,
сен
,
ол
олмошлари жўналиш келишиги
ма
а
,
са а
,
о а
шаклида учрайди
.
Уларнинг эгалик қўшимчаси билан турланиши
II
шахсда
сан
,
сенлер
,
III
шахсда
ул
/
у
,
улар
шаклида учрайди
.
Кўрсатиш олмошлари
мунаў
,
мана
,
шул
,
осы
ўзлик олмошлари
з
сўзи
билан
,
сўроқ олмошлари
ким
,
не
,
неше
,
жамлаш олмошлари
бəрша
,
бутин
,
жамики
,
%амма
,
белгилаш олмошлари
%əр
сўзи
,
бўлишсизлик олмошлари
1
Қашғарий М
.
Девону луғатит турк
.
Индекс
. –
Тошкент
, 1967.
Б
. 488.
16
%еш
/
иш
сўзлари ва сўроқ олмошлари билан бирикиб келиб ифодаланадилар
:
Иш ким
кемеди
(
Шўртепа
).
Шевада феълларнинг бўлишли
,
бўлишсиз
,
ўтимли
,
ўтимсиз шакллари
учрайди
.
Биргалик даража
-
ыс
//-
ис
, -
ыш
//-
иш
шакллари билан
,
алыш
,
с йлес
,
ўзлик даража
–
ын
//-
ин
,
баъзан
–
ыл
//-
ил
шакллари билан
жийилди
-
жыйыл
,
ўзлик даража шакллари фонетик фарқлар билан қўлланилади
.
Бўйруқ
-
истак
майлнинг
–
айын
//-
ейин
шакли қисқарган ҳолда
–
ай
//-
ей
ҳолида қўлланилади
:
Садаған кетей өзимди
таныстырай
.
Буйруқ майли
-
сун
/
с н
, –
алы
, -
ани
айталы
,
–
ғыл
, -
гил
, -
ғын
, -
гин
–
қылмағын
,
айтқыл шаклида учрайди
.
Шарт ва майли шакллари ўзгаришсиз қўлланилади
.
Шевада замон
шакллари адабий тилдаги каби қўлланилади
.
Равишлар қўлланилишида ўзбек
тили таъсири ярқин кўзга ташланади
.
Пайт равишлари
:
ирта
,
букун
,
кеша
,
к нд з
,
азали
,
бана
(
бағана
)
ва б
.
Ҳолат равишлари
:
мəккам
,
зурға
,
иплап
,
бир
-
бир
.
Даража
-
миқдор равишлари
:
кəм
,
сонша
,
сансыз
.
Кучайтирув
,
тарз
равишлари алоҳида фарқларига эга бўлмасдан
,
улар адабий тилдагига мос
қўлланилади
.
Қўшма сўзлар семантикаси адабий тилдагига ўхшаш
,
улар сўзларга
қўшилиб
,
қўшимча маъно беришга ихчамлашган
.
Кўмакчилар бош
,
жўналиш
,
чиқиш келишиклари билан жўналиш келишигида кўмакчилардан
ша
шакли
фаол қўлланилади
:
Жылға ша
–
жылға шекем
.
Боғловчиларнинг бириктирувчи
:
менен
,
%əм
,
жəне
(
йəна
),
ва
, -
да
//-
де
, -
та
//-
те
,
зидлов
:
амма
,
бира
,
ол
,
лекин
,
сабаб
шунки
боғловчиларида ҳудудга
хос хусусиятлар мавжуд
.
Шарт
,
айирув
,
эргаштирувчи боғловчиларда алоҳида
ўзгаришлар сезилмайди
.
Юкламаларнинг
-
чы
//-
чи
шакли сўроқни
,
-
ғой
тасдиқни
, -
та
кўчайтириш маъносини билдиради
. -
та
көргенше жаным
,
хош
й
енди
(
Янгиробад
).
Ундов сўзлар фонетик фарқлари билан учрайди
:
хов
,
хай
,
ва%
,
а%
,
%э
;
расм
-
русм ундовларидан хайрлашишни
–
хай
сўзи билан
.
Я шы
шакли билан
ҳосил қилинади
:
–
я шы
,
ма ул
,
хош
,
я шы онда
.
Уй ҳайвонларига нисбатан қўлланинувчи ундовлар ҳам фонетик
фарқлари билан қўлланилади
.
Масалан
,
уй ҳайвонларидан эчкини
жиги
жиги
,
итни
бо
-
бо
,
деб чақириш одатлари бор
.
М
.
Қошғарий луғатида эчкини чақириш учун
ч
i
к
-
ч
i
к
сўзи қўлланилган
деб кўрсатилган
1
.
Хулоса қилиб айтганда
,
шевадаги грамматик ўзига хосликлар шева
вакиллари билан аралаш яшаётган қўшни халқлари тилларининг ўзаро
таъсири ва қадимги туркий тилга хос шаклларнинг шевада сақланиб қолиши
натижасидандир
.
1
Қашғарий М
.
Девону луғотит турк
.
Индекс
-
луғат
. –
Тошкент
, 1967.
Б
. 488.
17
УМУМИЙ ХУЛОСАЛАР
1.
Навоий вилояти Конимех туманида яшовчи қорақалпоқлар тилида
ҳудудий тил хусусиятлари уни алоҳида шева дейишга асос беради
. 2.
Конимех қорақалпоқлари шеваси Қорақалпоғистон қорақалпоқлари тилидан
фарқланиши
,
уларнинг ҳудудий олислиги
,
географик жойлашиши
,
шуғулланадиган касб
-
ҳунари ва ҳоказоларнинг натижасидир
. 3.
Шеванинг
диалектал лексикаси таркибига кўра туркий тиллик асосга эга ва шунга
қўшимча равишда диалектал хусусиятларни ҳам ўзида акс эттиради
.
4.
Конимех тумани Сарибел ҳудудида истиқомат қилувчи қорақалпоқлар
тилида қозоқ
,
Шодибек
,
Шўртепа
,
Қус қашти
,
Бесрабат ҳудудларидагилар
тилига ўзбек тилининг таъсири бор
.
Бу уларнинг ўша халқлар билан ёнма
-
ён
яшаши билан изоҳланади
.
5.
Аксинча
,
қорақалпоқ тилининг қўшни яшаётган ўзбеклар
,
қозоқлар
тилига таъсири ҳам ёрқин кўзга ташланади
.
6.
Ҳудуд халқининг асосий касби чорвачилик бўлганлиги сабабли бу
соҳа лексикасида умумтуркий лексик қатламга оид муштарак сўзлар анча
учрайди
.
7.
Қорақалпоғистондаги қорақалпоқлар тилидаги архаик қатламга оид
сўзлар Конимех қорақалпоқлари шевасида умум қўлланишга ва чекланган
маъноларига эга
.
8.
Конимех қорақалпоқлари шевасига хос диалектал хусусиятлар уни
қорақалпоқ тилининг жанубий диалектига мансуб дейишга асос беради
.
Чунки Қорақалпоғистоннинг жанубидаги қорақалпоқлар ҳам Конимех
қорақалпоқлари ҳам ўзбек халқи вакиллари билан қўшни яшашади ва
уларнинг тилларида ўзбек тили элементлари устун қўлланилиши бундай
хулосага келишга ҳуқуқ беради
.
9.
Конимех қорақалпоқлари шевасини адабий тил
,
диалектлар билан
қиёслаганда бирмунча ўхшашликлар ва фарқлар кўзга ташланади
.
Бу унинг
фонетик
,
лексик
,
грамматик хусусиятларида очиқ
-
ойдин намоён бўлади
.
10.
Конимех қорақалпоқлари шеваси қорақалпоқ тили диалектлари
тизимида алоҳида ўрни ва нуфузига эга
.
11.
Конимех қорақалпоқлари шевасининг ажралган шева сифатида
сақланиб қолишига уларнинг Қорақалпоғистон ҳудудларига туташ маконда
истиқомат қилишлари
,
уларда қорақалпоқ мактабларининг эркин фаолият
кўрсатиши
,
Конимех тумани ёшларининг Қорақалпоғистон республикаси
Олий ва ўрта махсус ўқув юртларида мунтазам таълим олишлари каби
омиллар билан изоҳланади
.
18
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1.
Пирекеева А
.
Кенимех қарақалпақлары тилиндеги фонетикалық
өзгерислер
//
ӨзР ИА ҚҚБ Хабаршысы
. -
Нөкис
, 2008. -
№
4. -
Б
. 85-87. 2.
Пирекеева А
.
Кенимехли қарақалпақлардың үрп
-
əдет дəстүрлериндеги
гейпара терминлер мəселесине байланыслы диалектизмлер
//
ӨзР ИА ҚҚБ
Хабаршысы
. -
Нөкис
, 2009. -
№
4. –
Б
. 124-126. 3.
Пирекеева А
.
Кенимехли
қарақалпақлардың сөйлесиминдеги антрапонимлер
/
Бəркамал əўлад жылына
бағышланған
«
Аўыл хожалығында илимий изертлеўлер нəтийжелерин
өндириске енгизиў тийкарлары
»
атамасындағы илимий
-
əмелий конференция
материаллары
. -
Нөкис
, 2010. –
Б
. 146-147.
4.
Пирекеева А
.
Кенимех сөйлесиминдеги азық
-
аўқатларға байланыслы
гейпара
өзгешеликлер
“
Əжинияз
атындағы
Нөкис
мəмлекетлик
педагогикалық институтының илим
,
билимлендириў ҳəм тəрбия мəселелерин
раўажландырыўдағы орны
”.
Республикалық илимий
-
теориялық конференция
материаллары
. -
Нөкис
, 2010. -
Б
.137-138.
5.
Пирекеева А
.
Кенимех сөйлесиминдеги топонимлер
//
Əмиўдəрья
. -
Нөкис
, 2010. -
№
4. –
Б
. 122-125.
6.
Пирекеева А
.
Кенимех сөйлесиминдеги шарўашылық лексикасындағы
гейпара өзгешеликлер
//
ӨзР ИА ҚҚБ Хабаршысы
. -
Нөкис
, 2010. –
№
2. -
Б
.
62-63.
7.
Пирекеева А
.
Кенимех қарақалпақлары тилиниң гейпара
өзгешеликлери
. -
Нөкис
:
Қарақалпақстан
, 2010. – 50
б
.
8.
Пирекеева А
.
О локальном говоре каракалпакского языка
//
Вестник
Челябинского государственного университета
.
Филология
. –
Челябинск
, 2011.
-
№
3 (218). -
С
. 115-118.
19
Филология фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Пирекеева
Амангул Ансатбаевнанинг
10.02.02. –
Туркий тиллар
(
қорақалпоқ тили
)
ихтисослиги бўйича
«
Конимех қорақалпоқлари шеваси
»
мавзусидаги
диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар
:
диалектик
,
шева
,
алоҳида шева
,
фонетика
,
морфология
,
сўз ясалиши
,
этник таркиби
,
қўшимча
,
зонал шева
.
Тадқиқот объекти
:
Навоий вилояти Конимех туманида истиқомат
қилувчи қорақалпоқлар оғзаки сўзлашув тили ва у бўйича тўпланган
диалектологик материаллар тадқиқотнинг асосий объектидир
.
Ишнинг мақсади
:
Тадқиқотнинг асосий мақсади Конимех
қорақалпоқлари сўзлашув тилидаги диалектизмларнинг фонетик
,
лексик
,
грамматик хусусиятларининг ўзига хос белгиларини очиб бериш
,
уларни
қорақалпоқ адабий тилига ва унинг шимолий ва жанубий диалектлари
материалларига қиёслаш
.
Тадқиқот методлари
:
Ишда қиёсий
-
тавсифий
,
тарихий
-
қиёсий
,
синхрон
диахрон таҳлил
,
статистик методлар қўлланилди
.
Олинган натижалар ва уларнинг илмий янгилиги
:
Қорақалпоғистон
Республикасидан ташқарида
-
Навоий вилояти Конимех туманида яшовчи
қорақалпоқ миллати вакиллари сўзлашув тили ўрганилди
.
Ҳудуддан тўпланган
тил материаллари қорақалпоқ адабий тили
,
тилимизнинг шимолий ва жанубий
диалектлари
,
шевалари билан қиёсланди
.
Конимех қорақалпоқлари шеваси
алоҳида шевалардан бири эканлиги
,
унинг фонетик
,
лексик
,
грамматик
хусусиятлари илмий асосда таҳлил қилинди
.
Амалий аҳамияти
:
Ишда илк бор Конимех тумани қорақалпоқлари
оғзаки сўзлашув тили диалектизмлари лисоний таҳлил қилинди
.
Олинган илмий
хулосалар Конимех шеваси материалларини Қорақалпоқ адабий тилига
,
унинг
шимолий ва жанубий диалектларига фонетик
,
лексик
,
грамматик жиҳатдан
қиёслаш натижаларига асосланди
.
Унинг амалий аҳамияти шундаки
,
олинган
натижалар шева вакилларининг она тили сифатида юзага келган
диалектизмларнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши жараёнларини намоён
қилишга
,
қорақалпоқ тили тарихи
,
диалектологияси фанлари бўйича маъруза
,
амалий машғулот
,
семинар дарсларини ташкил қилишга
,
мазкур фанлар бўйича
дарсликлар яратиш
,
диалектологик луғатлар тузиш
,
битирув ишлари
,
магистрлик диссертациялар ёзишда ёрдам беради
.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги
:
Диссертация
материаллари умум
-
таълим мактаблари
,
ўрта махсус ва олий ўқув юртлари
ўқувчи ва талабаларига она тилини ўргатишда
,
нутқ маданияти муаммоларини
ҳал қилишда фойда бериши мумкин
.
Бу маориф ва маданият соҳасида
иқтисодий ва маънавий самара беради
.
Қўлланиш соҳаси
:
Тюркология
,
қорақалпоқ филологияси
,
қорақалпоқ
тили тарихи
,
диалектология соҳаларида қўлланилади
.
Олий ва ўрта
-
махсус ўқув
юртларида
,
умумтаълим мактабларида қорақалпоқ тилини ўқитишда
фойдаланиш мумкин
.
20
Р Е З Ю М Е
диссертации Пирекеевой Амангуль Ансатбаевны на тему
«
Говор
кенимехских каракалпаков
»
на соискание ученой степени кандидата
филологических наук по специальности
10.02.02. -
Тюркские языки
(
каракалпакский язык
)
Ключевые слова
:
диалект
,
говор
,
фонетика
,
морфология
,
словообразование
,
этнический состав
,
изолированный говор
,
диалектная речь
,
разговорная речь
.
Объект исследования
:
местные языковые особенности каракалпаков
,
проживающих в Кенимехском районе Навоийской области и собранные по
ней диалектологические материалы
.
Цель исследования
:
изучение фонетических
,
лексических
,
грамматических особенностей диалектизмов в разговорной речи кенимехских
каракалпаков
,
сравнение Кенимехского говора с северным и южным
диалектами каракалпакского литературного языка
.
Методы исследования
:
использованы структурно
-
описательный
,
историко
-
сравнительный
,
синхронно
-
диахронический
,
компонентный
,
статистический и системный методы
.
Полученные результаты и их новизна
:
в работе впервые
подвергаются комплексному изучению диалектизмы в устной речи
кенимехских
каракалпаков
.
Полученные
результаты
основаны
на
сопоставлении материалов каракалпакского литературного языка
,
его
северного и южного диалектов
,
с фонетическими
,
лексическими и
грамматическими особенностями диалектизмов в разговорной речи
кенимехских каракалпаков
.
Практическая
значимость
:
результаты
исследования
могут
способствовать изучению диалектных особенностей каракалпакского языка
,
а
также развитию языка каракалпаков
,
при разработке лекционных и
семинарских занятий
,
по истории каракалпакского языка
,
при написании
учебников и учебных пособий по диалектологии
,
при создании
диалектологических словарей и написании выпускных квалификационных
работ
,
магистрских диссертаций
.
Степень внедрения
:
Результаты исследования были опубликованы в
научных журналах и сборниках
;
основные выводы и положения работы
обсуждались в республиканских межвузовских конференциях
,
применялись
при проведении практических занятий по истории каракалпакского языка на
филологическом факультете Нукусского государственного педагогического
института
.
Область применения
:
тюркология
,
каракалпакская филология
,
история каракалпакского языка
,
диалектология
.
21
Resume
thesis of Pirekeeva Amangul Ansatbaevna on the academic degree
competition of the candidate philological science on speciality 10.02.02 - the
Turkish
languages
(Karakalpak), subject: “Dialects of Kenimekh
Karakalpaks”
Key words:
dialects, phonetics, morphology, word formation, ethnical
structure, territorial dialect, dialect speech, oral speech, vocabulary
Subject of the
research:
oral (colloquial) speech of Karakalpaks, inhabiting in Kenimekh
province of Navoi region and collected dialectological materials.
Purpose of
work:
study of phonetic, lexic and grammar peculiarities of dialectisms in oral
speech of Kenimekh Karakalpaks, compare these dialects with the North and South
dialects of the Karakalpak literary language.
Methods of research:
structural-descriptive, historical-comparative, synchronic and diachronic,
componential, statistic and systematic.
The results achieved and their novelty:
the attempt of complex study of dialectisms in colloquial speech of Kenimekh
Karakalpaks was made for the first time. Achieved results were based on
comparing msterials of Karakalpak literary language and its northern and southern
dialects with the phonetical, lexical and grammatical peculiarities of dialects in
oral speech of Kenimekh Karakalpaks.
Practical value:
results of the research can
contribute to study of the dialectical development of the Karakalpaks language, as
well as can be used in working out lectures and seminars on history of the
Karakalpak language, writing of aids and textbooks on dialectology, compiling
dialect dictionaries, qualificative papers and master’s thesis.
Degree of embedding:
the results and conclusions of the research were
reported at the republican and higher school conferences, reflected in 7 articles and
applied in the conducting of practical classes on the history of Karakalpak
language at the faculty of philology of Nukus State Pedagogical Institute.
Field of application:
Turkology, Karakalpak philology, history of the
Karakalpak language, dialectology.
