Авторы

  • Дилфуза Ашурова
    Ташкентский педиатрический медицинский институт image/svg+xml

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.48042

Ключевые слова:

антропометрический показатель физическое развитие дети младшего школьного возраста

Аннотация

Актуальность и востреоованность темы диссертации. Учитывая важность нормального роста как суммарного индикатора состояния здоровья, Всемирная Организация Здравоохранения (ВОЗ) разработала стандарты роста и развития детей. Данные стандарты позволяют показать, как должны расти дети, осуществлять мониторинг их роста и развития с принятием и проведением своевременных профилактических мероприятий.
Здоровье и развитие детей в значительной степени зависят от питания и окружающей среды. Проблемы питания детей, в свою очередь, определяются комплексом факторов, среди которых благополучие региона проживания ребенка и формирование пищевого поведения в семье являются ведущими. Для некоторых регионов мира существует проблема хронического недоедания, которое ведет к развитию у детей хронического дефицита нутриентов и продолжает оставаться причиной младенческой смертности, нарушения развития, в том числе интеллектуального, повышает риск заболеваемости различной инфекционной патологией. Быстрый и чрезмерный рост обусловливает более высокую распространенность сердечно-сосудистых заболеваний и ожирения. По данным ВОЗ, в 2010 г. около 115 миллионов детей имели пониженную массу тела, 55 миллионов -низкую массу тела по отношению к росту и 171 миллион детей в возрасте до пяти лет имели задержку роста. Кроме того, в 2010 г. 43 миллиона детей дошкольного возраста в развивающихся и развитых странах имели избыточную массу тела или страдали от ожирения 1. Распространенность детского ожирения в странах с низким и средним уровнем доходов за последние 10 лет ускоряется; по оценке ВОЗ, в 2015 г. этот коэффициент должен был достичь 11 %, что приближается к распространенности в странах с уровнем доходов выше среднего (12%)2.
В мире большое значение отводится научному и организационно-методическому подходу в определении особенностей физического развития детей и совершенствованию рационального питания с учетом региональных факторов в системе медицинской профилактики. В этом плане придается особое внимание на проведение целевых научных исследований: оценке с учетом региональных особенностей физического развития детей путем внедрения новых стандартов роста и развития детей, рекомендованных ВОЗ; определению частоты различных форм нарушения питания и их взаимосвязи с основными заболеваниями и иммунологической реактивностью детей; совершенстованию системы оценки факторов, влияющих на здоровье, физическое и интеллектуальное развитие детей.
Актуальными задачами являются определение уровня роста и развития детей в регионах нашей республики, оценка эффективности реализуемых в республике программ по улучшению питания и профилактике микронутриентной недостаточности на основе применения новых стандартов роста и развития детей, а также разработка соответствующих предложений и рекомендаций.
Диссертация направлена на реализацию задач, сформулированных в Законе Республики Узбекистан от 7 июня 2010 года “О профилактике микронутриентной недостаточности среди населения”, Постановлениях Президента Республики Узбекистан №ПП-2133 от 19 февраля 2014 года «О Государственной программе «Год здорового ребенка» и №ПП-2221 от 1 августа 2014 года "О Государственной программе по дальнейшему укреплению репродуктивного здоровья населения, охране здоровья матерей, детей и подростков в Узбекистане на период 2014-2018 годы".
Целью исследования является определение особенностей физического развития детей первых пяти лет жизни и оценка эффективности программ по улучшению их питания на основе современных организационно-методических подходов.
Научная новизна диссертационного исследования заключается в следующем:
впервые на основе новых стандартов роста и развития, рекомендованных ВОЗ, определены показатели физического развития (длина/рост, вес, индекс массы тела), закономерности их динамичного роста, а также формы нарушения питания среди детей первых 5 лет жизни;
определены факторы, обусловливающие нарушения роста и развития детей (малый вес при рождении, несоблюдение принципов грудного вскармливания, особенно исключительно грудного вскармливания в первые 6 месяцев, несвоевременный и нерациональный прикорм, заболеваемость, окружающая среда);
изучены гормональная адаптация у маловесных новорожденных, а также иммунологическая реактивность у детей с нарушениями питания и приоритетными заболеваниями (бронхообструктивный синдром, пневмония);
оценена по отдельным показателям эффективность реализуемых в Узбекистане программ по профилактике дефицита жизненно важных микронутриентов (железа и витамина А), определяющих нормальное физическое и интеллектуальное развитие детей.
выводы
1. Антропометрические показатели у детей первых 5 лет жизни независимо от пола фактически во всех изученных регионах по показателям массы тела и длины тела/роста в большинстве случаев находились на уровне медианы (0) при рождении, в диапазоне -ICO - +2СО - в возрасте 0-6 месяцев, в диапазоне -2СО - +1СО - в возрасте от 6 месяцев до 5 лет; по индексу массы тела в диапазоне -ICO - +1СО - у детей всех возрастов, что соответствует нормальным показателям согласно стандартам роста и развития, рекомендованным ВОЗ.
2. У детей первого года жизни среди форм нарушения физического развития и питания во всех регионах преобладала низкая масса тела относительно возраста. Эта форма более выражена в регионах, где показатель охвата исключительно грудным вскармливанием в первые 6 месяцев и грудным вскармливанием до 2-летнего возраста меньше (Ташкентская и Хорезмская области). Такая же тенденция наблюдалась в последующие возрастные этапы. Нарушение физического развития и питания детей после 6 месяцев усугублялось за счет несвоевременного и нерационнального введения прикорма. В динамике 5-летнего мониторинга к концу 2012 - началу 2013 года во всех регионах отмечалось уменьшение частоты всех форм нарушения развития и питания независимо от возраста и пола детей.
3. Лидирующую позицию по частоте избыточного веса и ожирения занимали дети г.Ташкента и Ферганской области. В Ферганской области избыточный вес и ожирение превалировали в первые 12 месяцев у мальчиков. В динамике к концу 2012 года во всех возрастных этапах лидирующую позицию по частоте избыточного веса и ожирения продолжает занимать г.Ташкент.
4. У недоношенных и доношенных новорожденных с малой массой тела при рождении отмечались нарушения клинической и гормональной адаптации, а также дисгармоничное физическое развитие в первые 3-4 месяца (параметры кривых роста находятся в пределах -3 СО) с последующей тенденцией к достижению возрастных стандартных показателей роста и развития (к 6 месяцам индекс массы тела у них соответствует медиане), что является результатом исключительно грудного вскармливания.
5. Иммунологические нарушения при БЭНП умеренной степени на ранних этапах в основном проявлялись в дефектах Т-клеточного звена иммунитета, которые характеризовались низким содержанием CD3+ и CD4+-лимфоцитов, что свидетельствует о том, что при БЭНП ослабевает Т-клеточный пролиферативный ответ на антигены. Характерно также снижение продукции иммуноглобулинов, обусловленное нарушением Т-клеточной регуляции их синтеза. Эти иммунологические нарушения имеют важное прогностическое значение в определении резистентности организма к заболеваниям.
6. Экологически зависимой особенностью иммунологической реактивности у детей с БЭНП, проживающих в регионах Приаралья, являлся дефицит фагоцитарной защиты (р<0,01) и низкое содержание в крови иммуноглобулинов IgG, IgA и IgM (р<0,05).
7. Нарушение питания имеет важное значение в снижении иммунореактивности у детей с пневмонией и синдромом бронхиальной обструкции. Тяжесть пневмонии и состояние иммунологической реактивности у детей раннего возраста зависят от места проживания. Так, у детей, проживающих в Республике Каракалпакстан, по сравнению с детьми г.Ташкента наблюдалось низкое содержание СОЗ+-лимфоцитов (р<0,01), СЭ8+-лимфоцитов (Р<0,05), иммуноглобулинов IgG, IgA (р<0,05) при повышении цитотоксического потенциала клеток иммунной системы (CD16+и CD20+, р<0,05).
8. Программы в области питания, реализуемые в Узбекистане, такие как сапплементация витамина А детям в возрасте 6-59 месяцев, рациональное питание и потребление фортифицированной муки, обусловливают профилактику и ликвидацию нарушений питания, способствуют улучшению показателей иммунитета у детей первых 5 лет жизни и гармоничному развитию независимо от пола и места проживания детей.


background image

ТОШКЕНТ ПЕДИАТРИЯ ТИББИЁТ ИНСТИТУТИ ҲУЗУРИДАГИ

ФАН ДОКТОРИ ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ БЕРУВЧИ

16.07.2013.Tib.18.01 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ

ТОШКЕНТ ПЕДИАТРИЯ ТИББИЁТ ИНСТИТУТИ

АШУРОВА ДИЛФУЗА ТАШПУЛАТОВНА

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҲУДУДЛАРИДА

БЕШ ЁШГАЧА БЎЛГАН БОЛАЛАРНИНГ ЎСИШ ВА

РИВОЖЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

14.00.09 – Педиатрия

(тиббиѐт фанлари)

ДОКТОРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ

ТОШКЕНТ – 2016

1


background image

УДК:

616-053.2./.:616-008.92

Докторлик диссертацияси автореферати мундарижаси

Оглавление автореферата докторской диссертации

Сontent of the abstract of doctoral dissertation

Ашурова Дилфуза Ташпулатовна

Ўзбекистон Республикаси ҳудудларида беш ѐшгача бўлган болалар ўсиши
ва ривожланишининг хусусиятлари …................................………..………… 3

Ашурова Дилфуза Ташпулатовна

Особенности роста и развития детей первых 5 лет в регионах Республики
Узбекистан ..................................................................................... 29

Ashurova Dilfuza Tashpulatovna

Features of growth and development of children the first 5 years in the regions of
the Republic of Uzbekistan ............................................................................... 55

Эълон қилинган ишлар рўйхати

Список опубликованных работ
List of published works ……................................................................................. 78

2


background image

ТОШКЕНТ ПЕДИАТРИЯ ТИББИЁТ ИНСТИТУТИ ҲУЗУРИДАГИ

ФАН ДОКТОРИ ИЛМИЙ ДАРАЖАСИНИ БЕРУВЧИ

16.07.2013.Tib.18.01 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ

ТОШКЕНТ ПЕДИАТРИЯ ТИББИЁТ ИНСТИТУТИ

АШУРОВА ДИЛФУЗА ТАШПУЛАТОВНА

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҲУДУДЛАРИДА

БЕШ ЁШГАЧА БЎЛГАН БОЛАЛАР ЎСИШИ ВА

РИВОЖЛАНИШИНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ

14.00.09 – Педиатрия

(тиббиѐт фанлари)

ДОКТОРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ

ТОШКЕНТ – 2016

3


background image

Докторлик диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси

ҳузуридаги Олий Аттестация комиссиясида 30.09.2014/Б2014.5.Tib388 рақам билан рўйхатга
олинган.

Докторлик диссертацияси Тошкент педиатрия тиббиѐт институтида бажарилган.

Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, рус, инглиз) илмий кенгаш веб-саҳифасига

(www.tashpmi.uz) ва “ZiyoNet” ахборот-таълим тармоғига (www.ziyonet.uz) жойлаштирилган.

Илмий
маслаҳатчи:

Расмий
оппонентлар:

Етакчи
ташкилот:
Ахмедова Дилорам Ильхамовна

тиббиѐт фанлари доктори, профессор

Долгов Владимир Владимирович

тиббиѐт фанлари доктори, профессор
(Россия)

Шамсиев Фуркат Мухитдинович

тиббиѐт фанлари доктори, профессор

Каримджанов Ильхом Асомович

тиббиѐт фанлари доктори, профессор

Академик И.П.Павлов номидаги
Санкт-Петербург давлат тиббиѐт
университети (Россия)

Диссертация ҳимояси Тошкент педиатрия тиббиѐт институти ҳузуридаги

16.07.2013.Tib.18.01 рақамли Илмий кенгашнинг «____»___________2016 йил соат ____даги
мажлисида бўлиб ўтади. (Манзил: 100140, Тошкент ш., Юнусобод тумани, Боғишамол кўчаси, 223
уй. Тел./факс: +99871-262-33-14, e-mail: mail

@tashpmi.uz

).

Докторлик диссертацияси билан Тошкент педиатрия тиббиѐт институти Ахборот-ресурс

марказида танишиш мумкин (__ рақами билан рўйхатга олинган), (Манзил: 100140, Тошкент ш.,
Юнусобод тумани, Боғишамол кўчаси, 223-уй.Тел./факс: +99871 - 262-33-14).

Диссертация автореферати 2016 йил «___»___________да куни

тарқатилди. (2016 йил «____» __________даги ____ рақамли реестр

баѐнномаси)

А.В. Алимов

Фан доктори илмий даражасини берувчи

илмий кенгаш раиси, т.ф.д., профессор

Э.А. Шамансурова

Фан доктори илмий даражасини берувчи

илмий кенгаш илмий котиби, т.ф.д., профессор

А.М. Шарипов

Фан доктори илмий даражасини берувчи

илмий кенгаш қошидаги илмий семинар раиси


background image

ўринбосари, т.ф.д., профессор

4

КИРИШ (докторлик диссертацияси аннотацияси)

Диссертация

мавзусининг долзарблиги ва заруриати.

Жаҳон

Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ЖССТ) томонидан меъѐрий ўсиш саломатлик
ҳолатининг муҳим кўрсаткичи эътиборга олинган ҳолда болаларнинг ўсиши
ва ривожланиши стандартлари ишлаб чиқилган. Ушбу стандартлар
болаларнинг қандай ўсиши кераклигини кўрсатади ҳамда болаларнинг ўсиши
ва ривожланишини мунтазам кузатиб ўз вақтида зарур профилактика
чораларини кўриш ва ўтказиш имкониятини беради.

Болаларнинг саломатлиги ва ривожланиши кўп жиҳатдан овқатланиш ва

атроф-муҳитга боғлиқ. Ўз навбатида овқатланиш муаммоси бир қанча
омиллар асосида аниқланиб, улар таркибида бола яшаѐтган минтақанинг
фаровонлик даражаси ва оилада овқатланиш тартибининг шаклланиши
муҳити алоҳида аҳамият касб этади. Дунѐнинг баъзи ҳудудларида
болаларнинг сурункали тўйиб овқат емаслик муаммоси уларда нутриентлар
сурункали танқислигига олиб келмоқда. Шулар билан бир қаторда турли
инфекцион патологияларга чалиниш хавфи, бола тана вазнининг меъѐрдан
пастлиги, тез ва ортиқча ўсиш каби хасталикларнинг ортиб бориши
кузатилмоқда. ЖССТ маълумотларига кўра, 2010 йилда 115 миллионга яқин
боланинг тана вазни меъѐридан пастлиги, 55 миллионга яқин боланинг ўсиш
суръати тана вазнига нисбатан секинлиги ва 5 ѐшгача бўлган 171 миллион
боланинг ўсишда орқада қолиши кузатилган. Бундан ташқари, 2010 йилда
ривожланаѐтган ва ривожланган мамлакатлардаги 43 миллион нафар
мактабгача ѐшдаги болада ортиқча тана вазни ва семириш қайд этилган

1

.

Паст ва ўрта даромадли мамлакатларда болалар семириши сўнгги 10 йил
ичида ортиб бормоқда: 2015 йилда бу кўрсаткич 11 %ни ташкил этган бўлиб
ва бу ўртачадан юқори даромадли мамлакатлар кўрсаткичига яқинлашиш
демакдир (12%)

2

.

Жаҳон миқѐсида болаларнинг жисмоний ривожланиш хусусиятларини,

айниқса, минтақавий омилларни эътиборга олган ҳолда аниқлашнинг илмий
ва ташкилий-услубий ѐндашувини ишлаб чиқиш ва рационал овқатланишни
такомиллаштиришга алоҳида аҳамият қаратилмоқда. Бу борада, жумладан,
қуйидаги йўналишларда мақсадли илмий тадқиқотларни амалга оширишга
алоҳида эътибор қаратилган: минтақавий омиллар асосида 5 ѐшгача бўлган
болаларнинг жисмоний ривожланишини аниқлашни ЖССТ томонидан
тавсия қилинган ўсиш ва ривожланиш стандартларига мувофиқ баҳолашни
такомиллаштириш; овқатланишда турли шаклдаги бузилишлар частотаси,
болалар асосий касалликлари, иммунологик реактивлиги ва овқатланишдаги
бузилишларнинг узвийлигини аниқлаштириш; болаларнинг саломатлиги,
жисмоний ва интеллектуал ривожланишига таъсир этувчи омилларни

1

Underweight and stunting, in: World health statistics 2010, Geneva, World Health Organization, 2010; de Onis M,

Bloessner M, Borghi E. Global prevalence and trends of overweight and obesity among preschool children. The


background image

American Journal of Clinical Nutrition 2010;92:1257–64.

2

Comprehensive implementation plan on maternal, infant and young child nutrition. Geneva, World Health

Organization, 2014.The Sixty-fifth World Health Assembly in resolutionWHA65.6., 2012.

5

баҳолаш тизимини такомиллаштириш ҳамда тегишли таклифларни ишлаб
чиқиш.

Янги

ишлаб

чиқилган

стандартлар

асосида

республикамиз

минтақаларида болалар ўсиши ва ривожланишини ҳамда мамлакатимизда
амалга оширилаѐтган микронутриентлар етишмаслигини олдини олиш ва
овқатланишни яхшилаш борасидаги дастурлар самарадорлигини баҳолаш
асосида тегишли таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқиш долзарб вазифалардан
ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикасининг 2010 йил 7 июндаги ЎРҚ-251-сон «Аҳоли

ўртасида

микронутриент

етишмаслиги

профилактикаси

тўғрисида»ги

Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2014 йил 19 февралдаги
ПҚ–2133-сон «Соғлом бола йили» давлат дастури тўғрисида»ги, 2014 йил

1 августдаги ПҚ-2221-сон «2014–2018 йилларда Ўзбекистонда аҳолининг

репродуктив саломатлигини янада мустаҳкамлаш, оналар, болалар ва
ўсмирлар

соғлиғини

муҳофаза

қилиш

борасидаги

давлат

дастури

тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъѐрий
ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу
диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.

Тадқиқотнинг

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор йўналишларига боғлиқлиги.

Мазкур

тадқиқот республика фан ва технологиялари ривожланишининг VI. «Тиббиѐт
ва фармакология» устувор йўналишига мувофиқ ДИТД-10 «Ташхис қўйиш,
даволаш ва профилактиканинг янги технологиялари ва услубларини ишлаб
чиқиш ҳисобига

аҳолининг саломатлигини муҳофаза қилиш» лойиҳаси

доирасида бажарилган.

Диссертация мавзуси бўйича хорижий илмий-тадқиқотлар шарҳи.

Боланинг ўсиш ва ривожланиши, соғлом вояга етиши, функционал

тизимларнинг ѐш жиҳатдан ривожланишини таъминлаш масалаларига

бағишланган илмий-тадқиқотлар жаҳоннинг етакчи илмий марказлари ва

олий таълим муассасаларида, жумладан, Children’s Nutrition Research Center,

Department of Pediatrics, Baylor College of Medicine, Houston (АҚШ), Boston

College, Chestnut Hill, MA (АҚШ), Nutrition Unit, Department of Prevention,

Brindisi (Италия), Nutrition Department of Pediatrics and Functional Foods

Forum, University of Turku (Финландия), ФГБУ Научный центр здоровья

детей и Институт питания РАМН (Россия) ҳамда Тошкент педиатрия тиббиѐт

институти ва Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий

тиббиѐт марказида (Ўзбекистон Республикаси) олиб борилмоқда.
Болаларнинг ўсиш ва ривожланишини аниқлашга оид жаҳонда олиб
борилган изланишлар натижасида қатор, жумладан, қуйидаги илмий
натижалар олинган: этник мансублиги ва маданий фони бир-биридан кескин
фарқланувчи 8440 нафар бола илк бор ер куррасининг турли қисмларида


background image

туғилган ва ҳаѐтининг дастлабки кунлариданоқ оптимал шароитлар
яратилган болаларнинг ўсиши ва ривожланишида мазкур ѐш учун хос бўлган
тана бўйи ва вазни бўйича ягона диапазонга эришиши аниқланган ҳамда
болалар ўсиши ва ривожланишини кўрсатувчи янги стандартлар ишлаб
чиқилган (Бразилия, Гана, Ҳиндистон, Норвегия, Оман, АҚШ) маълумотлари

6

асосида (The WHO Multicentre Growth Reference Study Group; Department of
Nutrition and Department of Social Medicine, Federal University of Pelotas,
Brazil; Department of Nutrition and Food Science, University of Ghana; All India
Institute of Medical Sciences; National Breastfeeding Centre, Rikshospitalet
University Hospital; and Institute for Nutrition Research, University of Oslo,
Norway; University of California, Davis, USA); дунѐ бўйича мактабгача ѐшда
бўлган 47,4 фоиз (293 млн.) болаларда анемиянинг мавжудлиги ҳамда 33,3
фоизи (190 млн) А витамин ва бошқа микронутриентларнинг танқислигидан
азият чекиши аниқланган ва ушбу танқисликни олдини олиш ва бартараф
этиш бўйича дастурлар ишлаб чиқилган (WHO global database on anaemia.
WHO, 2008; WHO global database on vitamin A deficiency. Geneva, WHO,
2009).

Бугунги кунда дунѐда болаларнинг саломатлигини муҳофаза қилиш,

уларнинг ўсиши ва ривожланиши ҳамда функционал тизимларнинг ѐш
жиҳатдан ривожланиши бўйича қатор жумладан, қуйидаги устувор
йўналишларда тадқиқотлар олиб борилмоқда: болаларнинг индивидуал ва
популяцион ривожланиши ҳамда унга турли омилларнинг таъсирини
аниқлаш; болаларнинг ўсиши ва ривожланишига доир ЖССТнинг янги
тавсияномасига мувофиқ стандартларни қўллашда комплекс ѐндашувларни
такомиллаштириш.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.

Йиллар давомида етакчи

тиббий

нашрларда

жисмоний

ривожланишни

баҳолашдаги

турли

усулларнинг афзалликлари борасида баҳс-мунозаралар давом этмоқда (Araki
S., et al., (2008); Л.А. Баликова ва бошқ., (2010); O.K. Нетребенко, (2011);
Н.А.Скоблина ва бошқ., (2012); А.А.Баранов, В.Р.Кучма, (2013). Хорижлик ва
маҳаллий муаллифлар томонидан 5 ѐшгача бўлган болаларнинг жисмоний
ривожланишини ўрганишга доир кўпгина тадқиқотлар амалга оширилган
(Д.И. Ахмедова ва бошқалар, 2013; А.В. Алимов, Л.Н. Туйчиев,
Д.И.Ахмедова, 2015; de Onis M., Bloessner M., Borghi E., 2010). Таҳлилларга
кўра, боланинг саломатлиги, ўсиши ва ривожланишида шаклланаѐтган
салбий оғишлар ўз вақтида аниқлангандагина болага эрта ѐрдам бериш
мумкин (С.И. Исмаилов ва бошқалар, 2011; Bosy-Westphal A., et al., (2006)).

ЖССТ ўсиш эталонининг кўп фокусли тадқиқоти (WHO, 2006) шундай

ишлаб чиқилганки, тадқиқот натижасида “болаларнинг қандай ўсиши
лозимлиги” ҳақида, жумладан, тадқиқотлар учун болаларни танлаб олиш
мезонлари, боланинг ўсиши учун қулай ижтимоий-иқтисодий шароитлар,
истисноли кўкрак сути билан эмизиш (дастлабки 6 ойда), гўдакларни
парваришлашнинг тавсия этилган усулларига риоя қилиш, тиббий ѐки
экологик муаммоларнинг йўқлиги, оналарнинг кашандаликдан воз кечиши,


background image

боланинг ўз муддатида туғилиши ҳақида маълумотлар берилади. Фойдали
маълумот олиш учун боланинг жисмоний ривожланиш кўрсаткичларини бир
неча кетма-кет текширувлари тавсия этилган ўтказиш муддатларига мувофиқ
амалга ошириш ва натижаларни аҳолининг тегишли эталон гуруҳлари учун
ишлаб чиқилган жисмоний ривожланиш эгри чизиқларига киритиш зарур
(WHO, 2006; Onyango AW, et all. 2015).

7

Шу кунга қадар болалар саломатлигини сақлаш соҳасида кўплаб

тадқиқотлар

олиб

борилганлигига

қарамай,

болалар

ўсиши

ва

ривожланишини мунтазам равишда мониторинг ва назорат қилиш, ҳамда
уларнинг саломатлиги ҳолатини баҳолашнинг энг самарадор усулларини
ишлаб чиқиш ўз долзарблигини йўқотгани йўқ. Болалар фаровонлигини
бошқариш, ривожланиши ва ўсишининг динамик тиббий кузатувини амалга
ошириш, профилактик кўрикларни ўтказиш, овқатланишини яхшилашга доир
чора-тадбирларни баҳолашда болаларнинг жисмоний ривожланиши ва
саломатлиги

ҳолатини

баҳолашнинг

тўғри

ва

бирхиллаштирилган

(унификацияланган) усулларни қўлланган ҳолда комплекс ѐндошув тўлиқ
ечимини топмаган.

Диссертация мавзусининг диссертация бажарилган олий таълим

муассасаси илмий-тадқиқот ишлари билан боғлиқлиги.

Диссертация

тадқиқоти Тошкент педиатрия тиббиѐт институти илмий-тадқиқот ишлари
режасининг А–9–275 «Ўзбекистон ҳудудида ҳаѐтининг дастлабки уч йилида
болалар саломатлиги ва ривожланишини комплекс баҳолаш» (2006-2008)
ҳамда К–11–011 «Ўзбекистон ҳудудида 5–18 ѐшли болалар саломатлиги ва
ривожланиши ҳамда уларга атроф-муҳит омиллари ва турмуш тарзининг
таъсирини комплекс баҳолаш» (2009-2011) мавзусидаги илмий лойиҳалар
доирасида бажарилган.

Тадқиқотнинг мақсади

беш ѐшгача бўлган болаларнинг жисмоний

ривожланиш хусусиятларини ҳамда улар орасида овқатланишни яхшилашга
доир дастурларни замоновий ташкилий-услубий ѐндашуви асосида аниқлаш
ва яхшилашдан иборат.

Тадқиқотнинг вазифалари:

Ўзбекистоннинг бешта геоиқлимий зонасини қамраб олган 6 та

ҳудудида 5 ѐшгача бўлган болаларнинг жисмоний ривожланишини ЖССТ
томонидан тавсия қилинган ўсиш ва ривожланиш стандартларига мувофиқ
баҳолаш;

5 ѐшгача бўлган болалар жисмоний риволаниш ва овқатланишидаги

турли шаклдаги бузилишлар частотасини аниқлаш;

болаларнинг саломатлиги ва ривожланишига ижобий ва салбий таъсир

этувчи омилларни аниқлаш;

кам вазнли чақалоқлар адаптацияси (мослашув) хусусиятларини

аниқлаш;

асосий касалликлари ва овқатланишдаги бузилишлари бўлган болалар

иммунологик реактивлигини аниқлаш;

Ўзбекистонда ҳаѐтий муҳим микронутриентлар танқислигининг олдини


background image

олиш бўйича амалга оширилаѐтган дастурлар самарадорлигини баҳолаш.

Тадқиқотнинг объекти

сифатида Ўзбекистон Республикасининг олтита

ҳудудида (Қорақалпоғистон Республикаси, Тошкент шаҳри ҳамда Тошкент,
Фарғона, Хоразм, Бухоро вилоятлари) истиқомат қилувчи 5 ѐшгача бўлган
3969 нафар бола, жумладан, кам вазнда туғилган чақалоқлар ва овқатла
нишда бузилишлар қайд этилган болалар танланган.

8

Тадқиқотнинг предмети

болалар ҳаѐтининг дастлабки 5 йилидаги

жисмоний ривожалиниш баҳолари, иммунологик ва гормонал мақомини
аниқлаш учун болалар қон зардоби маълумотлари ҳисобланади.

Тадқиқотнинг усуллари.

Диссертацияда умумклиник, антропометрик

ва психологик, биокимѐвий, иммунологик ва статистик тадқиқот усуллари
қўлланилган.

Тадқиқотнинг илмий янгилиги

қуйидагилардан иборат:

ЖССТ тавсия этган янги стандартлар асосида беш ѐшгача бўлган

болалар жисмоний ривожланиши кўрсаткичлари (узунлиги/бўйи, вазни, тана
вазни индекси), динамик ўсиши қонуниятлари, шунингдек, болалар
овқатланишидаги бузилиш шакллари аниқланган;

болалар ўсиши ва ривожланишидаги бузилишларга олиб келувчи

омиллар (туғилгандаги кам вазнлик, кўкрак сути билан, айниқса, дастлабки 6
ойгача истисносиз кўкрак сути билан парваришлашнинг асосларига риоя
қилмаслик, 6 ойликдан кейин қўшимча овқат киритилишининг кечикиши ва
норационал берилиши, касалланиш, атроф-муҳит) таъсири аниқланган;

кам вазнда туғилган чақалоқларнинг гормонал адаптацияси ҳамда асосий

касалликлари (бронхобструктив синдром, зотилжам) овқатланишида

бузилишлар бўлган болаларда иммунологик кўрсаткичлари аниқланган;

республикада болалар жисмоний ва интеллектуал ривожланиши

меъѐрини таъминловчи ҳаѐтий муҳим микронутриентлар (темир моддаси ва
А витамини) танқислиги профилактикаси бўйича амалга оширилаѐтган
дастурлар самарадорлиги баҳоланган.

Тадқиқотнинг амалий натижаси

қуйидагилардан иборат: болалар

ўсиши ва ривожланишининг ЖССТ тавсия этган янги стандарт лар асосида
илк бор республика миқѐсида болалар ўсиши ва ривожланишини бахолашда
тадбиқ этилган;

нафақат текширилаѐтган вақтда, балки кейинги муддатларда ҳам болалар

ўсишини баҳолаш ва мониторингининг асосий воситаси, яъни

муҳим

антропометрик кўрсаткичларининг (болани ѐшига нисбатан узунлиги/бўйи,
вазни, тана вазни индекси) ўсиш эгри чизиқлари соғлиқни

сақлаш

тизимининг бирламчи бўғинининг амалиѐтига киритилиб уни самарадор
эканлиги аниқланган;

5 ѐшгача бўлган болалар ривожланиши ва овқатланишида аниқланган

бузилишларни коррекциялашда, уларнинг антропометрик кўрсаткичлар
мониторингини ўсиш эгри чизиқлар асосида олиб борилиши самарали
эканлиги аниқланган;


background image

болаларнинг ўсиши, ривожланиши ва овқатланишидаги бузилишларни

ўз вақтида аниқлаш ҳамда коррекциялашда тиббиѐт муассасаларнинг амалий
фаолиятига қўшимча маълумотлар тақдим этилган;

5 ѐшгача бўлган болалар ривожланиши ва саломатлигидаги ўзгариш

ларга олиб келувчи хавф омилларни камайтиришга оид тавсиялар ишлаб
чиқилган.

Тадқиқот натижаларнинг ишончлилиги

тадқиқотда қўлланилган

болалар саломатлиги ва ривожланиши ҳолатини баҳолашдаги замонавий

9

ѐндашувлар, назорат маълумотларнинг олинган тажриба натижалари билан
мос келиши, инструментал, биокимѐвий, иммунологик, гормонал ва статистик
усуллар ҳамда етарли даражадаги болаларда ўтказилган даволаш
профилактика ишлари натижалари билан изоҳланади.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Тадқиқот

натижаларининг илмий аҳамияти тақдим этилган хулоса ва таклифларнинг
болаларнинг ўсиши ва ривожланиши, овқатланиш дастурлари ва, умуман,
болалар саломатлигини сақлаш соҳасидаги илмий тадқиқотларни
такомилаштиришга муҳим ҳисса қўшиши билан изоҳланади.

Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти олинган хулоса ва таклиф

ларнинг болаларнинг ўсиши ва ривожланишини баҳолаш, овқатланишдаги

бузилишларни ўз вақтида аниқлаш ва коррекциялашда юқори самарага

эришишда ҳамда 5 ѐшгача бўлган болалар саломатлиги ҳамда ривожлани

шини яхшилаш бўйича профилактик чора-тадбирларнинг самарадорлигини

оширишга, шунингдек, дастурлар мониторингини тўлақонли ташкил

қилишга ва болалар саломатлигини яхшилаш, болалар ўлими ва касалланиш

даражасини камайтиришга доир стратегияни ишлаб чиқишга хизмат қилади.

Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.

Беш ѐшгача бўлган

болаларнинг

жисмоний

ривожланиш

хусусиятларини

аниқлашнинг

методологик-услубий ѐндошуви ва овқатланиши яхшилашни замоновий
ташкилий чораларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар
“Беш ѐшгача бўлган болаларнинг ўсиши ва ривожланиши” мавзусидаги
методик қўлланма асосида соғлиқни сақлаш амалиѐтига, жумладан,
Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиѐт маркази,
Тошкент педиатрия тиббиѐт институти клиникаси, ҳудудлардаги болалар кўп
тармоқли тиббиѐт марказлари, Қишлоқ врачлик пунктлари (ҚВП), оилавий
поликлиникалар, марказий туман/шаҳар кўп тармоқли поликлиникалар
фаолиятига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2016 йил 7
январдаги 8НЗ/32-сон маълумотномаси). Илмий натижалар асосида тегишли
тиббий-ташкилий

чора-тадбирларнинг

мақсадли

ташкил

қилиниши

натижасида болаларнинг қишлоқ врачлик пунктларига мурожаатлар қилиши
1,8 мартага ва госпитализация частотасининг камайишига имкон берган.

Тадқиқот натижаларининг апробацияси.

Диссертация тадқиқоти

натижалари халқаро ва республика миқѐсидаги илмий-амалий анжуманларда,
жумладан, «Перинатал тиббиѐт ходимларининг I Халқаро конгресси»
(Москва, 2011), «Ўзбекистонда она ва бола саломатлигини сақлашнинг


background image

миллий модели: «Соғлом она – соғлом бола» халқаро симпозиуми (Тошкент,
2011), «Кардиологияда фанлар интеграцияси» илмий-амалий анжумани
(Москва, 2012), «Педиатрия ва болалар хирургиясидаги инновацион
технологиялар» (Москва, 2012), «Педиатрия ва болалар жарроҳлигида
инновацион технологиялар» XI Россия конгресси (Москва, 2012), Европа
педиатрлари академияси конгресси ва мастер класси (Лион, 2013),
«Овқатланиш ва саломатлик» халқаро конгресси (Москва, 2013), «Педиатрия
ва болалар жарроҳлигининг долзарб муаммолари» XXVII Халқаро педиатрлар
конгресси (Мельбурн, Австралия, 2013), «Халқаро илмий форум:

10

замонавий дунѐ фан ва амалиѐти» халқаро илмий-амалий анжуман (Киев,
2014), «Болаларга ихтисослаштирилган тиббий ѐрдам кўрсатиш ютуқлари ва
истиқболлари (ўзбек модели)» халқаро анжумани (Тошкент, 2015), «Болалар
ва

ўсмирларга

ѐрдам

кўрсатишнинг

тиббий-ташкилий

жиҳатлари»

Республика илмий-амалий анжумани (Тошкент, 2011), «Педиатриянинг
долзарб масалалари» Республика илмий-амалий анжумани (Тошкент, 2013),
Ўзбекистон педиатрларининг VII йиғилиши (Тошкент, 2014), «Замонавий
педиатрия: долзарб муаммолар ва уларнинг ечими» (Тошкент, 2015)
Республика илмий-амалий анжуманида маъруза кўринишида баѐн этилган ва
апробациядан ўтказилган.

Тадқиқот натижаларининг эълон қилиниши.

Диссертация мавзуси

юзасидан жами 40 та илмий иш, шулардан Ўзбекистон Республикаси Олий
аттестация комиссиясининг докторлик диссертациялари асосий илмий нати
жаларини чоп этиш тавсия этилган илмий нашрларда 12 та мақола,
жумладан, 10 таси республика ва 2 таси халқаро илмий журналларда нашр
этилган.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация таркиби кириш,

олтита боб, хулоса ва фойдаланилган адабиѐтлар рўйхатидан иборат.
Диссертация ҳажми 198 саҳифани ташкил этган.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Кириш

қисмида тадқиқотларнинг долзарблиги ва зарурати асосланган,

мақсади ва вазифалари, объект ва предмети тавсифланган, республика фан ва
технологиялари ривожланишининг устувор йўналишларига мослиги кўрса
тилган, шунингдек, тадқиқотнинг илмий янгилиги ва амалий натижалари
баѐн қилинган, олинган натижаларнинг илмий ва амалий аҳамияти очиб
берилган ҳамда тадқиқот натижаларини амалиѐтга жорий қилиш, нашр
этилган ишлар ва диссертация тузилиши бўйича маълумотлар келтирилган.

Диссертациянинг «

Беш ѐшгача бўлган болалар ўсиш ва ривожланиш

хусусиятлари ҳамда уларга таъсир этувчи омиллар ҳақидаги замонавий
қарашлар»

деб номланган биринчи бобида адабиѐтлар шарҳи келтирилган

ҳамда мамлакатимизда болаларнинг ўсиши ва ривожланишини яхшилашга
йўналтирилган дастурлар ва амалга оширилган мақсадли чора-тадбирлар
натижалари таҳлил қилинган. Келгуси тадқиқотлар учун талаб этилувчи
мунозарали масалалар замонавий босқичда кўрсатилган.


background image

Диссертациянинг

«Болалар ўсиши ва ривожланиш хусусиятларини

аниқлаш ва текшириш усуллари таҳлили»

деб номланган иккинчи бобида

тадқиқот материаллари ва текшириш усуллари келтирилиб, жумладан,
қўйилган вазифалар ечимини топиш учун:

1. Ўзбекистон Республикасининг 6 та ҳудудида истиқомат қилувчи 5

ѐшгача бўлган 3969 нафар болада текширувлар (болалар ўсиши ва
ривожланиши мониторинги) ўтказилган. Тадқиқотда 6 та гео-иқтисодий
ҳудуд вакиллари: Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилояти – ғарбий
ҳудуд (1592 нафар бола), Бухоро вилояти – марказий ҳудуд (442

11

нафар бола), Тошкент вилояти – марказий-шарқий ҳудуд (707 нафар бола),
Фарғона вилояти – шарқий ҳудуд (500 нафар бола) ва Тошкент шаҳри (728
нафар бола) қамраб олинди.

Бола ўсишининг эгри чизиғидан фойдаланиб, ЖССТ томонидан тавсия

этилган стандартлар бўйича ҳудудларда болалар ўсиши ва ривожланишини
баҳолаш ҳамда мониторингини ўтказиш учун Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш
вазирлигининг 2007 йилда 30 мартдаги 145-сонли буйруғи билан мониторинг
сўровномаси

ишлаб

чиқилди

ва

тасдиқланди.

Болалар

ўсиши ва

ривожланишини

мониторинглаш

мақсадида

антропометрик

ўлчовлар

қуйидаги муддатларда ўтказилди: дастлабки ўлчовлар – бола туғилганида,
иккинчи ва учинчи ўлчовлар – 15 кунлик ва 1 ойлик муддатларда, кейин ҳар
ойда – 12 ой мобайнида, 3 ойда 1 марта – 12 ва 36 ойлик муддатларда, ҳар 6
ойда – 36 ва 60 ойлик муддатлар орасида ва кейинчалик ҳар йили. Зарурий
ҳолатларда, яъни кўкрак сути билан парваришлашнинг етарлилигини
текшириш, шунингдек, бола ривожланиши ва ўсишида четга оғишлар
мавжудлигида вазн ўлчови тез-тез амалга оширилди.

2. Республика перинатал марказида оналар ва улардан туғилган кам

вазнли болаларнинг касаллик тарихи ретроспектив таҳлил этилди. 3. Тана
вазни кичик бўлган 55 нафар чақалоқда гормонал адаптация текширувлари
ўтказилди: киндикдан олинган қон зардобида соматотроп гормони (СТГ),
эркин тироксин (Т4), трийодтиронин (Т3), кортизол ва тироксин миқдори
“Human diagnostics” (Германия) реагентлар тўплами ѐрдамида
иммунофермент усулда аниқланди.

4. Бронхообструктив синдром, зотилжам ва овқатланиш бузилиши билан

оғриган болалар иммун тизими ўрганилди: қондаги Т ва В лимфоцитларнинг
абсолют ва нисбий миқдори, лимфоцитлар популяцияси ва субпопуляцияси
(Т лимфоцитларнинг умумий миқдори (СД3) ва В лимфоцитлар (СД20),
субпопуляциялари: Т хелперлар (СД4), Т супрессорлар (СД8) ва табиий
киллерларнинг (СД16) умумий миқдори М.В.Залялиева (2003) усули бўйича
Россия Федерацияси иммунология ИТИ (Москва) томонидан ишлаб чиқилган
моноклонал антителолар ѐрдамида аниқланди, зардоб иммуноглобулин
ларининг (IgG, IgM, IgA) асосий гуруҳи иммунофермент усулда «Вектор–
Бест» ЁАЖ (Новосибирск, Россия)да ишлаб чиқилган «IgA умумий – ИФА–
БЕСТ», «IgM умумий – ИФА–БЕСТ», «IgG умумий – ИФА–БЕСТ» стандарт


background image

тўпламлари ѐрдамида аниқланди; нейтрофилларнинг фагоцитар фаоллиги –
НФФни

меламинформальдегид

латекслар

ѐрдамида

текширилди.

Иммунологик текширувлар Фанлар академиясининг Иммунология институти
билан ҳамкорликда ўтказилди.

Олинган натижаларни коррелятив таҳлил қилиш ва статистик ишлов

бериш учун «MS Excel – XP» дастуридан фойдаланилган.

Диссертациянинг «

Республика ҳудудларида беш ѐшгача бўлган

болалар жисмоний ривожланишининг тавсифи

» деб номланган учинчи

бобида ғарбий ҳудудда яшовчи 1592 нафар боланинг ўсиши ва ривожланиши
мониторингидан олинган натижалар баѐн этилган, шундан 879 нафари
Қорақалпоғистон Республикасида ва 713 нафари Хоразм вилоятида

12

текширилган.

Болалар

туғилганда

медиан

кўрсаткичларга

мослиги

аниқланган.

Қорақалпоғистон

Республикасида

туғилган

пайтда

қиз

болаларнинг тана вазни ўртача 3,32±0,02 кг.ни, тана узунлиги - 50,3±0,1см.,
тана вазни индекси (ТВИ) 13,06±0,06 ни, ўғил болаларда эса мос равишда -
3,44±0,03 кг.; 51,2±0,1 см. ва 13,1±0,08 кг/м.

2

ташкил этган. Ушбу

кўрсаткичлар туғилиш пайтида тана вазни, узунлиги ва ТВИ кўрсаткичлари
ЖССТ эгри чизиғига мувофиқ тарзда норматив кўрсаткичларга мос
бўлганидан далолат беради. 0–6 ойлик болаларда тана вазни, узунлиги, ВБИ
кўрсаткичлари –1СО ва +1СО оралиғидаги медиана даражасига мос келган,
бу болаларнинг баркамол ривожланишидан далолат беради. 12 ойликда қиз
болаларда тана вазни 8,98±0,05 кг., тана узунлиги 73,9±0,2 см., ТВИ
16,4±0,07 кг/м.

2

га, ўғил болаларда эса мос равишда 9,88±0,06 кг., 75,6±0,2 см.

ва 17,3±0,1 кг/м.

2

га тенг бўлган. Қиз болаларда жисмоний ривожланишнинг

барча кўрсаткичлари -2СО дан +2СО гача оралиқда бўлган, бу эса стандарт
кўрсаткичларга мос. Ушбу ҳудудда яшовчи 12 ойликдаги ўғил болалар
жисмоний ривожланишида ҳам худди шундай динамика кузатилган. Аммо 7–
8 ойликдан бошлаб 87,8% болада қўшимча овқатнинг кечикиши (37,0%) ва
нотўғри берилиши (39,4%) оқибатида ривожланиш суръати сустлашган. 12
ойликдан бошлаб қиз болаларда ва ўғил болаларда гавда/бўй узунлиги
кўрсаткичлари динамикада ўртача –1СО га мос келди. 12 ойликдан 5 ѐшгача
бўлган болаларнинг ТВИ ўртача кўрсаткичлари ЖССТ стандартларига
мувофиқ меъѐрий кўрсаткичларга мос келди.

Хоразм вилоятида текширилган 713 нафар боланинг 51,6% ини ўғил

болалар (368), 48,4% ини қиз болалар (345) ташкил этди. Туғилганда тана
вазни қиз болаларда ўртача 3,43±0,04 кг., тана узунлиги 50,3±0,1 см., ТВИ
13,6±0,2 кг/м.

2

ташкил этган, яъни барча кўрсаткичлар ЖССТ эгри чизиғига

мувофиқ тарзда норматив кўрсаткичлар медианаси (О)га мос келди. 0–6
ойлик болаларда тана вазни, узунлиги, ТВИ кўрсаткичлари медиана
даражасига мос бўлди. 9–12 ойлик болаларда тана вазни +1СО – +2СО
оралиғида, гавда узунлиги 0 – +1СО оралиғида бўлди, шунга мос равишда
ТВИ 0 – +1СО оралиқда бўлди. Бу кўрсаткичлар ушбу ѐшда жисмоний
ривожланиш стандарт ривожланиш кўрсткичларга мослигини кўрсатди,
шунга қарамасдан тана вазнининг бирмунча ортиши қайд этилди. Қайд этиш


background image

лозимки, аксарият болалар (87,9%) фақат кўкрак сути билан парваришланган.
5 ѐшгача бўлган болаларнинг тана вазни, гавда узунлиги/бўйи ва ТВИ
кўрсаткичлари ҳудудлар кесимида 1-, 2- ва 3-расмларда келтирилган.

Бухоро вилояти марказий гео-иқтисодий ҳудудга киради. Бу ҳудудда 442

нафар болада антропометрик ўлчовлар ўтказилди, шундан қиз болалар 46,6%
ни (206 нафар бола), ўғил болалар эса 53,4% ни (236 нафар бола) ташкил
этди. Туғилган пайтда болаларнинг тана вазни, гавда узунлиги, ТВИнинг
ўртача кўрсаткичлари –1СО ва медиана оралиғида бўлди. 9 ойликдан кейин
тана вазнинг норматив медианадан камайиш томон ўзгариши кузатилди.
Ўзбекистоннинг марказий-ғарбий ҳудудида ўсиш ва жисмоний ривожланиш
кўрсаткичларини ўрганиш Тошкент вилоятида яшовчи 707 нафар болада

13

ўтказилди, шундан 443 нафарини ўғил болалар (48,5%) ва 364 нафарини қиз
болалар (51,5%) ташкил этди.

Ўғил болаллар Қиз болалар


background image

1-расм. 5 ѐшгача бўлган болаларда тана вазни (кг) кўрсаткичлари.

Ўғил болаллар Қиз болалар

2-расм. 5 ѐшгача бўлган болаларда гавда узунлиги/бўй (см.) кўрсаткичлари

Тошкент вилояти болаларида 12 ойликдан бошлаб 5 ѐшгача бўлган давр

мобайнида тана узунлиги/бўй ва тан вазни кўрсаткичлари ѐшга нисбатан –
2СО ва +1СО оралиғида бўлди.

Фарғона вилоятида яшовчи 500 нафар болада ўсиш ва ривожланиш

мониторинги ва антропометрик ўлчовлар ўтказилди.Текширилган
болаларнинг

14

49,2% ини ўғил болалар (346 нафар бола), 50,8% ини қиз болалар (354 нафар

бола) ташкил этди.


background image

20,0 18,0 16,0 14,0 12,0 10,0 8,0
6,0
4,0
2,0
0,0

Ўғил болаллар Қиз болалар

20,0

18,0

16,0
14,0
12,0
10,0
8,0
6,0
4,0
2,0

ККР

Бухоро

вилояти

Тошкент

вилояти

Фарғона

вилоят

Хоразм

вилояти

Тошкент ш.

0,0

ККР

Бухоро

вилояти

Тошкент

вилояти

Фарғона

вилоят

Хоразм

вилояти

Тошкент ш.

0 ойлик 1 ойлик 3 ойлик 6 ойлик 9 ойлик 12
ойлик 24 ойлик 36 ойлик 48 ойлик 60 ойлик

0 ойлик 1 ойлик 3 ойлик 6 ойлик 9 ойлик 12
ойлик 24 ойлик 36 ойлик 48 ойлик 60 ойлик

3-расм. 5 ѐшгача бўлган болаларда ТВИ (кг/м

2

) кўрсаткичлари

Тадқиқотдан олинган натижалар Фарғона вилоятида яшовчи болаларда

10 ойликача жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари –1СО ва медиана (0) га
мос келди. Кейинчалик динамикада тана вазнининг камайиши қайд этилди ва
ўртача –1СО диапозонда бўлди. Гавда узунлиги/бўй кўрсаткичлари ҳам шу
диапозонда бўлди, ТВИ –1СО – +2СО оралиғида қайд этилди.

Тошкент шаҳрида яшовчи 5 ѐшгача бўлган 728 нафар бола ўртасида

ўсиш ва жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари таҳлил этилди. Текширувда
364 нафар қиз бола ва ўғил бола иштирок этди. Тошкент шаҳрида яшовчи
болаларда

норматив

кўрсаткичлар

кузатилди,

аксарият

ҳолатларда

ЖССТнинг барча ѐш учун тавсия этган норматив кўрсаткичлари эгри
чизиғининг –1СО + медиано (0) диапозонига мос келди. Тошкент шаҳрида
яшовчи болаларда барча антропометрик кўрсаткичлар бўйича медиана
даражасига мос келувчи ўртача кўрсаткичлар қайд этилган, Фарғона вилояти
қиз болалари эса дастлабки 7–8 ойликда тана вазни ва мос равишда ТВИ
кўрсаткичлари бўйича бошқа ҳудудлардаги тенгдошларидан сезиларли
устунликка эга бўлишди. Фарғона вилояти киз болаларида 9 ойликдан
бошлаб тана вазнининг ортиш суръати пасайиши қайд этилди ва шу ѐшдан
бошлаб Тошкент шаҳри ҳамда Хоразм вилояти қиз болаларининг тана вазни
кўрсткичлари ортиши кузатилди.

Умуман олганда, ЖССТ тавсия этган янги стандартлар билан

қиѐслаганда, барча ҳудудларда текширилган болаларда ўртача кўрсаткичлар
бўйича яққол ифодаланган четга оғишлар қайд этилмади.

2 ѐшгача кўкрак сути билан парваришланган 5 ѐшгача бўлган болаларда

жисмоний ривожланиш кўрсаткичларнинг қиѐсий таҳлили деярли барча

15

ўрганилган ҳудудларда ва деярли барча ѐш босқичларида тана вазни ва гавда
узунлиги/бўй кўрсаткичлари бўйича медианага тенг ѐки –1СО – +2СО
оралиғида, ТВИ бўйича –1СО – + 1СО оралиғида эканлигини кўрсатди.

Диссертациянинг «

Болалар ривожланиши ва овқатланишидаги

бузилишларнинг ривожланиш омиллари ва шакллари»

деб номланган

тўртинчи

бобида

болаларнинг

ўсиш

ва

ривожланиш

мониторинги

натижалари келтириб, ушбу натижалар болаларда овқатланиш бузилишининг
турли

шаклларини

аниқлаш

имконини

берди.

Овқатланиш


background image

етишмовчилигининг биринчи босқичи вазннинг камлиги ҳисобланади, бу
босқич тезда пайдо бўлиши, тез тўхташи мумкин ва ушбу етишмовчиликни
келтириб чиқарган ўткир ва/ ѐки сурункали касалликни (нотўғри овқатланиш,
диарея, ЎРИ ва ҳ.к.) кўрсатиши мумкин. 2007 йилдаги мониторинг
натижалари шуни кўрсатдики, Тошкент шаҳрида ѐшига нисбатан тана вазни
кам бўлган болалар фоизи 0–6 ойлик болалар ўртасида 2,7% ни, бир ѐшли
болалар ўртасида 4,3% ни; Тошкент вилоятида мос равишда 4,5% ва 8,4% ни;
Фарғона вилоятида 4,1% ва 6,2% ни; Қорақалпоғистон Республикасида - 4,6%
ва 6,0% ни, Хоразм вилоятида - 5,9% ва - 7,1% ни; Бухоро вилоятида - 5,7% ва
6,5% ни ташкил этди.

Маълумки, бу ѐшда энг самарали аралашув фақат кўкрак сути билан

парваришлаш (КСП) ҳисобланади. КСП фоизи: Тошкент шаҳрида 78,6%,
Тошкент вилоятида - 66,4%, Хоразм вилоятида - 67,2%, Фарғона вилоятида -
85,7%, Бухоро вилоятида - 72,2%, Қорақалпоғистон Республикасида - 89,0%
ни ташкил этди. Ушбу натижалар бўйича қайд этиш мумкинки, КСП фоизи
паст бўлган ҳудудда (Тошкент ва Хоразм вилоятлари) тана вазни кам бўлган
болалар фоизи кўп.

2012 йилнинг охири ва 2013 йилнинг бошига келиб тана вазни кам 6

ойликкача бўлган болалар фоизи барча ҳудудларда камайди. 2007 йилда 6–12
ойлик болалар ўртасида кам вазнлиликнинг энг паст кўрсаткичлари Хоразм
ва Тошкент вилоятларида қайд этилган. 2012 йилнинг охирига келиб 6–12
ойлик болалар ўртасида кам вазнлилик динамикаси ижобий бўлган, яъни
овқатланиш тартибининг бузилиши ушбу шакли қайд этилган бу ѐшдаги
болалар фоизи камайган. Ушбу фоиз Тошкент шаҳрида 2,2% дан, Тошкент ва
Хоразм вилоятларида 3,9 %–3,5% гача ўзгариб турди.

Мониторинг натижаларига кўра 2007 йилда 1 ѐшдан юқори ва 5 ѐшгача

бўлган болалар гуруҳида кам вазнлилик Хоразм (8,4%) ва Тошкент (7,0%)
вилоятларида юқорилиги кузатилган. Динамикада 2012 йилга келиб ушбу
кўрсаткич барча ҳудудларда камайди ва Тошкент шаҳри бўйича 2,0% дан,
Тошкент, Бухоро ва Хоразм вилоятлари бўйича 5,3%–5,9% гача ўзгариб
турди.

Эрта ѐшдаги болаларнинг овқатланиш ҳолати асосий кўрсаткичларидан

бири бу – бўй кўрсаткичларидир. Бир ѐшдан катта ва 5 ѐшгача бўлган
болалар ўртасида бўй ўсиши орқада қолган бўлган болаларнинг энг кўп
фоизи Тошкент ва Хоразм вилоятларида (6,7% ва 7,0%) аниқланди, Тошкент
шаҳрида бу кўрсаткич 3,6%, Қорақалпоғистон Республикасида - 6,0%,
Фарғона вилоятида - 5,1%ни ташкил этди. Умуман олганда, барча

16

ҳудудларда овқатланиш бузилишининг ушбу шакли камайиши бўйича
ижобий динамика қайд этилди. 2012 йилнинг охири ва 2013 йилнинг бошида
5 ѐшгача бўлган болалар ўртасида ўсишнинг орқада қолиши деярли барча
ҳудудларда 1,2–1,5% га камайди.

Эрта ѐшдаги болалар овқатланиши ҳолатининг муҳим кўрсаткичларидан

бири боланинг бўйига нисбатан тана вазнининг камлиги – овқатланишда
оқсил-энергия

етишмовчилиги

(ООЭЕ)

ҳисобланади.

Мониторинг


background image

натижалари шуни кўрсатдики, 2007 йилда ўртача даражадаги ООЭЕ қайд
этилган болалар фоизи Тошкент шаҳрида 0–6 ойлик болалар ўртасида 2,7%, 1
ѐшдаги болалар ўртасида 2,8% ни ташкил этди, яъни ѐш динамикасида ушбу
кўрсаткичнинг ѐмонлашуви қайд этилмади; Тошкент вилоятида бу
кўрсаткичлар мос равишда 6,2% ва 3,0% ни ташкил этди. 2012 йилда
ўтказилган тадқиқотлар болаларнинг ѐши ва яшаш ҳудудидан қатъи назар, 5
ѐшгача бўлган болалар ўртасида ООЭЕ камайди ва Тошкент шаҳрида 1,8%
дан, Тошкент вилоятида 3,2% гача ўзгариб турди.

ЖССТ маълумотларига кўра бугунги кунда семизлик муаммоси

болаларнинг ўсиши ва ривожланишида долзарб муаммо ҳисобланади.
Мониторинг натижаларига кўра ортиқча вазн ва семизлик фоизи Тошкент
шаҳрида 6 ойликкача бўлган болаларда 3,9%, 1 ѐшгача бўлган болаларда
9,3% ни ташкил этди; Бухоро вилоятида мос равишда 2,2% ва 4,5% ни;
Тошкент вилоятида - 1,8% ва 3,6% ни; Фарғона вилоятида - 6,2% ва 3,0% ни;
Хоразм вилоятида - 2,2% ва 4,2% ни; Қорақалпоғистон Республикасида мос
равишда 3,8% ва 2,8% ни ташкил этди. Кўриниб турибдики, вилоятлар ва
Қорақалпоғистон Республикасида отиқча вазн кўрсаткичи семириш қайд
этилган болалар сонининг динамикада камайиши қайд этилди. Пойтахтда эса
тескари манзара кузатилди: 1 ѐшдаги болаларда семизлик фоизи деярли 3
баробар кўпайган.

Фарғона вилоятида ортиқча вазн ва семизлик частотаси бўйича

дастлабки 11 ойда ўғил болалар етакчилик қилди, ушбу ѐшда ТВИнинг
ўртача кўрсаткичлари шу ѐшдаги гавда узунлигига нисбатан ортиқча вазн
диапозонига (+1СО – +2СО) мос келди, медиана (0) ва +СОдан юқори
диапозонда ўзгариб турди. 2007 йилда отиқча вазн ва семизлик даражасининг
энг кичик кўрсаткичи Тошкент ва Бухоро вилоятларидаги дастлабки 6
ойликкача бўлган болаларда кузатилган бўлса, 2012 йилда Қорақалпоғистон
Республикасида 6–12 ойлик ва 12 ойликдан катта болаларда қайд этилди.
Динамикада 2012 йилнинг охирига келиб барча ѐш босқичларида ортиқча
вазн ва семизлик кузатилиш частотаси бўйича Тошкент шаҳри етакчилик
қилишда давом этмоқда.

Шу тариқа барча ҳудудларда овқатланиш бузилиши шаклларидан тана

вазнининг ѐшга нисбатан кам бўлиш шакли устунлик қилди, овқатланиш
бузилишининг ушбу шакли КСП билан қамраб олиш кўрсаткичи кам бўлган
ҳудудларда яққолроқ ифодаланди. Бу ҳолат, шунингдек, бўй ўсишининг
яққол орқада қолишига ҳам ѐрдам беради. 6 ойликдан кейин болаларда
овқатланишнинг бузилиши қўшимча овқатнинг кечикиб ва нотўғри

17

киритилиши ҳисобига қийинлашади. Республикамиз пойтахти учун, айниқса,
1 ѐшли болалар ўртасида кўпроқ ортиқча вазн ва семизлик кузатилиши хос.
Диссертациянинг

«Тана вазни кам бўлган чақалоқлар неонатал даври ва

гормонал адаптацияси кечишининг хусусиятлари

» деб номланган

бешинчи бобида тана вазни кам бўлиб туғилган 127 нафар чақалоқда
ўтказилган текшириши натижалари келтирилган, чақалоқларнинг 44 нафари


background image

ўз муддатида туғилган (1-гуруҳ) ва 83 нафари чала туғилган чақалоқлар
(2-гуруҳ) бўлди. Назорат гуруҳини амалий жиҳатдан соғлом 20 нафар
чақалоқ ташкил этди.

Жисмоний ривожланиш параметрларини баҳолаш шуни кўрсатдики, 1-

гуруҳ чақалоқларнинг туғилган пайтдаги тана вазни 2435,5±18,6 г., гавда
узунлиги 47,1±0,2 см., тана вазни индекси (ТВИ) 10,96±0,08 кг/м

2

. 2-гуруҳ

болаларида туғилиш пайтидаги вазн/бўй кўрсаткичлари қуйидагича бўлди:
тана вазни 2078,8±32,7 г., гавда узунлиги 44,45±0,12 см., ТВИ 10,49±0,08
кг/м

2

. Ўз вақтида туғилган кам вазнли чақалоқлар ва чала туғилган

чақалоқларда

адаптация

жараѐнларининг

турли

даражада бузилиши

аниқланди. Чала туғилган чақалоқларда адаптация жараѐнлари узоқроқ,
функционал тизимларнинг кўпроқ зўриқиши билан кечди. Мисол учун, ўз
вақтида туғилган чақалоқларда тана вазни йўқотилиши 10% дан ошмади,
ушбу транзитор ҳолатнинг давомийлиги ўртача 10 кунни ташкил этди, чала
туғилган чақалоқларда эса бу қўрсаткичлар мос равишда 14% ва 16 кунни
ташкил этди. Иккинчи гуруҳда постнатал адаптация даврида кўпроқ
асоратлар кузатилди: 22% чақалоқда ателектазлар кўринишидаги нафас
бузилишлари

синдроми,

гиалин

мембраналари

касалликлари,

шиш

геморрагик синдромлари қайд этилди.

Ҳомиланинг она қорнида ривожланишдан орқада қолиши (ҲОҚРОҚ)

ривожланиш хавф омиллари ичида ҳомиладорликнинг биринчи уч ойлигида
аниқланган камқонлик (81,1%), ўз-ўзидан бола ташлаш хавфи (60%),
ҳомиладорликнинг иккинчи уч ойлигида ҳарорат кўтарилиши билан кечган
ЎРВИ (50,4%) етакчи ўринни эгаллади. 14,3% ҳолатда она қорнида
ривожланишдан орқада қолган болаларнинг биринчи марта туғаѐтган 35
ѐшдан катта аѐллардан туғилиши қайд этилб, бундай ҳол 3% ҳолатда кўп
ҳомилали бўлган аѐлларда кузатилган.

Кам вазн билан туғилган болаларнинг оналарида вазни нормал туғилган

болалар оналарига қараганда сурункали экстрагенитал касалликларнинг
юқори даражада тарқалганлиги қайд этилган (15,0%); мос равишда 1-кузатув
гуруҳида 79,5% аѐлда (р<0,001) ва 2-гуруҳда 77,1% аѐлда (р<0,001).

Анамнезида нисбатан гинекологик касалликларга мойилликнинг юқори

частотаси назорат гуруҳидаги (15,0%) оналарга қараганда 1-гуруҳ (75%,
р<0,001) ва 2-гуруҳлардаги (75,5%, р<0,001) чақалоқлар оналарида юқори
эканлиги аниқланди.

Сурункали фитоплацентар етишмовчилик назорат гуруҳидаги оналарга

нисбатан 5,0% (р<0,001), асосан, вазни кам болаларни туққан аѐлларда
кўпроқ ташхисланди, мос равишда 47,7% ва 90,4% ҳолатда.

18

Дастлабки 6 ойда болаларда ўтказилган антропометрик ўлчовлар

мониторинги туғилган пайтдаги тана вазни ва гавда узунлигининг ўртача
кўрсаткичлари –3СО га, ТВИ –3СО ва –2СО оралиғида; туғилгандан кейинги
15 кун ва 1 ойликда тана вазни ҳамда гавда узунлиги –3СО, ТВИ –2СО
(яхшиланиш тенденцияси заиф)га мос келади; 2 ойликдан бошлаб тана вазни


background image

қўшилиш динамикаси ортади ва –3СО дан –2СО гача оралиқда бўлади, бунда
гавда узунлигининг ортиш суръати ортда қолади ва кейинги ойлар давомида
–3СО эгри чизиғидан пастдаги қийматларга мос келди, бунинг ҳисобига ТВИ
ортди. 2-ойда ТВИ –2СО дан –1СОгача бўлган оралиқда; 3-ойда –1СО
кўрсаткичларига, 4- ва 5-ойда –1СОдан медианагача бўлган оралиқ
қийматларига мос келади, яъни улар мана шу кўрсаткич бўйича норматив
қийматларга, 6 ойликда медианага мос келади. Ушбу динамика ўғил ва қиз
болаларда кузатилди. Бу натижалар шундан далолат берадики, туғилган
пайтдаги кичик вазн, айниқса, чала туғилиш боланинг дастлабки 3–4
ойликдаги баркамол ривожланишининг бузилишига сабаб бўлади ва 6-ойга
бориб меъѐрлашади (1-жадвал).

1-жадвал

Кам вазнли чала туғилган болаларнинг ўсиш ва ривожланиш

мониторинги натижалари

Ёш

Қиз болаларнинг антропометрик кўрсаткичлар (n=58)

Тана вазни (г.)

Гавда узунлиги (см.)

ТВИ (кг/м

2

)

Туғилганда

2078,8±24,2

44,5±0,1

10,5±0,078

15 кунлик

2405,1±23,9

45,7±0,1

11,5±0,075

30 кунлик

2744,3±23,6

47,5±0,1

12,18±0,08

2 ойлик

3493,4±26,8

49,9±0,1

14,05±0,09

3 ойлик

4178,5±39,85

52,3±0,1

15,26±0,11

4 ойлик

4905,9±39,93

54,9±0,1

16,29±0,12

5 ойлик

5525,7±29,6

57,7±0,1

16,6±0,1

6 ойлик

6253,4±26,2

59,7±0,095

17,49±0,95

Кичик вазн билан туғилган чақалоқлар адаптациясини объектив баҳолаш

учун қон зардобидаги кортизол, СТГ, Т3 ва Т4 миқдорларини аниқлаш
ѐрдамида гормонал адаптация ҳолати ўрганилди. Туғилганда кам вазнли
чақалоқлар киндик қонида болалар адаптация жараѐнларини бошқарадиган
гормонлар миқдорида дисбаланс қайд этилди. Кам вазнли чақалоқларда
кортизол миқдори 4,65 баробар (p<0,001) ва Т4 3,8 баробар (p<0,001) ортиши,
Т3 миқдори камайганда 1,2 баробар (p>0,05) ортиши қайд этилди. Ўсиш
гормони СТГ миқдори кам вазнли болаларда тана вазни нормал бўлган
болаларга нисбатан паст бўлди (p<0,05). Таққосланаѐтган гуруҳларда ўсиш
гормони кўрсаткичларида ишончли фарқ кузатилмади, бу болаларда
ҲОҚРРОҚ аксарият ҳолларда ирсий бузилишларга олиб келмайдиган
омиллар сабабли юзага келганидан далолат беради.

Диссертациянинг

«Овқатланишида бузилишлар бўлган болаларнинг


background image

саломатлик ҳолати, иммунологик реактивлиги ва асосий касалликлари»

19

деб номланган олтинчи бобида жисмоний ривожланиш ва овқатланиш
бузилишлари ва турли хил касалликлар билан оғриган 356 нафар болада
ўтказилган текширувлар натижалари баѐн этилган. Текширилган ҳудудлар
ичида энг яхши вазият Тошкент шаҳрида кузатилди, бу ерда функционал
бузилишлар ва саломатлик ҳолатида вақтинчалик четга оғишлар қайд этилган
болалар фоизи юқори (II саломатлик гуруҳи) бўлди – текширилганларнинг
88,6% ини ташкил этди. 5 ѐшгача бўлган болалар ўртасида II саломатлик
гуруҳига кирувчи болалар сони Қорақалпоғистон Республикасида 74,4%,
Бухоро вилоятида 67,9%, Тошкент вилоятида 65,4%, Фарғона вилоятида
80,3%, Хоразм вилоятида 78,1% ни ташкил этди. Текширилган барча болалар
ичида сурункали касалликлар билан оғриган ва сурункали касалликка ўтиш
хавфи қайд этилган болалар сони Тошкент шаҳрида 11,4% ни ташкил этди.
Функционал бузилишлар ва саломатлик ҳолатидаги вақтинчалик касалликлар
тузилмасида нафас аъзолари касалликлари ва камқонлик етакчилик қилди.
Сурункали касалликлар

тузилмасида қон айланиш тизими касалликлари

(22,0% бола), асаб тизими

касалликлари ва юриш-туришнинг бузилиши

(20,7% бола) ва ҳазм тизими аъзолари патологиялари (13,7% бола) етакчи
ўринни эгаллади.

Маълумки, овқат рациони иммун тизими фаолиятига таъсир кўрсатади.

Ўсиш ва жисмоний ривожланиш мониторинги ҳамда баҳолаш натижалари
бўйича овқатланишда оқсил-энергия етишмовчилигига эга 3 ѐшдан 5 ѐшгача
бўлган 32 нафар бола танлаб олинди. Овқатланишда оқсил-энергия
етишмовчилиги оқибатида моддалар алмашинуви мувозанати бузилиши
содир бўлади ва бу, албатта, боланинг иммун тизимида ўз аксини топади.
Текширув натижаларига кўра овқатланиш бузилишининг бошланғич
давридаѐқ болалар иммун тизимида ўзгаришлар аниқланди. Хусусан, СD4+
(назоратдаги 34,6±0,1% га нисбатан 26,6±0,8% га, р<0,05)нинг камайиши
ҳисобига CD3+ нинг фоиздаги миқдори (назоратдаги 54,7±0,2% га нисбатан
42,5±0,2%, р<0,05) пасайиши қайд этилди. Аммо Т ва В лимфоцитларнинг
абсолют қийматлари назорат гуруҳи кўрсаткичларидан фарқланмади,
эҳтимол, бунинг сабаби ООЭЕ қайд этилган болаларда нисбий лимфоцитоз
кузатилишидадир (60,4±2,3%). Т супрессор/цитотоксик лимфоцитлар (CD8)
нинг нисбий миқдори ООЭЕ қайд этилган болаларда назоратдаги 22,0±0,2%
га нисбатан бир мунча паст бўлди: 18,1±0,1%. Умумий В лимфоцитлар
(CD20+) ва табиий ҳужайралар-киллерлар (CD16+)нинг нисбий миқдори
назорат гуруҳи кўрсаткичларига нисбатан камайган (назорат гуруҳидагига
28,1±0,2% га нисбатан) 21,5±0,1% ва мос равишда (назорат гуруҳидаги
17,5±0,3% га нисбатан, р<0,05) 11,4±0,2%). Нейтрафилларнинг фагоцитар
фаоллиги назорат қийматидан паст бўлди – назорат гуруҳидаги 46,4±2,6%
нисбатан 40,1±0,7% (р<0,05). В лимфоцитлар функционал фаоллигини
таҳлил этиш асосий гуруҳ иммунноглобулинлари миқдорининг назорат
гуруҳига нисбатан 2–2,5 баробар камайганлигини кўрсатди. Мисол учун,
овқатланиш бузишлари қайд этилган болаларда IgG миқдори 4,1±0,04 г/л,


background image

IgA 0,68±0,010 г/л ва IgM 0,38±0,004 г/л гача камайди, назорат гуруҳидаги

20

натижалар мос равишда 8,2±0,08 г/л, 1,05±0,01 г/л ва 0,83±0,01 г/л.ни ташкил
этган.

Иммунологик бузилишлар экологик ноқулай ҳудудларда яшовчи

болаларда яққол ифодаланди. Ўртача даражадаги ООЭЕ қайд этилган 1
ѐшдан 2 ѐшгача бўлган Хоразм вилоятида (43 нафар бола) ва
Қорақалпоғистон Республикасида (44 нафар бола) яшовчи болалар
текширилди, назорат гуруҳини озиқланиш бузилиши қайд этилмаган
Тошкент шаҳрида яшовчи 34 нафар бола ташкил этди. Болаларда ўтказилган
иммунологик текширув натижалари бўйича лейкопения фонидаги назорат
гуруҳида Т иммунтанқислиги кузатилди, бу Хоразм вилоятида текширилган
болаларнинг 76,7% ида ва Қорақалпоғистон Республикасидан 84,0% болада
СD3+

лимфоцитлари

миқдорининг

камайишида

ифодаланди.

СD4+

ҳужайраларнинг иммунрегулятор субпопуляциялари миқдорининг назорат
гуруҳига нисбатан камайиши (р<0,01) Хоразм вилоятида текширилган
болалардан 43 нафар боладан 34 нафарида (79,0%) ва Қорақалпоғистонда
яшовчи 44 нафар боладан 36 нафарида (81,8%) кузатилди. Хоразм вилоятида
яшовчи болаларда СD8+ лимфоцитларнинг нисбий миқдори назорат гуруҳи
кўрсаткичларига нисбатан асосли фарқланмади, аммо 43 нафар боладан 8
нафарида (18,6%) Т супрессор/цитотоксик лимфоцитлар миқдорининг
камайиши кузатилди. ООЭЕ қайд этилган болаларда CD8+ лимфоцитлари
миқдори паст бўлди (p<0,05). Озиқланишда оқсил миқдорининг етарлича
бўлмаслиги, шубҳасиз, бу болаларда СD8+ лимфоцитлари экспрессиясининг
ООЭЕ қайд этилмаган болалар кўрсаткичларига нисбатан камайишига олиб
келади. Т лимфоцитлари (СD3+) умумий захирасиининг нисбий ва абсолют
танқислиги фонида табиий ҳужайра-киллерларнинг (СD16+) нисбий
миқдорининг асосли ортиши қайд этилди. CD16+ ҳужайрларнинг нисбий
миқдорининг ортиши Қорақалпоғистонлик болаларда Хоразм вилояти
болаларига нисбатан юқори бўлди (р<0,01). Бунда CD16+ нинг абсолют
миқдори назорат кўрсаткичлардан асосли фарқланмади (2-жадвал).

Шунингдек, фагоцитларнинг функционал етишмовчилиги (фаол фаго

цитлар миқдори 50% дан кам) яққол ифодаланганлиги аниқланди. Фагоцитар
ҳимоя танқислиги текширилган болаларнинг 43,7±5,3% ида қайд этилди.
Текширилган болаларда фаол фагоцитларнинг фоиздаги миқдори назорат
кўрсаткичлардан Хоразм вилояти болаларида 1,3 баробар ва Қорақалпо
ғистон Республикаси болаларида 1,4 баробар паст бўлди.

Лимфоцитларнинг

(CD20)

нисбий

миқдори

назорат

гуруҳи

кўрсаткичларидан Хоразм вилоятида яшовчи болаларда 1,36 мартага (p<0,05)
ва Қорақалпоғистон Республикасида яшовчи болаларда 1,27 мартага (р<0,05)
юқори, умумий В лимфоцитларининг абсолют кўрсаткичлари назорат
гуруҳига нисбатан иккала гуруҳда ҳам камайган (p<0,05).

ООЭЕ қайд этилган болаларда иммунологик рективликнинг экологияга

боғлиқлик хусусияти фагоцитар ҳимоя танқислиги (p<0,01), қон таркибида


background image

IgG, IgA, IgM иммуноглобулинлар миқдорининг пастлиги (p<0,05)
ҳисобланади.

21

2-жадвал

Оролбўйи ҳудудларида яшовчи ООЭЕ қайд этилган болаларда

носпецифик ҳимоя омиллари ва гуморал иммунитет параметрлари

(M±m)

Иммунологик

кўрсаткичлар

Назорат гуруҳи

(Тошкент ш.)

n=34

Оролбўйи ҳудуди

Хоразм вилояти

n=43

Қорақалпоғистон

Республикаси

n=44

CD3+

44,5± 0,4

39,6±0,2

38,5±0,2

CD4+

27,8± 0,3

25,6±0,2

23,1±0,2

CD8+

19,7± 0,2

19,2± 0,2

16,1± 0,1

CD16+,%

1,42±0,02

1,33±0,02

1,44±0,02

CD16+, 10

9

10,8 ± 0,1

15,7±0,2*

17,4 ± 0,2*

ФАН, %

0,46 ± 0,01

0,43±0,01

0,41 ± 0,01

CD20+

57,5 ± 0,3

36,4±0,4*

34,2 ± 0,3*

CD20, 10

9

20,4 ± 0,2

29,2±0,3*

27,3 ± 0,3*

IgG, г/л

0,93±0,004

0,8±0,01*

0,64 ±0,02*

IgА, г/л

6,9±0,05

4,3±0,03*

3,9±0,03*

IgМ, г/л

0,81±0,005

0,52±0,006*

0,65±0,005*

Изоҳ:

* – қийматлар назорат гуруҳига нисбатан асосли (p<0,05–0,001).

Нафас аъзолари касалликлари билан оғриган болаларда иммунологик

бузилишлар овқатланиш бузилишлари мавжудлигида янада оғирлашиши
қайд этилди.

Барча болаларда касаллик бошланишининг асосий клиник варианти

ЎРВИ фонидаги бронхиал обструкция симптомларининг ўткир ривожланиши
бўлди. Яққол ифодаланган ўзгаришлар ва бронхообструктив синдром
(БОС)нинг клиник кўринишлари кўпроқ овқатланиш бузилишлари қайд
этилган болаларга хос бўлди (нафас частотаси – 1 минутга 45 тадан 60 тагача,
ҳуштаксимон хириллашлар масофадан эшитилади, тинч ҳолатда оғиз
атрофида мунтазам генераллашган цианоз).


background image

Тимомегалия ва озиқланиш бузилиши қайд этилмаган бронхообструктив

синдромли болалар иммун тизимининг ҳужайравий параметрларини ўрганиш
лимфоцитлар умумий сонининг назорат гуруҳига нисбатан асосли ошганини
кўрсатди (р<0,05). Тимомегалия (ТМ) ва овқатланиш бузилишлари фонида
болаларда назорат кўрсаткичлари билан таққослаганда Т лимфоцитларнинг
регулятор популяциялари дисбаланси аниқланди, бу дисбаланс CD8+ нисбий
миқдорининг сезиларли ортишида CD3

+

– ва CD4

+

– лимфоцитлари

миқдорининг камайишида намоѐн бўлди (р<0,001) (3-жадвал).

БОС билан оғриган ва тимомегалия ҳамда овқатланиш бузилишлари

қайд этилган болаларда назорат гуруҳи кўрсаткичларига нисбатан CD16

+

ҳужайралари сони ортиши (р<0,001), CD20+ лимфоцитлар сонининг
камайиши

(р<0,001),

шунингдек,

IgMдан

ташқари

барча

иммуноглобулинларнинг сезиларли камайиши аниқланди.

22

Қиѐсий таҳлил CD3

+

и CD4

+

лимфоцитлар маркерлари экспрессияси,

CD8+лимфоцитлар (р<0,05) ва CD16+лимфоцитлар асосли ортишида
(р<0,001) назорат гуруҳидаги ҳамда тимомегалиясиз ва овқатланиш
бузилишларисиз болалар кўрсаткичлари ўртасида асосли фарқларнинг
мавжуд эмаслигини кўрсатди. БОС билан оғриган ҳамда тимомегалиясиз ва
овқатланиш бузилишларисиз болалар гуморал иммунитетида IgА ва IgМ
концентрацияларида асосли ўзгаришлар, IgGда эса асоссиз ўзгаришлар
аниқланди. Бунда тимомегалиясиз ва овқатланиш бузилишларисиз болаларда
периферик қон зардобида IgА ва IgМ миқдорининг камайиши аниқланган
(р<0,05).

3-жадвал

Бронхообструктив синдром билан оғриган болаларда

иммун реактивлик ҳолати (М±m)

Кўрсаткичлар

Назорат

гуруҳи

(n=20)

ТМ ва

овқатаниш

бузилиши

фонида БОС

қайд этилган

болалар (n=33)

Овқатланиш

бузилиши

ва ТМ

қайд

этилмаган

БОСли

болалар

(n=32)

Лейкоцитлар, 10 г/л

6,1 ± 0,08

6,9±0,07

6,3±0,07**

Лимфоцитлар, %

40,9 ± 0,4

41,1±0,4

50,6±0,4*

CD3+,%

54,7±0,2

44,6±0,3*

54,4±0,3**

CD4+,%

34,6 ± 0,2

26,0±0,3*

37,0±0,4**

CD8+,%

22,0 ± 0,2

27,5±0,02*

33,6±0,2*

CD4/CD8

1,57 ± 0,01

0,9±0,01*

1,1±0,01


background image

CD16+,%

17,5±0,3

22,8±0,2*

28,6±0,3**

CD20+,%

28,1 ± 0,2

16,6±0,1*

22,7±0,4**

IgG, г/л

8,2±0,08

7,2±0,06*

9,9±0,1

IgA, г/л

1,05±0,01

0,50±0,01*

0,70±0,01**

IgM, г/л

0,83±0,01

0,90±0,01*

1,0±0,07*

Изоҳ:

* – назорат гуруҳига нисбатан фарқларнинг ишончлилиги; ** –

бронхообструктив синдром билан оғриган болаларнинг текширилаѐтган гуруҳлари
ўртасидаги фарқларнинг ишончлилиги.

Иммунреактивлик ҳолати бронхопневмония билан оғриган болаларда

ўрганилди. Бронхопневмония билан билан оғриган 3 ѐшгача бўлган 82 нафар
бола текширилди: озиқланиш бузилишлари қайд этилган ва бронхопнев
мония билан оғриган 72 нафар бола (Тошкент шаҳрида 28 нафар ва
Қарақалпоғистонда 44 нафар) ҳамда озиқланиш бузилишлари қайд этилмаган
20 нафар бола. Овқатланиш бузилишлари қайд этилган болаларда 38,9% (28
нафар бола) ҳолатда бронхопневмониянинг кечиш даражаси ўртача-оғир,
61,1% ҳолатда оғир кечди.

Тадқиқот натижаларининг таҳлили зотилжам билан оғриган ва

овқатланиш бузилишлари қайд этилган болалар гуруҳида иммунитетнинг
айрим кўрсаткичларида СD3+, CD20+ ва IgM камайиш тенденцияси
мавжудлигини кўрсатди. Т хелперлар (СD4+) нисбий миқдорининг
22,8±0,3% гача ва иммунорегулятор индекснинг (ИРИ) 0,86±0,014% гача

23

камайиши асосли бўлди (назорат 1,57±0,01%, р<0,001). СD8+ ҳужайралари
миқдори Тошкент шаҳрида яшовчи болаларда назоратдаги 22,0±0,2% га
нисбатан 24,2±0,2% гача ортди (р<0,01). Т лимфоцитлар-хелперлар ва Т
лимфоцитлар-супрессорлар пролиферацияси Ил–2 стимуляторига рецептор
ташувчи CD25+лимфоцитлар миқрдорининг соғлом болалардаги 18,0±0,1%
га нисбатан 23,1±0,2% ортиши қайд этилди. CD20+ ва СD16+ нисбий
миқдори назорат гуруҳи кўрсаткичлари билан деярли бир хил бўлди.

Овқатланиш бузилишлари қайд этилмаган ва зотилжам билан оғирган

болаларда CD8+ ҳужайраларининг нисбий миқдори 26,7±0,3% ни ташкил
этди. СD3+ ҳужайраларининг 50,5±0,3% гача асоссиз камайиши ва СD20+
ҳужайраларининг (20,0±0,3%, р<0,05), CD4+ ((24,2±0,3%, р<0,01) ва ИРИ
(0,91±0,02, р<0,01) кўрсаткичларининг асосли камайиши қайд этилди.
Абсолют иммунологик кўрсаткичлар таҳлили шуни кўрсатдики, зотилжам
билан оғирган ва овқатланиш бузилишлари қайд этилмаган болаларда
лимфоцитлар, Т лимфоцитлар (CD3+) ва В лимфоцитлар (CD20+),
шунингдек, Т супрессорлар СD8+ нинг умумий сони (р<0,05)нинг ортиши
кузатилади. CD16+ нинг нисбий миқдори назорат гуруҳи кўрсаткичларига


background image

тенг бўлди.

Бронхопневмония билан оғриган ва овқатланиш бузилишлари қайд

этилган назорат кўрсаткичларига нисбатан IgG нинг (10,5±0,2 г/л; р<0,01);
IgA нинг ((1,27±0,01 г/л; р<0,01) ортиши кузатилди. Худди шундай манзара
овқатланиш бузилишлари қайд этилмаган болаларда ҳам кузатилди: IgG
11,1+0,2 г/л ва IgA 1,2+0,01 г/л (р<0,01) миқдорининг асосли ортиши қайд
этилди.

Зотилжам билан оғриган ва овқатланиш бузилишлари қайд этилган

болаларда аниқланган иммунологик ўзгаришлар CD4+, ИРИнинг камайиши
ва СD25+, IgG ва IgAнинг кўпайиши ҳужайравий ва гуморал иммунитет
фаоллашувидан далолат беради. Қиѐсий аспектда таъкидлаш лозимки,
зотилжам билан оғриган ва овқатланиш бузилишлари қайд этилган болаларда
касалликнинг клиник намоѐн бўлиши (оғирлиги, асоратларнинг мавжудлиги,
касалликнинг

давомийлиги)

иммунологик

реактивлик

кўрсаткичлари

болаларнинг яшаш ҳудудларига қараб фарқланди.

Қорақалпоғистон Республикасида яшовчи, озиқланиш бузилиши қайд

этилган болаларнинг Т ҳужайралар заҳирасига эга эмаслиги ѐки уларда бу
ҳужайралар заҳираси анча пастлиги аниқланди CD3+лимфоцитларнинг паст
миқдорда бўлиши (p<0,01) циркуляцияланувчи Т ҳужайралар заҳирасининг
қисқарганлигидан ва бунинг оқибатида зарурий ҳолатда интенсив иммун
жавоб етишмовчилигидан далолат беради. Бу тоифадаги болалар учун CD8+
лимфоцитлари миқдорининг камайиши ва иммун тизим (CD16+ и CD20+)
ҳужайраларининг цитотоксик потенциалининг ортиши (P<0,05), шунингдек,
Тошкент шаҳри болаларига нисбатан IgG иммуноглобулини мифдорининг 1,7
баробар, IgА 1,8 баробар камайиши хос бўлди.

Диссертациянинг «

Болаларда микронутриентлар танқислиги профи

лактикаси чора-тадбирлари самарадорлигини баҳолаш»

деб номланган

24

еттинчи бобида Ўзбекистонда 2003 йилдан буѐн амалга оширилаѐтган “А
витамини сапплементацияси” дастурини баҳолаш натижалари келтирилган.
Амалга оширилган чора-тадбирлар самарадорлигини аниқлаш мақсадида 5
ѐшгача бўлган 513 нафар бола (232 нафари қиз бола ва 281 нафари ўғил бола)
танлаб олинди, ушбу болаларда А витамини соплементацияси 6 ойликдан
бошлаб ўтказилган (бу болалар ЖССТ тавсиясига мувофиқ 6 ой
давомида100000 ЕД дозада 1 капсуладан А витамини олиб турган, 12
ойликдан бошлаб эса ҳар 6 ойда 200000 ЕД дозада А витамини қабул
қилишган, жами бўлиб бу болалар 6 та А витамини капсуласи қабул
қилганлар). Бундан ташқари ушбу болаларнинг оилаларида ҳам соғлом
овқатланиш бўйича тушунтириш ишлари олиб борилган, шунингдек, бу
оилалар овқатланиш рационида фортификацияланган (тўйинтирилган) ундан
фойдаланилган. Бирор бир сабабга кўра А витаминини барча тавсия қилган
муддатларда олмаган (1 та капсуладан 3 та капсулагача олган) тавсия этилган
барча ѐшдаги 227 нафар бола (109 нафари қиз бола ва 118 нафари ўғил бола)
назорат гуруҳини ташкил этди.


background image

Антропометрик кўрсаткичлар таҳлили А витаминининг қабул қилиниши

болаларнинг ўсиши ва ривожланишига ижобий таъсир этишини кўрсатди. А
витаминини қабул қилган болалар гуруҳида вазнинг ўртача кўрсаткичи қиз
болаларда 18,8±1,1 кг, ўғил болаларда 19,04±1,5 кг ни ташкил этишини
кўрсатди, бу ЖССТ стандартларидаги «медиана (0) +1СО» интервалга мос
келади. А витаминини қабул қилмаган болалар гуруҳида бу кўрсаткич қиз
болаларда 13,98±0,09 кг ни ташкил этди, бу «–2СО – 1СО» интервалга тўғри
келади ҳамда кам вазнлилик хавфи ҳисобланади, ўғил болаларда 13,6±0,96 кг
ни ташкил этди, бу «–3СО – 2СО» интервалга мос келади ҳамда кам
вазнлилик сифатида баҳоланади (4-жадвал).

4-жадвал

5 ѐшгача бўлган болаларда жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари

Кўрсаткичлар

А витаминини олган болалар

(сапплементациянинг 9-10

босқичи мобайнида

А витаминини барча

тавсия қилган

муддатларда олмаган

болалар

Қиз болалар

Ўғил болалар

Қиз болалар

Ўғил болалар

Вазн, кг

18,8±1,1

19,04±0,09

13,98±0,09

13,6±0,09

Бўй, см

109,4±0,2

110,1±0,2

99,98±0,32

101,0±0,2

ТВИ кг/м

2

15,6±0,04

15,7±0,02

13,98±0,05

13,3±0,05

Индивидуал ривожланиш таҳлили шуни кўрсатдики, А витаминини

олган болалар гуруҳида кам вазнли болалар фоизи 1,2% ни, А витаминин
олмаган болалар гуруҳида бу кўрсаткич 7,2% ни ташкил этди. Қиз болалар
ўсишининг ўртача кўрсатгичи 109,4±0,2 см ни, ўғил болаларда 110,1±3,7 см
ни ташкил этди. А витаминини олмаган болалар гуруҳида бу кўрсаткичлар
қиз болаларда 99,98±0,3 см ни, ўғил болаларда 101,04±1,7 см ни ташкил этди.
Индивидуал таҳлил А витаминини олган болалар ўртасида бўйнинг пастлиги

25

0,9% болада, А витаминини олмаган болаларда эса 6,3% ҳолатда
кузатилишини кўрсатди.

А витамини боланинг баркамол ривожланишига ѐрдам беради. Тана

вазни индекси қиз болаларда ҳам, ўғил болаларда ҳам медиана (0) га мос
келди. А витамини олмаган болалар гуруҳида бу кўрсаткичлар мос равишда
13,98±0,5 ва 13,3±0,6 кг/м

2

тенг бўлди ҳамда қиз болаларда енгил даражадаги,

ўғил болаларда ўртача даражадаги оқсил-қувват етишмовчилигидан далолат
берди.

Иммунологик текширувлар тез-тез респиратор касалликлар билан

касалланувчи 64 нафар болада ўтказилди. Иммунограммалар таҳлил


background image

қилинганда нисбий лейкопения аниқланди 5,6±0,3 10

9

/л гача. А витамини

қабул қилмаган болаларда CD3+ ҳужайралари миқдори 40,4±1,2 ни ташкил
қилди, бу назорат гуруҳи кўрсаткичларидан асосли равишда паст (р<0,05).
Аниқландики,

тез-тез

касалланадиган

болаларда

В

иммун

тизими

фаоллашуви қайд этилади, бу В лимфоцитлар сонининг, IgА (2,95±0,15 г/л, бу
назорат кўрсаткичларидан деярли 3 марта юқори, р<0,01) ва IgG (16,8±0,6
г/л, р<0,01) концентрациясининг ортишида ва бир вақтнинг ўзида

Т

лимфоцитлар сонининг камайишида ифодаланади. Бундай болаларда
циркуляцияланувчи CD4

+

ҳужайралари сонининг 26,1±0,8% га камайиши ва

CD8+ ҳужайралари сонининг 43,1±2,0% гача ортиши кузатилди. Носпецифик
ҳимоя омиллари сезиларли ўзгарди: ФАН камайди ва 48,2±2,5% га нисбатан
41,2±2,1% ни ташкил этди (р<0,05).

А витамини билан сапплементация ўтказилгач, такрорий иммунологик

таҳлил 6 ойдан сўнг ўтказилди. Олинган натижалар А витаминини қабул
қилиш Т лимфоцитларнинг популяция таркибига ижобий таьсир кўрсатади:
CD3+ 48,3±2,0% гача ва CD4+ – 29,6±1,1% гача ортди ҳамда гуморал
иммунитет

кўрсаткичларига

ҳам

яққол

таъсир

кўрсатди.

Витаминлаштиришдан кейин зардобдаги IgG миқдори 13,4±0,8 г/л.гача
камайди. Олинган натижалар А витаминига бўлган эҳтиѐжнинг тўлдирилиши
тез-тез касалланувчи болаларда иммун тизим фаолиятини меъѐрлаштириш
имконини беради.

Шу тариқа овқатланиш соҳасида амалга оширилаѐтган дастурлар 6–59

ойликда

болаларни

А

витамини

билан

сапплементациялаш,

тўғри

овқатланиш ва фортификацияланган унни истеъмол қилиш 5 ѐшгача бўлган
болаларда жинси ва яшаш жойидан қатъи назар, болаларнинг баркамол
ривожланиши ва улардаги озиқланиш бузилишларини коррекциялашда ѐрдам
беради.

Иқтисодий самарадорлиги.

Тадқиқот натижаларини татбиқ этишнинг

иқтисодий

самарадорлиги

болаларнинг ўсиши ва ривожланишидаги

бузилишларни эрта аниқлаш орқали белгиланади, бу эса аниқланган
бузилишларни

ўз

вақтида

коррекциялаш,

болаларнинг

баркамол

ривожланиши, болалар ўртасида касалланиш, ногиронлик ва ўлим
ҳолатларини камайтириш имконини беради. Ўтказилган динамик кузатувга
мувофиқ ҳисобот даврида ҚВПга тез-тез касалланиш бўйича мурожаатлар

26

сонини 1,8 мартага камайтиришга эришилди, шунга мос равишда
госпитализация сони ҳам камайган.

ХУЛОСА

1. Ўрганилган барча ҳудудларда 5 ѐшгача бўлган болаларда жинсидан

қатъи назар, тана вазни ва гавда узунлиги/бўй кўрсаткичлари бўйича
антропометрик кўрсаткичлар аксарият ҳолларда: туғилганда (0) медианага
мос келди, 0–6 ойликда –1СО дан +2СО гача диапозонда, 6 ойликдан 5


background image

ѐшгача –2СО дан +1СО гача диапозонда; тана вазни индекси бўйича барча
ѐшдаги болаларда –1СО дан +1СО гача бўлди, бу ЖССТ томонидан тавсия
этилган ўсиш ва ривожланиш стандартларига мос келади.

2. Ҳудудларда бир ѐшли болаларда ривожланиш ва овқатланиш

бузилишининг шакллари орасида ѐшга нисбатан тана вазнининг кам бўлиши
устунлик қилади. Бу шакл 6 ойгача истисносиз кўкрак сути билан
парваришлаш ва 2 ѐшгача кўкрак сути билан парваришлаш кўрсаткичи кам
бўлган ҳудудларда (Тошкент ва Хоразм вилоятлари) яққолроқ ифодаланган.
Худди шундай ҳолат кейинги давр босқичларида 6 ойликдан кейин болаларда
озиқланишнинг бузилиши қўшимча овқат киритилишининг кечикиши ва
норационал берилиши ҳисобига ҳам кузатилади. 2012 йилнинг охири ва 2013
йилнинг бошига келиб 5 йиллик мониторинг динамикасида болаларнинг ѐши
ва жинсидан қатъи назар, жисмоний ривожланиш ва овқатланиш бузилиши
барча шаклларининг кузатилиш частотаси камайганлиги қайд этилди.

3. Ортиқча вазн ва семизлик частотаси бўйича Тошкент шаҳри ва

Фарғона вилояти болалари етакчи ўринни эгаллайди. Фарғона вилоятида
ортиқча вазн ва семизлик частотаси бўйича дастлабки 12 ойликда ўғил
болалар етакчилик қилди. Динамикада 2012 йилнинг охирига келиб барча ѐш
босқичларида ортиқча вазн ва семизлик кузатилиш частотаси бўйича
Тошкент шаҳри етакчилик қилишда давом этмоқда.

4. Туғилганда тана вазни кичик бўлган чала ва ўз вақтида туғилган

болаларда клиник ва гормонал адаптация бузилишлари, шунингдек,
дастлабки

3–4

ойларда

жисмоний

ривожланиш

бузилиши

(ўсиш

параметрлари эгри чизиқлари –3СО атрофида бўлади) ва кейинчалик ўсиш ва
ривожланишнинг стандарт кўрсаткичларига (6 ойликка бориб тана вазни
индекси медианага мос келади) эришиш тенденциясига эга бўлиши қайд
этилади, бу фақат кўкрак сути билан парваришлаш натижаси ҳисобланади.

5. Овқатланишнинг ўртача даражадаги оқсил-энергия етишмовчилиги

ривожланишининг

илк

босқичларидаги

иммун

бузилишлар,

асосан,

Т-ҳужайравий иммунитет нуқсонларини акс эттиради, бу нуқсонлар
Т-лимфоцитларнинг CD3+ ва CD4+ лимфоцитлари умумий популяция
маркерларининг кам миқдорда бўлиши билан характерланади, бу эса
ООЭЕда

антигенларга

Т-ҳужайравий

пролифератив

жавобнинг

заифлашувидан

далолат

беради.

Иммуноглобулинлар

ишлаб

чиқарилишининг камайиши уларни синтез қилувчи Т-ҳужайравий

27

регуляциянинг бузилиши билан боғлиқ. Ушбу кўрсаткичлар организмнинг
касалликларга резистентлигини текширишда муҳим прогностик аҳамият касб
этади.

6. Оролбўйи ҳудудида яшайдиган ва овқатланишда оқсил-энергия

етишмовчилиги қайд этилган болаларда иммунологик реактивликнинг
экология билан боғлиқлиги фагоцитар ҳимоя танқислиги (p<0,01) ва қон
таркибида IgG, IgA, IgM иммуноглобулинлар таркибининг паст миқдорда
бўлиши билан белгиланади (p<0,05).


background image

7. Овқатланиш бузилишлари зотилжам ва бронхиал обструкция билан

оғриган болаларда иммунологик реактивликнинг камайишида муҳим
аҳамиятга эга. Эрта ѐшдаги болаларда зотилжамнинг кечиш оғирлиги ва
иммунологик реактивлик ҳолати боланинг яшаш жойига ҳам боғлиқ.
Қорақалпоғистон Республикасида яшайдиган болаларда Тошкент шаҳрида
яшовчи

болаларнинг

кўрсаткичларига

нисбатан

иммун

тизим

ҳужайраларининг (CD16+ ва CD20+, р<0,05) цитотоксик потенциали юқори
бўлганда, CD3+ лимфоцитлар (P<0,01), CD8+ лимфоцитлар (P<0,05), IgG,
IgA, IgM иммуноглобулинлар (p<0,05) миқдорининг паст бўлиши кузатилди.

8. Республикада овқатланиш соҳасида амалга оширилаѐтган дастурлар

6–59

ойликкача

бўлган

даврда

болаларнинг

А

витамини

билан

сапплементацияланиши,

тўғри

овқатланиш

ва

тўйинтирилган

(фортификацияланган) унни истеьмол қилиш иммунитет кўрсаткичларини
яхшилаш, озиқланиш бузилишларининг олдини олиш ва уларни бартараф
этишда ѐрдам берди, 5 ѐшгача бўлган болаларнинг жинси ва яшаш жойидан
қатъи назар, баркамол ривожланиши учун имкон яратди.

28

НАУЧНЫЙ СОВЕТ ПО ПРИСУЖДЕНИЮ УЧЕНОЙ СТЕПЕНИ

ДОКТОРА НАУК 16.07.2013.Tib.18.01 при ТАШКЕНТСКОМ

ПЕДИАТРИЧЕСКОМ МЕДИЦИНСКОМ ИНСТИТУТЕ

ТАШКЕНТСКИЙ ПЕДИАТРИЧЕСКИЙ МЕДИЦИНСКИЙ

ИНСТИТУТ


background image

АШУРОВА ДИЛФУЗА ТАШПУЛАТОВНА

ОСОБЕННОСТИ РОСТА И РАЗВИТИЯ ДЕТЕЙ ПЕРВЫХ 5 ЛЕТ

В РЕГИОНАХ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН

14.00.09 - Педиатрия

(медицинские науки)

АВТОРЕФЕРАТ ДОКТОРСКОЙ ДИССЕРТАЦИИ

ТАШКЕНТ – 2016

29

Тема докторской диссертации зарегистрирована в Высшей аттестационной комиссии

при Кабинете Министров Республики Узбекистан за № 30.09.2014/Б2014.5.Tib388

Докторская диссертация выполнена в Ташкентском педиатрическом медицинском

институте.


background image

Автореферат диссертации на трех языках (узбекский, русский, английский) размещен на

веб-странице по адресу www.tashpmi.uz. и Информационно-образовательном портале “ZiyoNet” по
адресу: www.ziyonet.uz

Научный
консультант:

Официальные оппоненты:

Ведущая
организация:
Ахмедова Дилором Ильхамовна,

доктор медицинских наук, профессор

Шамсиев Фуркат Мухитдинович,

доктор медицинских наук, профессор

Долгов Владимир Владимирович,

доктор медицинских наук, профессор

Каримджанов Ильхом Асомович,

доктор медицинских наук, профессор

Санкт-Петербургский государственный
медицинский университет им.
академика И.П. Павлова

Защита состоится «____» __________ 2016 г. в ____часов на заседании Научного совета

16.07.2013.Tib.18.01 при Ташкентском педиатрическом медицинском институте (Адрес: 100140,
г.Ташкент, Юнусабадский район, ул. Богишамол, дом 223. Тел./факс: (+99871)262-33-14, e-mail:
mail@tashpmi.uz).

Докторская диссертация зарегистрирована в Информационно-ресурсном центре

Ташкентского педиатрического медицинского института за № 02, с которой можно ознакомиться в
ИРЦ (100140, г.Ташкент, Юнусабадский район, ул. Богишамол, дом 223. Тел./факс: (+99871)262-
33-14.).

Автореферат диссертации разослан «___» ________ 2016 года.
(протокол рассылки № ____ от ______________ 2016 года).

А.В.Алимов,

председатель научного совета по присуждению

учѐной степени доктора наук, д.м.н., профессор

Э.А.Шамансурова,

ученый секретарь научного совета по присуждению

учѐной степени доктора наук, д.м.н., профессор

А.М. Шарипов,

заместитель председателя научного семинара при
научном совете по присуждению учѐной степени

доктора наук, д.м.н., профессор

30

ВВЕДЕНИЕ (аннотация докторской диссертации)

Актуальность и востребованность темы диссертации.

Учитывая


background image

важность нормального роста как суммарного индикатора состояния здоровья,
Всемирная Организация Здравоохранения (ВОЗ) разработала стандарты
роста и развития детей. Данные стандарты позволяют показать, как должны
расти дети, осуществлять мониторинг их роста и развития с принятием и
проведением своевременных профилактических мероприятий.

Здоровье и развитие детей в значительной степени зависят от питания и

окружающей среды. Проблемы питания детей, в свою очередь, определяются
комплексом факторов, среди которых благополучие региона

проживания

ребенка и формирование пищевого поведения в семье являются ведущими.
Для некоторых регионов мира существует проблема

хронического

недоедания, которое ведет к развитию у детей хронического

дефицита

нутриентов и продолжает оставаться причиной младенческой смертности,
нарушения развития, в том числе интеллектуального, повышает

риск

заболеваемости

различной

инфекционной

патологией.

Быстрый

и

чрезмерный рост обусловливает более высокую распространенность
сердечно-сосудистых заболеваний и ожирения. По данным ВОЗ, в 2010 г.
около 115 миллионов детей имели пониженную массу тела, 55 миллионов –
низкую массу тела по отношению к росту и 171 миллион детей в возрасте до
пяти лет имели задержку роста. Кроме того, в 2010 г. 43 миллиона детей
дошкольного возраста в развивающихся и развитых странах имели
избыточную массу тела или страдали от ожирения

1

. Распространенность

детского ожирения в странах с низким и средним уровнем доходов за
последние 10 лет ускоряется; по оценке ВОЗ, в 2015 г. этот коэффициент
должен был достичь 11%, что приближается к распространенности в странах
с уровнем доходов выше среднего (12%)

2

.

В мире большое значение отводится научному и организационно

методическому подходу в определении особенностей физического развития
детей и совершенствованию рационального питания с учетом региональных
факторов в системе медицинской профилактики. В этом плане придается
особое внимание на проведение целевых научных исследований: оценке с
учетом региональных особенностей физического развития детей путем
внедрения новых стандартов роста и развития детей, рекомендованных ВОЗ;
определению частоты различных форм нарушения питания и их взаимосвязи
с основными заболеваниями и иммунологической реактивностью детей;
совершенстованию системы оценки факторов, влияющих на здоровье,
физическое и интеллектуальное развитие детей.

1

Underweight and stunting, in: World health statistics 2010, Geneva, World Health Organization, 2010; de Onis M,

Bloessner M, Borghi E. Global prevalence and trends of overweight and obesity among preschool children. The
American Journal of Clinical Nutrition 2010;92:1257–64.

2

Comprehensive implementation plan on maternal, infant and young child nutrition. Geneva, World Health

Organization, 2014.The Sixty-fifth World Health Assembly in resolutionWHA65.6., 2012.

31

Актуальными задачами являются определение уровня роста и развития

детей в регионах нашей республики, оценка эффективности реализуемых в


background image

республике

программ

по

улучшению

питания

и

профилактике

микронутриентной недостаточности на основе применения новых стандартов
роста и развития детей, а также разработка соответствующих предложений и
рекомендаций.

Диссертация направлена на реализацию задач, сформулированных в

Законе Республики Узбекистан от 7 июня 2010 года “О профилактике
микронутриентной недостаточности среди населения”, Постановлениях
Президента Республики Узбекистан №ПП-2133 от 19 февраля 2014 года «О
Государственной программе «Год здорового ребенка» и №ПП-2221 от 1
августа 2014 года "О Государственной программе по дальнейшему
укреплению репродуктивного здоровья населения, охране здоровья матерей,
детей и подростков в Узбекистане на период 2014 – 2018 годы".

Соответствие исследования приоритетным направлениям развития

науки и технологий республики.

Диссертационная работа выполнена в

соответствии с приоритетными направлениями развития науки и технологии
Республики Узбекистан – VI. «Медицина и фармакология» ГНТП-10 «Охрана
здоровья населения за счет разработки новых технологий и методов
диагностики, лечения, профилактики заболеваний».

Обзор международных научных исследований по теме диссертации.

Научные исследования, направленные на изучение роста и развития детей и
их связи с факторами окружающей среды, а также роли витаминов и
минералов в формировании здоровья ребенка, обеспечении гармоничного
роста и возрастного развития функциональных систем, осущетсвляются
учеными и экспертами ВОЗ в ведущих центрах мира, в том числе в Children’s
Nutrition Research Center, Department of Pediatrics, Baylor College of Medicine
(Хьюстон, США), Boston College, Chestnut Hill, MA (США), Nutrition Unit,
Department of Prevention (Италия), Nutrition Department of Pediatrics and
Functional Foods Forum, University of Turku (Финляндия), ФГБУ Научный
центр здоровья детей и Институт питания РАМН (Россия), а также
Ташкентском педиатрическом медицинском институте и Республиканском
специализированном научно-практическом медицинском центре педиатрии
(Республика Узбекистан).

В результате исследований, проводенных в мире, по определению роста

и развития детей, получены ряд важных научно-практических результатов, в
том числе: на основе многофокусного исследования эталона роста,
проведенного

специалистами

и

учеными

из

ведущих

центров

и

университетов (The WHO Multicentre Growth Reference Study Group;
Department of Nutrition and Department of Social Medicine, Federal University of
Pelotas, Brazil; Department of Nutrition and Food Science, University of Ghana;
All India Institute of Medical Sciences; National Breastfeeding Centre,
Rikshospitalet University Hospital; and Institute for Nutrition Research, University
of Oslo, Norway; University of California, Davis, USA) среди 8440 детей с
широко отличающимися этнической принадлежностью и культурным фоном

32

(Бразилия, Гана, Индия, Норвегия, Оман, США), выявлено, что дети, которые


background image

родились в разных регионах земного шара и для которых были созданы
оптимальные условия с самого начала жизни, имеют потенциальные
возможности достичь в своем росте и развитии одного и того же диапазона
длины и массы тела для данного возраста; на основании полученных
результатов разработаны новые стандарты роста и развития детей; по
изучению роли жизнено важных микронутриентов, выявлено, что анемия
поражает 47,4% (293 миллиона) детей в группе дошкольного возраста и
33,3% (190 миллионов) детей дошкольного возраста во всем мире страдают
от дефицита витамина А. С целью ликвидации и профилактики дефицита
микронутриентов разработаны соответствующие программы (WHO global
database on anaemia. WHO, 2008; WHO global database on vitamin A deficiency.
Geneva, WHO, 2009).

В

настоящее

время

в

мире

продолжаются

исследования

по

приоритетному направлению в области охраны здоровья детей, их роста и
развития функциональных систем, в том числе: определению уровня
индивидуального и популяционного развития детей и влияния на них
различных факторов; совершенствованию комплексных подходов в оценке
развития детей с использованием новых стандартов роста и развития детей,
рекомендованных ВОЗ.

Степень изученности проблемы.

Несмотря на стандартизацию

исследований физического развития, многие годы на страницах ведущих
медицинских изданий ведется дискуссия о преимуществах различных
методик оценки физического развития (Araki S., et al., 2008; Балыкова Л.А. и
соавт., 2010; Нетребенко O.K., 2011; Скоблина Н.А. и соавт., 2012; Баранов
А.А., Кучма В.Р., 2013). Зарубежными и отечественными авторами внесен
значительный вклад в изучение физического развития и улучшения питания
детей (Ахмедова Д.И. и соавт., 2013; Алимов А.В., Туйчиев Л.Н., Ахмедова
Д.И., 2015; de Onis M., Bloessner M., Borghi E., 2010). Анализ литературы
показал, что ранняя помощь ребенку возможна при своевременном
выявлении развивающихся отклонений в состоянии здоровья, роста и
развитии (Исмаилов С.И. и соавт., 2011; Bosy-Westphal A., et al., 2006).

Многофокусное исследование ВОЗ эталонов роста (WHO, 2006) было

разработано так, чтобы предоставить данные о том, «как дети должны
расти», включая критерии отбора детей для исследования: благоприятные
социально-экономические условия для роста ребенка, грудное вскармливание
(в первые 6 месяцев – ИГВ), соблюдение рекомендованных

способов

кормления младенцев, отсутствие медицинских или экологических проблем,
отказ матерей от курения, рождение одного доношенного ребѐнка (WHO,
2006). Для того чтобы получить полезную информацию о физическом
развитии ребенка нужно иметь несколько последовательных измерений
показателей физического развития ребенка согласно рекомендуемым срокам
их проведения и нанести их на кривые физического развития, выведенные по
соответствующим эталонным группам населения (WHO, 2006; Onyango A.W.,
et all., 2015).

33


background image

На сегодняшний день, несмотря на проведение многочисленных

исследований в области охраны здоровья детей актуальным остается
разработка эффективных методов по проведению регулярного мониторинга и
контроля роста и развития детей, а также их здоровья. Для эффективного
управления благополучием детского населения, динамического медицинского
наблюдения

за

ростом

и

развитием

ребенка,

при

проведении

профилактических осмотров, для оценки мер по улучшению питания не
нашла своего полного решения разработка комплексного подхода с
применением корректных и унифицированных методик оценки физического
развития и состояния здоровья детей.

Связь

диссертационного

исследования

с

планом

научно

исследовательских работ института.

Диссертационная работа выполнялась

в

соответствии

с

основным

направлением

научных

исследований

Ташкенсткого педиатрического медицинского института в рамках проектов
А-9-275 «Комплексная оценка здоровья и развития детей первых 3 лет жизни
в регионах Узбекистана» (2006-2008 гг.) и К-11-011 «Комплексная оценка
здоровья и развития детей в возрасте 5-18 лет и влияния на них факторов
окружающей среды и образа жизни в регионах республики Узбекистан»
(2009-2011).

Целью исследования

является определение особенностей физического

развития детей первых пяти лет жизни и оценка эффективности программ по
улучшению их питания на основе современных организационно
методических подходов.

Задачи исследования:

оценка физического развития детей первых 5 лет жизни в 6 регионах,

представляющих 5 геоклиматических зон Узбекистана, согласно стандартам
роста и развития детей, рекомендуемым ВОЗ;

выявление частоты различных форм нарушения физического развития и

питания у детей;

определение факторов, имеющих позитивное и негативное влияние на

здоровье и развитие детей;

выявление особенностей адаптации маловесных новорожденных;

определение иммунологической реактивности у детей с нарушением питания
и приоритетными заболеваниями;

оценка эффективности реализуемых в Узбекистане программ по

профилактике дефицита жизненно важных микронутриентов.

Объектом

исследования

были 3969 детей до 5 лет, проживающих в шести регионах

Республики Узбекистан (г.Ташкент, Республика Каракалпакстан,
Ташкентская, Ферганская, Хорезмская и Бухарская области), в том числе
новорожденные с малой массой тела при рождении и дети с нарушениями
питания.

Предмет исследования

оценка физического развития детей первых 5

лет жизни, сыворотка крови детей для определения иммунологического и
гормонального статуса.


background image

34

Методы

исследования.

Были

использованы

общеклинические,

антропометрические и психологические, биохимические, иммунологические
и статистические методы исследования.

Научная новизна

диссертационного исследования заключается в

следующем:

впервые

на

основе

новых

стандартов

роста

и

развития,

рекомендованных ВОЗ, определены показатели физического развития
(длина/рост, вес, индекс массы тела), закономерности их динамичного роста,
а также формы нарушения питания среди детей первых 5 лет жизни;

определены факторы, обусловливающие нарушения роста и развития

детей (малый вес при рождении, несоблюдение принципов грудного
вскармливания, особенно исключительно грудного вскармливания в первые 6
месяцев, несвоевременный и нерациональный прикорм, заболеваемость,
окружающая среда);

изучены гормональная адаптация у маловесных новорожденных, а также

иммунологическая реактивность у детей с нарушениями питания и
приоритетными заболеваниями (бронхообструктивный синдром, пневмония);

оценена по отдельным показателям эффективность реализуемых в

Узбекистане программ по профилактике дефицита жизненно важных
микронутриентов (железа и витамина А), определяющих нормальное
физическое и интеллектуальное развитие детей.

Практические результаты

исследования заключаются в следующем

:

впервые по всей республике внедрены стандарты роста и развития детей,
рекомендованные ВОЗ;

в практику первичного звена здравоохранения введен основной

инструмент по оценке роста и развития детей не только на момент осмотра,
но и на перспективу его развития, а именно мониторинг с использованием
кривых роста детей по основным антропометрическим показателям
(длине/росту, весу и индексу массы тела относительно возраста ребенка) и
определена его эффективность;

определена

эффективность

мониторинга

антропометрических

показателей детей с использованием кривых роста при коррекции нарушений
развития и питания у детей в возрасте до 5 лет;

в практическую деятельность медицинских учреждений предоставлена

дополнительная

информация,

способствующая

раннему

выявлению

нарушений роста и развития детей, нарушений питания, а также
своевременной их коррекции;

разработаны рекомендации по снижению факторов риска нарушения

развития и здоровья детей первых 5 лет жизни.

Достоверность полученных результатов

обосновывается тем, что

методы решения рассмотренных в диссертации проблем основываются на
современных подходах оценки состояния здоровья и развития детей,
полученными

результатами

инструментальных,

биохимических,


background image

иммунологических, гормональных и статистических исследований.

35

Теоретическая и практическая значимость результатов

исследования.

Теоретическая значимость полученных результатов исследования

заключается в том, что представленные выводы и предложения вносят
значительный вклад в совершенствование научных исследований в оценке
роста и развития, программ в области питания и, в целом, охраны здоровья
детей.

Практическая значимость исследования заключается в том, что

полученные результаты позволят достичь эффективных результатов в
своевременном выявлении и коррекции нарушений питания, повысить
эффективность профилактических мероприятий по улучшению здоровья и
развития детей первых 5 лет жизни, а также организовать в полном объеме
мониторинг программ и разработать стратегии по улучшению здоровья
детей, уменьшению детской заболеваемости и смертности.

Внедрение

результатов

исследования.

Научные

результаты,

полученные по усовершенствованию медицинских организационных мер с
целью улучшения питания и методологического подхода к определению
особенностей физического развития детей до 5 лет, оформлены в виде
методических рекомендаций и учебного курса «Рост и развитие детей первых
5 лет жизни» и внедрены в практическую деятельность Республиканского
специализированного научно-практического медицинского центра педиатрии,
клиники

Ташкенсткого

педиатрического

медицинского

института,

региональных детских многопрофильных медицинских центров, сельских
врачебных

пунктов,

семейных

поликлиник,

центральных

районных/городских многопрофильных поликлиник (справка Министерства
здравоохранения № 8НЗ/32 от 7 января 2016 года). Полученные результаты
исследований и внедрение соответствующих медико-организационных
мероприятий позволили в 1,8 раза уменьшить количество обращений в
сельско-врачебные пункты, а также сократить частоту госпитализаций детей.

Апробация работы.

Основные положения диссертационной работы

доложены на I Международном конгрессе специалистов перинатальной
медицины (Москва, 2011), Международном симпозиуме «Национальная
модель охраны здоровья матери и ребенка в Узбекистане: «Здоровая мать –
здоровый ребенок» (Ташкент, 2011), научно-практической конференции
«Интеграция знаний в кардиологии» (Москва, 2012); XI Российском
конгрессе «Инновационные технологии в педиатрии и детской хирургии»
(Москва, 2012); Конгрессе и мастер-классе Европейской академии педиатров
(Лион, 2013); Международном конгрессе «Питание и здоровье» (Москва,
2013); 27-м Международный конгрессе педиатров (Мельбурн, Австралия,
2013); Международной научно-практической конференции «Международный
научный форум: наука и практика в современном мире» (Киев, 2014);
Международной

конференции

«Достижения

и

перспективы


background image

специализированной медицинской помощи детям (Узбекская модель)»
(Ташкент,

2015);

Республиканской

научно-практической

конференции

«Медико-организационные аспекты оказания помощи детям и подросткам»

36

(Ташкент,

2011);

Республиканской

научно-практической

конференции

«Актуальные вопросы педиатрии» (Ташкент, 2013); VII Съезде педиатров
(Ташкент,

2014);

Республиканской

научно-практической конференции

«Современная педиатрия: актуальные вопросы и их решения» (Ташкент,
2015).

Опубликованность результатов.

По теме диссертации опубликовано 40

научных работ, из них 14 статей, из которых 12 – в научных изданиях,
рекомендованных

ВАК РУз для публикации основных результатов

докторских диссертаций, 2 – в зарубежных научных журналах.

Структура и объем диссертации.

Диссертация изложена на 198

страницах, состоит из введения, шести глав собственных исследований,
заключения, выводов и практических рекомендаций, списка использованной
литературы, приложений.

ОСНОВНОЕ СОДЕРЖАНИЕ ДИССЕРТАЦИИ

Во введении

обосновывается актуальность и востребованность

проведенного исследования, цель и задачи исследования, характеризуются
объект и предмет, показано соответствие исследования приоритетным
направлениям развития науки и технологий республики, излагаются научная
новизна и практические результаты исследования, раскрываются научная и
практическая значимость полученных результатов, внедрение в практику
результатов исследования, сведения по опубликованным работам и структуре
диссертации.

В первой главе диссертации «

Особенности роста и развития детей

первых пяти лет жизни и факторы, влияющие на них»

приведен анализ

современной литературы, в том числе представлены реализуемые программы
и мероприятия, направленные на улучшение роста и развития детей.
Приведены дискутабельные вопросы, требующие дальнейших исследований.

Во

второй

главе

диссертации

«Методологический

анализ

особенностей роста и развития детей»

изложены материалы и методы

исследования, в том числе для решения поставленных задач:

1. Проведено обследование (мониторинг роста и развития детей) 3969

детей первых 5 лет жизни в 6 регионах Республики Узбекистан. В
исследование были включены представители 5 геоэкономических регионов
Узбекистана: Республика Каракалпакстан и Хорезмская область – Западный
(1592 ребенка), Бухарская область – Центральный (442 детей), Ташкентская
область – Центрально-Восточный (707 детей), Ферганская область –
Восточный регион (500 детей) и г.Ташкент (728 детей).

Для проведения мониторинга и оценки в регионах роста и развития

детей с использованием кривых роста по стандартам ВОЗ была разработана и


background image

утверждена

Приказом

Министерства

здравоохранения

Республики

Узбекистан № 145 от 30 марта 2007 года анкета мониторинга. С целью
мониторинга роста и развития детей антропометрические измерения
проводили в следующие сроки: первые измерения – при рождении, вторые и

37

третьи – в возрасте 15 дней и 1 месяца, затем ежемесячно до истечения 12
месяцев, 1 раз в 3 месяца – между 12 и 36 месяцами, каждые 6 месяцев –
между 36 и 60 месяцами и затем ежегодно. При необходимости проводили
более частые измерения веса, особенно для проверки достаточности грудного
вскармливания при наличии отклонения в росте и развитии ребенка и для
оценки их коррекции.

2. В Республиканском перинатальном центре проведен ретроспективный

анализ историй болезни матерей и родившихся от них детей с малой массой
тела при рождении.

3.

Проведены

исследования

гормональной

адаптации

у

55

новорожденных

с

малой

массой

тела:

определено

содержание

соматотропного гормона (СТГ), свободного тироксина (Т4), трийодтиронина
(Т3), кортизола в сыворотке пуповинной крови методом иммуноферментного
анализа

с

использованием

наборов

реагентов «Human diagnostics»

(Германия).

4.

Проведены

иммунологические

исследования

у

детей

с

бронхообструктивным синдромом, пневмонией и с нарушением питания.
Определение абсолютного и относительного содержания лимфоцитов,
популяций и субпопуляций лимфоцитов (общий пул Т-лимфоцитов (СД3) и
В-лимфоцитов (СД20), субпопуляций Т-хелперов (СД4), Т-супрессоров (СД8)
и натуральных киллеров (СД16) в крови проводили по методу М.В.
Залялиевой (2003) с помощью моноклональных антилимфоцитарных антител
производства НИИ иммунологии Российской Федерации (г. Москва).
Концентрации сывороточных иммуноглобулинов (IgG, IgM, IgA) определяли
стандартными наборами «IgA общий – ИФА-БЕСТ», «IgM общий – ИФА
БЕСТ», «IgG общий – ИФА-БЕСТ» производства ЗАО «ВЕКТОР-БЕСТ»,
Новосибирск

(Россия)

иммуноферментным

методом;

фагоцитарную

активность

нейтрофилов

ФАН

исследовали

с

помощью

меламинформальдегидных

латексов.

Иммунологические

исследования

проведены

совместно

с

Институтом

иммунологии

Академии

наук

Республики Узбекистан.

Для проведения корреляционного анализа и технологической обработки

полученных результатов были использованы программы «MS Excel – XP». В
третьей главе диссертации «

Характеристика физического развития детей

до пять лет в регионах Республики Узбекистан

» приведены оценка и

мониторинг роста и развития 1592 детей, проживающих в Западном регионе:
879 детей – в Республике Каракалпакстан и 713 детей – в Хорезмской
области. Установлено, что дети при рождении соответствовали медианным
показателям. В Республике Каракалпакстан масса тела при рождении у


background image

девочек в среднем составила 3,32±0,02 кг, длина тела - 50,3±0,1 см, индекс
массы тела (ИМТ) - 13,06±0,06 кг/м

2

; у мальчиков соответственно 3,44±0,03

кг, 51,2±0,1 см и 13,1±0,08 кг/м

2

. Данные показатели свидетельствуют о том,

что при рождении показатели массы, длины тела и ИМТ относительно
возраста соответствовали нормативным показателям согласно кривым роста
ВОЗ.

38

Масса, длина тела и ИМТ детей в возрасте 0-6 месяцев независимо от

пола соответствовали уровню показателей в области -1СО +1СО, что
свидетельствует о гармоничном развитии детей.

В возрасте 12 месяцев масса тела у девочек соответствовала 8,98±0,05

кг, длина тела 73,9±0,2см, ИМТ 16,4±0,07 кг/м

2

; у мальчиков соответственно

9,88±0,06 к г, 75,6±0,2 см и 17,3±0,1 кг/м

2

. У девочек все показатели

физического развития находились в интервале -2СО – +2СО, что
соответствует стандартному.

Аналогичная динамика физического развития к 12 месяцам жизни

наблюдалась также у мальчиков данного региона. Однако, начиная с 7-8
месяцев жизни темпы, развития 87,8% детей замедлились в большей степени
в результате позднего (37,0%) и нерационального прикорма (39,4%). В
динамике с 12 месяцев у девочек и мальчиков показатели длины тела/роста в
среднем соответствовали -1СО. Показатели ИМТ в среднем у детей с 12
месяцев до 5 лет соответствовали нормативным показателям в соответствии
со стандартами ВОЗ.

В Хорезмской области среди обследованных 713 детей 51,6% составили

мальчики (368), 48,4% – девочки (345). Масса тела при рождении у девочек в
среднем составила 3,43±0,04 кг, длина тела 50,3±0,1 см, ИМТ 13,6±0,2 кг/м

2

,

т.е. все показатели соответствовали нормативным показателям – медиане (О)
согласно кривым роста ВОЗ.

Масса, длина тела и ИМТ детей в возрасте 0-6 месяцев также

соответствовали уровню медианы. У детей 9-12 месяцев масса тела
находилась в интервале +1СО +2СО, длина тела в интервале – 0 +1СО, в
соответствии с этим ИМТ – в интервале – 0 +1СО. Эти данные показывают,
что в этом возрастном периоде физическое развитие соответствует
стандартным, но при этом отмечается увеличение массы тела. Следует
отметить, что большинство детей (87,9%) были на исключительно грудном и
грудном вскармливании. Показатели массы, длины тела/роста и ИМТ детей в
возрасте до 5 лет включительно в разрезе регионов представлены на рис.1, 2
и 3.

К Центральному геоэкономическому региону относится Бухарская

область. В данном регионе проведены антропометрические измерения среди
442 детей, из которых девочки составили 46,6% (206 детей), а мальчики –
53,4% (236 детей). При рождении у детей средние показатели массы, длины
тела и ИМТ находились в области -1СО и медианы. После 9 месяцев жизни
наблюдаются отклонения от медианы в сторону снижения массы тела.


background image

Изучение показателей роста и физического развития в Центрально

Восточном регионе Узбекистана проводили среди 707 детей Ташкентской
области, из них 443 мальчиков (48,5%) и 364 девочек (51,5%). У детей
Ташкентской области с 12 месяцев до 5 лет значения длина тела/ рост и масса
тела относительно к возрасту находились в области -2СО и +1СО.

Проведены антропометрические измерения и мониторинг роста и

развития 500 детей, проживающих в Ферганской области. Из обследованных
детей мальчики составили 49,2% (346 детей), а девочки 50,8% (354 детей).

39

Анализ полученных исследований показал, что у детей, проживающих в
соответствовали диапазону -1СО и медианы (0).

Ферганской области, до 10 месяцев жизни показатели физического развития

20

20

Мальчики Девочки

18

18

16

16

14

14

12

12
10

10

8

8

6

6

4

4

2

2
0

РКК

Бухар.обл

Ферган.обл Ташкент

0

РКК

Бухар.обл

Таш.обл

Ферган.об

л

Хорезм.об

л

Ташкент

Таш.обл

Хорезм.обл

0 месяцев 1 месяц 3 месяца

0 месяцев 1 месяц 3 месяца 6 месяцев 9

месяцев 12 месяцев 24 месяца 36 месяцев 48

месяцев 60 месяцев

6 месяцев 9 месяцев 12 месяцев

24 месяца 36 месяцев 48 месяцев 60 месяцев

включительно.

Рис. 1. Показатели массы тела (кг) детей в возрасте до 5 лет

120

20


background image

Мальчики Девочки

18

100

16
14

80

12

60

10

8

40

6
4

20

2

0

РКК

Бухар.обл Таш.об

л

Ферган.обл

Хорезм.обл Ташкент

0

РКК

Бухар.обл

Таш.обл

Ферган.обл

Хорезм.обл Ташкент

0 месяцев 1 месяц 3 месяца 6 месяцев 9

месяцев 12 месяцев 24 месяца 36 месяцев 48

месяцев 60 месяцев

0 месяцев 1 месяц 3 месяца 6 месяцев 9

месяцев 12 месяцев

24 месяца 36 месяцев 48 месяцев 60 месяцев

Рис. 2. Показатели длины тела/роста (см) детей в возрасте до 5 лет

включительно.

40

В дальнейшем в динамике отмечалось снижение массы тела, показатели

которой находились в среднем в диапазоне -1СО. Показатели длины
тела/роста находились в этом же диапазоне, ИМТ в диапазоне -1СО +2СО.

Анализ показателей роста и физического развития проводился среди 728

детей первых 5 лет, проживающих в г. Ташкенте. В исследование были
включены по 364 девочек и мальчиков.

У детей, проживающих в г. Ташкенте, наблюдались нормативные

показатели, которые в большинстве случаев соответствовали диапазону -1
жизни.

СО + медиана (О) согласно кривым роста ВОЗ во все возрастные периоды

20

20

18

Мальчики Девочки

18

16

16

14

14

12

12

10

10

8

8

6

6

4

4


background image

2

2

0

РКК

Бухар.обл

Таш.обл

Хорезм.облТашкент

0

РКК

Бухар.обл

Таш.обл

Ферган.обл

Хорезм.обл Ташкент

Ферган.обл

0 месяцев 1 месяц 3 месяца 6 месяцев 9 месяцев

12 месяцев 24 месяца 36 месяцев 48 месяцев

60

месяцев

0 месяцев 1 месяц 3 месяца 6 месяцев 9

месяцев 12 месяцев

24 месяца 36 месяцев 48 месяцев 60 месяцев

Рис. 3. Показатели ИМТ детей (кг/м

2

) в возрасте до 5 лет включительно.

Антропометрические показатели детей, проживающих в г.Ташкенте,

соответствуют срединным значениям по всем антропометрическим данным
уровню медианы, девочки Ферганской области по показателю массы тела и
соответственно ИМТ в первые 7–8 месяцев жизни несколько превосходят
своих сверстниц из других регионов. С 9-месячного возраста отмечается
снижение темпа прибавки в массе тела у девочек Ферганской области, и
начиная с этого возраста показатель массы тела выше у девочек г.Ташкента и
Хорезмской области.

В целом, выраженных отклонений по средним показателям во всех

регионах у обследованных детей по сравнению с новыми стандартами ВОЗ
не отмечается. Показатели физического развития детей первых 5 лет жизни,
находившихся на грудном вскармливании до 2-летнего возраста, фактически
на всех возрастных этапах во всех изученных регионах находятся на уровне

41

медианы или же в пределах -1СО – + 2СО по показателям массы тела и
длины тела/роста, от -1СО до + 1СО – по ИМТ.

В четвертой главе диссертации

“Факторы развития и формы

нарушения развития и питания у детей

” приведены результаты

мониторинга и оценки роста и развития детей, которые позволили выявить
различные формы нарушения развития питания у детей.

Первой ступенью недостаточности питания является пониженный вес,

которая может быстро возникнуть, быстро прекратиться и указывает на
острую и/или хроническую болезнь, обусловившую эту недостаточность
(нерациональное питание, диарея, ОРИ и др.).

Результаты мониторинга в 2007 году показали, что в г.Ташкенте процент

детей с пониженным весом относительно возраста составил 2,7% у детей в
возрасте 0-6 месяцев, 4,3% - у детей первого года жизни; в Ташкентской
области соответственно 4,5% и 8,4%; в Ферганской области – 4,1% и 6,2%; в
Республике Каракалпакстан – 4,6% и 6,0%, в Хорезмской области – 5,9% и
7,1%; в Бухарской области – 5,7% и 6,5%.


background image

Как известно, наиболее эффективным вмешательством для данной

возрастной группы является исключительно грудное вскармливание (ИГВ).
Процент ИГВ составил в г.Ташкенте 78,6%, Ташкентской области – 66,4%,
Хорезмской области – 67,3%, Ферганской области – 85,7%, Бухарской
области – 72,2% и Республике Каракалпакстан – 89,0%.

По этим результатам можно констатировать, что в том регионе, где

процент ИГВ был меньше (Ташкентская и Хорезмская области), процент
детей с низкой массой тела больше. Процент детей первых 6 месяцев жизни с
пониженным весом к концу 2012 и началу 2013 года снизился во всех
регионах. Динамика пониженного веса к концу 2012 года среди детей в
возрасте 6-12 месяцев была положительной, т.е. уменьшился процент детей
этого возраста с данной формой нарушения питания во всех регионах.
Данный процент колебался от 2,2% в г.Ташкенте до 3,9–3,5% в Ташкентской
и Хорезмской областях.

Результаты мониторинга показали, что в 2007 году в группе детей в

возрасте старше года и до 5 лет пониженный вес в большей степени был
отмечен в Хорезмской (8,4%) и Ташкентской (7,0%) областях. В динамике к
2012 году данный показатель уменьшился во всех регионах и колебался от
2,0% в г.Ташкенте до 5,3 и 5,9% соответственно в Ташкентской и Хорезмской
областях.

Одним из основных индикаторов физического развития и состояния

питания детей раннего возраста является показатель роста. Наибольший
процент детей в возрасте старше года и до 5 лет с низким для данного
возраста ростом был выявлен в Ташкентской и Хорезмской областях (6,7 и
7,0%), в г. Ташкенте данный показатель составил 3,6%, в Каракалпакстане –
6,0%, в Ферганской области – 5,1%. В целом во всех регионах отмечается
позитивная динамика по снижению данной формы нарушения питания к
концу 2012, и началу 2013 года показатель низкого роста среди детей в
возрасте 5 лет фактически во всех регионах уменьшилась на 1,2-1,5%.

42

Состояние питания детей раннего возраста оценивается также

распространенностью низкой массы тела для данного роста, которая
расценивается как белково-энергетическая недостаточность питания (БЭНП).
Результаты мониторинга показали, что в 2007 году процент детей с БЭНП
умеренной степени в г.Ташкенте составил 2,7% у детей возраста 0-6 месяцев,
2,8% у детей первого года жизни, т.е. в возрастной динамике нет ухудшения
данного показателя; в Ташкентской области эти показатели составили
соответственно 6,2 и 3,0%. Исследования 2012 года показали, что БЭНП
независимо от возраста и региона проживания детей уменьшилась и
колебалась от 1,8% в г.Ташкенте до 3,2% в Ташкентской области среди детей
в возрасте 5 лет.

На сегодняшний день, согласно данным ВОЗ, все возрастающей

проблемой в росте и развитии детей является ожирение. Мониторинг
показал, что процент избыточного веса и ожирения в г.Ташкенте составил
3,9% у детей первых 6 месяцев, 9,3% у детей первого года жизни; в


background image

Бухарской области – соответственно 2,2% и 4,5%; в Ташкентской области –
соответственно 1,8% и 3,6%; в Ферганской области – 6,2% и 3,0%; в
Хорезмской области – соответственно 2,2% и 4,2%; в Республике
Каракалпакстан – соответственно 3,8% и 2,8% детей.

В динамике в областях и Республике Каракалпакстан отмечается

уменьшение количества детей с избыточным весом и ожирением. Обратная
картина отмечается в столице – данный показатель к концу года увеличился
фактически в 3 раза.

В Ферганской области избыточный вес и ожирение превалировали в

первые 11 месяцев у мальчиков, в среднем показатели ИМТ у них на данном
возрастном этапе соответствовали диапазону избыточного веса относительно
длины тела соответствующего возраста (+1СО+2СО) при колебании от
медианы (0) и выше +СО. Наименьший показатель избыточного веса и
ожирения в 2007 году наблюдался среди детей первых 6 месяцев в
Ташкентской и Бухарской областях, первого года – в Республике
Каракалпакстан. В динамике к концу 2012 года во всех возрастных этапах
лидирующую позицию по частоте избыточного веса и ожирения продолжает
занимать г.Ташкент.

Таким образом, среди форм нарушения питания во всех регионах

преобладает низкая масса тела относительно возраста, эта форма более
выражена в регионах, где показатель охвата ИГВ меньше. Этот факт также
способствует более выраженной задержке роста. Нарушение питания детей
после 6 месяцев усугубляется за счет несвоевременного и неадекватного
введения прикорма. Для столицы нашей республики, особенно среди детей к
концу первого года жизни, в большей степени характерны избыточный вес и
ожирение.

В пятой главе диссертации

“Особенности течения неонатального

периода и гормональной адаптации у новорожденных детей с малой
массой тела”

представлены данные обследования 127 новорожденных с

малой массой тела, из которых 44 ребенка, родившихся в срок (1-я группа), и

43

83 недоношенных детей (2-я группа). Контрольную группу составили 20

практически здоровых новорожденных.

Оценка параметров физического развития показала, что при рождении

масса тела детей 1-й группы составляла 2435,5±18,6г, длина тела 47,1±0,2 см,
индекс массы тела (ИМТ) 10,96±0,08кг/м

2

. Масса-ростовые показатели детей

2-й группы при рождении были следующими: масса тела 2078,8±32,7 г, длина
тела 44,45±0,12 см, ИМТ 10,49±0,08 кг/м

2

.

Установлено, что у доношенных новорожденных с малым весом и

недоношенных имеются различной степени нарушения адаптации. У
недоношенных новорожденных процессы адаптации протекали дольше, с
большим напряжением функциональных систем. Так, например, убыль
массы тела у доношенных детей не превышала 10%, а продолжительность
данного транзиторного состояния в среднем составила 10 дней, в то время
как у недоношенных новорожденных эти показатели составили 14% и 16


background image

дней соответственно. Во второй группе в период постнатальной адаптации
чаще встречались осложнения: у 22% новорожденных отмечался синдром
дыхательных расстройств в виде ателектазов, болезни гиалиновых мембран,
отечно-геморрагического синдрома.

Среди факторов риска развития ЗВУР плода ведущие позиции имели

анемия, выявленная в первом триместре беременности (81,1%); угроза
самопроизвольного выкидыша (60%); перенесенные ОРВИ с повышением
температуры во втором триместре (50,4%). В 14,3% случая отмечалось
рождение детей со ЗВУР от первородящих в возрасте старше 35 лет; 3%
беременностей были многоплодными.

Среди

матерей

маловесных

детей

отмечена

высокая

частота

хронических экстрагенитальных заболеваний по сравнению с матерями детей
с нормальной массой тела (15,0%): соответственно у 79,5% женщин (р<0,001)
в 1-й группе наблюдения и 77,1% (р<0,001) женщин – во 2-й группе.

Выявлено, что высокую частоту отягощенности гинекологического

анамнеза имели матери новорожденных 1-й (75%, р<0,001) и 2-й групп
(75,9%, р<0,001), чем матери контрольной группы (15,0%).

Хроническая

фетоплацентарная

недостаточность

диагностирована

преимущественно у женщин, родивших маловесных детей, соответственно
47,7% и 90,4% случаев по сравнению с матерями контрольной группы – 5,0%
(р<0,001).

Мониторинг антропометрических измерений у детей в первые 6 месяцев

показал, что при рождении средние показатели массы тела и длины тела
соответствуют -3СО, ИМТ – в пределах -3СО и -2СО; на 15-й день рождения
и к месячному возрасту и масса тела и длина тела – на уровне -3СО, ИМТ – -
2СО (тенденция к улучшению); с 2 месяцев динамика прибавки в массе тела
повышается и находится в диапазоне -3СО – -2СО, при этом темпы
увеличения длины тела отстают и на протяжении последующих месяцев
соответствуют значениям, находящимся ниже кривой -3СО, за счет этого
увеличивается ИМТ. Так, в 2 месяца ИМТ соответствует значениям,
лежащим в диапазоне -2СО – -1СО; в 3 месяца – значениям -1СО, в 4 и 5

44

месяцев – от -1СО до медианы, т.е. по этому показателю они соответствуют
нормативным значениям, в 6 месяцев – медиане.

Данная динамика характерна для мальчиков и девочек. Эти результаты

свидетельствуют, что малый вес при рождении, особенно недоношенность в
первые 3-4 месяца обусловливают нарушение гармоничного развития
ребенка с нормализацией к 6 месяцам (табл. 1).

Таблица 1

Результаты мониторинга роста и развития маловесных

недоношенных детей

Возраст

Антропометрические показатели девочек (n=58)


background image

Масса тела, г

Длина тела, см

ИМТ, кг/м

2

При

рождении

2078,8±24,2

44,5±0,1

10,5±0,078

15 дней

2405,1±23,9

45,7 ±0,1

11,5±0,075

30 дней

2744,3±23,6

47,5±0,1

12,18±0,08

2 мес.

3493,4±26,8

49,9±0,1

14,05±0,09

3 мес.

4178,5±39,85

52,3±0,1

15,26±0,11

4 мес.

4905,9±39,93

54,9±0,1

16,29±0,12

5 мес.

5525,7±29,6

57,7±0,1

16,6±0,1

6 мес.

6253,4±26,2

59,7±0,095

17,49±0,95

Для оценки адаптации маловесных новорожденных нами проведено

изучение гормональной адаптации с определением в сыворотке крови уровня
кортизола, СТГ, Т3 и Т4. Так, при рождении у маловесных новорожденных в
пуповинной

крови

отмечается

дисбаланс

содержания

гормонов,

регулирующих процессы адаптации детей.

У маловесных новорожденных отмечается выраженное увеличение

кортизола в 4,65 раза (p<0,001) и Т4 – в 3,8 раза (p<0,001), при уменьшении
уровня Т3 в 1,2 раза (p>0,05). Уровень гормона роста СТГ у маловесных
новорожденных был ниже (p<0,05), чем у доношенных новорожденных с
нормальной массой тела.

Достоверной разницы показателя гормона роста в сравниваемых

группах не наблюдалось, что свидетельствует о том, что в большинстве
случаев ЗВУР у детей были обусловлены факторами, не приводящими к
генетическим нарушениям.

В шестой главе диссертации

«Состяние здоровья,

и

ммунологическая

реактивность и приоритетные заболевания у детей с нарушениями
питания»

редставлены результаты обследования 356 детей с нарушениями

питания и различными заболеваниями.

Среди обследованных наиболее благополучной является ситуация в г.

Ташкенте, где отмечается наибольший процент детей с функциональными
нарушениями и преходящими отклонениями в состоянии здоровья (2-я
группа здоровья) – 88,6% обследованных.

45

Среди детей первых 5 лет жизни дети со 2-й группой здоровья составили

в Республике Каракалпакстан 74,4%, Бухарской области – 67,9%,
Ташкентской области – 65,4%, Ферганской области – 80,3% Хорезмской
области – 78,1%. Среди всех обследованных дети с хроническими


background image

заболеваниями и риском перехода в хронические заболевания в г.Ташкенте
составили 11,4%.

В структуре функциональных нарушений и преходящих заболеваний в

состоянии здоровья преобладают заболевания органов дыхания и анемия. В
структуре хронической патологии ведущие позиции занимают заболевания
системы кровообращения (22,0% детей), патология нервной системы и
расстройства поведения (20,7% детей), патология органов пищеварения
(13,7% детей).

Известно,

что

пищевой

рацион

оказывает

воздействие

на

функционирование иммунной системы. По результатам мониторинга и
оценки роста и физического развития нами были отобраны 32 ребенка в
возрасте от 3 до 5 лет с БЭНП.

При белково-энергетической недостаточности питания отмечается

нарушение баланса обмена веществ, что, конечно же, должно отразиться на
иммунной системе ребенка. Результаты исследований показали, что уже в
начальном периоде нарушения питания в иммунной системе детей имеют
место изменения. В частности, зарегистрировано снижение процентного
содержания CD3+ (42,5±0,2% против 54,7±0,2% в контроле, р<0,05)
преимущественно за счет снижения СD4+ (26,6±0,1% против 34,6±0,2% в
контроле, р<0,05).

Однако абсолютные значения содержания Т- и В-лимфоцитов не

отличались от показателей контрольной группы, возможно, в силу того, что у
детей с БЭНП наблюдался относительный лимфоцитоз (60,4±2,3%).
Относительное количество Т-супрессоров/цитотоксических лимфоцитов
(CD8+) среди детей было сниженным до 18,1±0,1% против 22,0±0,2% в
контроле.

Относительное

содержание

общих

В-лимфоцитов

(CD20+)

и

естественных клеток-киллеров (CD16+) было снижено по сравнению с
показателями контрольной группы до уровня 21,5±0,1% (при 28,1±0,2% в
контроле, p<0,05) и 11,4±0,2% (при 17,5±0,3% в контроле, p<0,05)
соответственно. Фагоцитарная активность нейтрофилов была достоверно
ниже контрольных значений – 40,1±0,1% против 46,4±0,4% в контроле
(p<0,05).

Анализ функциональной активности В-лимфоцитов показал достоверно

сниженный уровень иммуноглобулинов основных классов в 2-2,5 раза по
сравнению с контролем. Так, уровень IgG у детей с нарушением питания
снизился до 4,1±0,04 г/л, IgA – до 0,68±0,01г/л и IgM до – 0,38±0,004 г/л по
сравнению с данными в контрольной группе, где уровень IgG, IgA, IgM
составил соответственно 8,2±0,08 г/л, 1,05±0,01 г/л и 0,83±0,01 г/л.

Иммунологические нарушения были особенно выражены у детей,

проживающих в экологически неблагоприятных регионах. Нами были

46

обследованы дети в возрасте от 1 года до 2 лет с БЭНП умеренной степени,
проживающие

в

Хорезмской

области

(43

ребенка)

и

Республике

Каракалпакстане (44 ребенка), контрольную группу составили 34 ребенка


background image

г.Ташкента.

Анализ результатов иммунологического обследования детей выявил, что

на фоне лейкопении относительно контрольной группы наблюдался Т
иммунодефицит, выражающийся в снижении уровня CD3+-лимфоцитов у
76,7% обследованных детей Хорезмской области и 84% у детей
Каракалпакстана.

Сниженное

количество

иммунорегуляторных

субпопуляций СD4+относительно контрольной группы (p<0,01) встречалось
у 34 из 43 обследованных детей (79,0%), проживающих в Хорезмской
области, и у 36 из 44 детей (81,8%), проживающих в Каракалпакстане.
Содержание относительного числа СD8+-лимфоцитов у детей Хорезмской
области достоверно не отличалось от данных контрольной группы, однако у 8
из 43 детей (18,6%) наблюдался сниженный уровень Т
супрессоров/цитотоксических лимфоцитов.

У детей с БЭНП уровень CD8+-лимфоцитов был сниженным (p<0,05).

Возможно, недостаточное содержание белка в питании обусловливает
снижение экспрессии СD8+-лимфоцитов у этих детей по сравнению с детьми
без БЭНП. Имело место достоверное повышение относительного содержания
естественных клеток-киллеров (СD16+) на фоне относительного и
абсолютного дефицита общего пула Т-лимфоцитов (СD3+).

Увеличение

относительного

содержания

CD16+

у

детей

Каракалпакстана было более выражено, чем у детей Хорезмской области
(p<0,01). Отметим, что абсолютное содержание CD16+ при этом не
отличалось от контрольного (табл. 2).

Таблица 2.

Неспецифические факторы защиты и параметры гуморального
иммунитета у детей с БЭНП в регионах Приаралья (M±m)

Иммунологическ
ий показатель

Контрольная

группа

(г.Ташкент), n=34

Регионы Приаралья

Хорезмская

область, n=43

Республика

Каракалпакстан, n=44

CD3+

44,5± 0,4

39,6±0,2

38,5±0,2

CD4+

27,8± 0,3

25,6±0,2

23,1±0,2

CD8+

19,7± 0,2

19,2± 0,2

16,1± 0,1

CD4/CD8

1,42±0,02

1,33±0,02

1,44±0,02

CD16+,%

10,8 ± 0,1

15,7 ± 0,2*

17,4 ± 0,2*

CD16, 10

9

0,46 ± 0,01

0,43 ± 0,01

0,41 ± 0,01

ФАН, %

57,5±0,3

36,4 ± 0,4*

34,2 ± 0,3*

CD20+

20,4±0,2

29,2 ± 0,3*

27,3 ± 0,3*

CD20, 10

9

0,93±0,004

0,8±0,01*

0,64 ±0,02*

IgG, г/л

6,9±0,05

4,3±0,03*

3,9±0,03*


background image

IgА, г/л

0,81±0,005

0,52±0,006*

0,65±0,005*

IgМ, г/л

0,87±0,005

0,39±0,004*

0,38±0,004*

Примечание:

* – значения достоверны относительно контрольной группы (р<0,05-

0,001).

47

Отмечалась также выраженная функциональная недостаточность

фагоцитов (содержание активных фагоцитов было менее 50%). Дефицит
фагоцитарной защиты выявлен у 43,7±5,3% обследованных детей. У
обследованных детей Хорезмской области процентное содержание активных
фагоцитов снижено в 1,3 раза, а у детей Республики Каракалпакстан в 1,4
раза относительно контрольной группы. Относительное число В-лимфоцитов
(CD20) превышает значения контрольной группы в 1,36 раза (p<0,05) у детей
в Хорезмской области и в 1,27 раза (р<0,05) у детей в Каракалпакстане, а
абсолютное содержание общих В-лимфоцитов достоверно понижено
относительно контрольных значений в обеих группах (p<0,05).

Экологически

зависимой

особенностью

иммунологической

реактивности

у

обследованных детей с БЭНП является дефицит

фагоцитарной

защиты

(p<0,01),

низкое

содержание

в

крови

иммуноглобулинов IgG, IgA, IgM (p<0,05).

Иммунологические нарушения у детей с заболеваниями органов

дыхания и питания усугублялись при наличии нарушений питания.
Основным клиническим вариантом начала заболевания у всех детей было
острое развитие симптомов бронхиальной обструкции на фоне ОРВИ.
Наиболее выраженные изменения и клинические проявления
бронхообструктивного синдрома (БОС) были характерны для детей с
нарушением питания (частота дыхания от 45 до 60 в 1 мин., свистящие
хрипы слышны на расстоянии, периоральный периодически
генерализованный цианоз в покое).

Изучение клеточных параметров иммунной системы детей с БОС без

тимомегалии и нарушения питания выявило достоверное повышение общего
числа лимфоцитов по сравнению с группой контроля (р<0,05). У детей на
фоне тимомегалии (ТМ) и нарушения питания в сравнении со значениями
контроля выявлен дисбаланс регуляторных популяций Т-лимфоцитов,
проявляющийся в снижении содержания CD3

+

- и CD4

+

-лимфоцитов при

значительном увеличении относительного содержания CD8+ (р<0,001) (табл.
3).

У детей с БОС с наличием тимомегалии и нарушением питания по

сравнению со значениями детей контрольной группы выявлено повышение
CD16

+

клеток (р<0,001), снижение CD20+лимфоцитов (р<0,001), а также

достоверное

снижение

иммуноглобулинов,

кроме IgM. Отмечаемый

дисбаланс у детей с нарушениями питания и тимомегалией указывает на
нарушение механизмов иммунного ответа.


background image

Сравнительный анализ показал отсутствие достоверных различий

экспрессии CD3+ и CD4

+

маркеров лимфоцитов, достоверное повышение

CD8+лимфоцитов (р<0,05) и CD16+лимфоцитов р<0,001) между значениями
детей без тимомегалии и нарушения питания и контрольной группы. Со
стороны гуморального иммунитета у детей с БОС без тимомегалии и
нарушений питания выявлены достоверные изменения в концентрации IgА и
IgМ на фоне недостоверного изменения IgG. Причем у детей без

48

тимомегалии и нарушений питания выявлено снижение концентрации IgА и
IgМ в сыворотке периферической крови (р<0,05).

Таблица 3.

Состояние иммунореактивности детей с бронхообструктивным

синдромом (М±m)

Показатель

Контрольн

ая группа

(n=20)

Дети с БОС

на фоне ТМ

и

нарушения

питания (n=33)

Дети с БОС без

нарушения

питания и ТМ

(n=32)

Лейкоциты, 10
9/л

6,1 ± 0,08

6,9±0,07

6,3±0,07**

Лимфоциты, %

40,9 ± 0,4

41,1±0,4

50,6±0,4*

CD3+,%

54,7±0,2

44,6±0,3*

54,4±0,3**

CD4+,%

34,6 ± 0,2

26,0±0,3*

37,0±0,4**

CD8+,%

22,0 ± 0,2

27,5±0,02*

33,6±0,2*

CD4/CD8

1,57 ± 0,01

0,9±0,01*

1,1±0,01

CD16+,%

17,5±0,3

22,8±0,2*

28,6±0,3**

CD20+,%

28,1 ± 0,2

16,6±0,1*

22,7±0,4**

IgG, г/л

8,2±0,08

7,2±0,06*

9,9±0,1

IgA, г/л

1,05±0,01

0,50±0,01*

0,70±0,01**

IgM, г/л

0,83±0,01

0,90±0,01*

1,0±0,02*

Примечание

: * – достоверность различий с группой контроля; ** – достоверность

различий между исследуемыми группами детей с бронхообструктивным синдромом.

Состояние

иммунореактивности

также

изучено

у

детей

с

бронхопневмонией. Были обследованы 82 детей с бронхопневмонией в


background image

возрасте до 3 лет: 72 детей с бронхопневмонией, имеющих нарушения
питания (28 детей, проживающих в г.Ташкенте, 44 детей - в Каракалпакстане),
и 20 детей с бронхопневмонией без нарушений питания. У

детей с

нарушением питания в 38,9% (28 детей) случаев течение пневмония было
среднетяжелым, в 61,1% случаев – тяжелым.

Анализ результатов исследования показал, что в группе детей с

нарушением питания и пневмонией отмечалась тенденция к снижению
некоторых относительных показателей иммунитета – СD3+, CD20+ и IgM.
Достоверным оказалось снижение относительного количества Т-хелперов
(СD4+) до 22,8±0,3% и иммунорегуляторного индекса (ИРИ) до 0,86±0,01%
(контроль – 1,57±0,01%, р<0,001).

Содержание СD8+ было относительно увеличено у детей, проживающих

в г.Ташкенте, до 24,2±0,2 % при 22,0±0,2% в контроле (р<0,01). Отмечалось
повышение до 23,1±0,2% при 18,0±0,1% у здоровых детей (р<0,001)
содержания CD25+-лимфоцитов, несущих рецептор к ИЛ-2 – стимулятору
пролиферации как Т-лимфоцитов хелперов, так и Т-лимфоцитов супрессоров.
Относительное содержание CD20+ и СD16+ было практически идентичным с
группой контроля.

49

В группе детей с пневмонией без нарушений питания относительное

содержание

CD8+

составило

26,7±0,3%.

Отмечено

недостоверное

относительно контроля снижение СD3+ до 50,5±0,3% и достоверное
снижение СD20+ (20,0±0,3%, р<0,05), CD4+ (24,2±0,3%, р<0,01) и ИРИ
(0,91±0,02,р<0,01).

Анализ абсолютных иммунологических показателей показал, что у

детей без нарушений питания при пневмонии отмечается повышение общего
количества лимфоцитов, Т-лимфоцитов(CD3+) и В-лимфоцитов (CD20+), а
также Т-супрессоров СD8+(р<0,05). Относительное содержание CD16+ было
практически идентичным группе контроля.

У детей с бронхопневмонией при нарушении питания отмечено

относительно контроля увеличение IgG (10,5±0,2 г/л; р<0,01) и IgA
(1,27±0,01 г/л; р<0,01). Аналогичная картина была храктерна и для детей без
нарушения питания: достоверное увеличение IgG до 11,1+0,2 г/л и IgA – до
1,2+0,01 г/л (р<0,01).

Выявленные иммунологические изменения у детей с пневмонией при

нарушении питания – снижение CD4+, ИРИ, увеличение СD25+, IgG и IgA
свидетельствуют об активации клеточного и гуморального звена иммунитета.
В сравнительном аспекте необходимо отметить, что клинические проявления
(тяжесть, наличие осложнений, длительность заболевания), показатели
иммунологической

реактивности

у детей с пневмонией, имеющих

нарушениями питания, достоверно различались в зависимости от региона
проживания детей.

Дети

с

нарушением

питания,

проживающие

в

Республике

Каракалпакстан, не имели резервов Т-клеток или их резерв был значительно
снижен. Низкое содержание CD3+-лимфоцитов (p<0,01) свидетельствует о


background image

сокращении резервов пула циркулирующих Т-клеток и, следовательно, о
возможном риске их недостаточности при необходимости интенсивного
иммунного ответа.

Характерным для данной категории детей было снижение уровня CD8+-

лимфоцитов и повышение (р<0,05), цитотоксического потенциала клеток
иммунной системы (CD16+ и CD20+), а также снижение уровня
иммуноглобулинa IgG в 1,7 раза, IgA в 1,8 раза по сравнению с данными
детей г.Ташкента (р<0,05).

В седьмой главе диссертации «

Оценка эффективности мероприятий

по профилактике дефицита микронутриентов среди детей

» приводятся

данные оценки эффективности программы «Сапплементация витамина А»,
которая в Узбекистане реализуется с 2003 года.

С целью определения эффективности реализируемых мероприятий нами

отобраны 513 детей в возрасте 5 лет (232 девочки и 281 мальчик), среди
которых проведена сапплементация витамина А с 6-месячного возраста (эти
дети согласно рекомендациям ВОЗ получили в 6 месяцев 1 капсулу витамина
А в дозе 100000 ЕД, с 12-месячного возраста по 1 капсуле в дозе 200000 ЕД 1
раз в 6 месяцев, т.е. в целом эти дети в течение 4,5 лет получили 9-10 капсул
витамина А). Помимо этого в семьях этих детей проводилась

50

разъяснительная работа по здоровому питанию, эти семьи в своем рационе
питания использовали фортифицированную муку.

Контрольную группу составили 227 детей в возрасте 5 лет (109 девочек

и 118 мальчиков), по какой-либо причине не получившие витамин А во все
рекомендуемые возраста (получившие от 1 до 3 капсул).

Анализ антропометрических показателей показал, что витамин А оказал

положительное влияние на рост и развитие детей. Так, средний показатель
массы тела относительно к возрасту у детей, получавших витамин А,
составил 18,8±1,1 кг у девочек, 19,04±1,5 кг у мальчиков, что соответствует
интервалу «медиана (0) +1СО» стандартов ВОЗ.

В группе детей, не получавших витамин А, этот показатель составил

13,98±0,09 кг у девочек, что соответствует интервалу «-2СО – 1СО», что
является риском пониженного веса, и 13,6±0,96 кг у мальчиков, что
соответствует интервалу «-3СО – 2СО», что расценивается как пониженный
вес (табл. 4).

Таблица 4.

Показатели физического развития детей в возрасте 5 лет

Показатель

Дети, получавшие витамин

А (во время 9-10 туров

сапплементации)

Дети, не получавшие

витамин А во все

рекомендуемые

возраста

Девочки

Мальчики

Девочки

Мальчики

Вес, кг

18,8±1,1

19,04±0,09

13,98±0,09

13,6±0,09


background image

Рост, см

109,4±0,2

110,1±0,2

99,98±0,32

101,0±0,2

ИМТ, кг/м

2

15,6±0,04

15,7±0,02

13,98±0,05

13,3±0,05

Анализ индивидуального развития показал, что процент детей с

пониженным весом в группе детей, получавших витамин А, составил 1,2%, у
детей, не получавших витамин А, 7,2%. Средний показатель роста девочек в
данной группе составил 109,4±0,2 см, мальчиков 110,1±3,7 см.

В группе детей, не получавших витамин А, эти показатели составили у

девочек 99,98±0,3 см, у мальчиков 101,04±1,7см.

Индивидуальный анализ показал, что среди детей, получавших витамин

А, низкий рост наблюдлся у 0,9% детей; у детей, не получавших витамин А,
– у 6,3%.

Витамин А способствовал также гармоничному развитию детей, ИМТ

как у девочек, так и у мальчиков соответствовал медиане (0). В группе детей,
не получавших витамин А, эти показатели были соответственно 13,98±0,05 и
13,3±0,6 кг/м

2

и свидетельствовали о БЭНП легкой степени у девочек,

средней степени у мальчиков.

Иммунологические исследования были проведены у 64 детей, часто

болеющих респираторными заболеваниями. При анализе иммунограммы
выявлена относительная недостоверная лейкопения до 5,6±0,3 10

9

/л.

Содержание CD3+клеток, в группе детей, не получавших витамин А,
составило 40,4±0,4, что достоверно ниже показателей контрольной группы
(р<0,05).

51

Было установлено, что у детей с частыми заболеваниями отмечается

активация В-системы иммунитета, что проявилось в увеличении числа В
лимфоцитов, концентрации IgА (2,95±0,06 г/л, что почти в 3 раза превышает
контрольные

данные,

р<0,01)

и

IgG

(16,8±0,1 г/л, р<0,01), при

одновременном снижении числа Т-лимфоцитов. У данной категории детей
отмечено значительное снижение числа циркулирующих CD4

+

- до 26,1±0,1%

(р<0,01) и увеличение CD8+-клеток до 43,1±0,2% (р<0,001). Существенно
изменялись неспецифические факторы защиты: ФАН уменьшился и составил
41,2±0,2% против 44,4±0,4% (р<0,05).

После

проведения

сапплементации

витамина

А

повторный

иммунологический анализ был проведен через 6 месяцев. Анализ результатов
показал,

что

витамин

А

оказывал благоприятное воздействие на

популяционный состав Т-лимфоцитов: наблюдалось повышение содержания
CD3+ до 48,3±0,3% и CD4+ до 29,6±0,2%, а также на показатели
гуморального иммунитета.

После витаминизации уровень сывороточного IgG снизился до 13,4±0,2

г/л. Полученные данные позволили предположить, что восполнение
потребности в витамине А способствует нормализации функционирования


background image

иммунной системы у часто болеющих детей.

Таким

образом,

программы

в

области

питания,

такие

как

сапплементация витамина А детям в возрасте 6 – 59 месяцев, рациональное
питание

и

потребление

фортифицированной

муки

способствовали

гармоничному развитию и коррекции нарушений питания у детей первых 5
лет жизни независимо от пола и места проживания детей.

Экономическая

эффективность.

Экономическая

эффективность

результатов внедрения определяется ранним выявлением нарушений в росте
и развитии детей, что позволит своевременно корригировать выяленные
нарушения питания, способствуя гармоничному развитию детей, а также
снижению детской заболеваемости, инвалидности и смертности. Согласно
проведенному динамическому наблюдению в течение отчетного периода
снизилась частота обращений по поводу частых заболеваний в СВП в 1,8
раза, в соответствии уменьшилось количество госпитализаций.

ВЫВОДЫ

1. Антропометрические показатели у детей первых 5 лет жизни

независимо от пола фактически во всех изученных регионах по показателям
массы тела и длины тела/роста в большинстве случаев находились на уровне
медианы (0) при рождении, в диапазоне -1СО – +2СО – в возрасте 0-6
месяцев, в диапазоне -2СО – +1СО – в возрасте от 6 месяцев до 5 лет; по
индексу массы тела в диапазоне -1СО – +1СО – у детей всех возрастов, что
соответствует нормальным показателям согласно стандартам роста и
развития, рекомендованным ВОЗ.

2. У детей первого года жизни среди форм нарушения физического

развития и питания во всех регионах преобладала низкая масса тела

52

относительно возраста. Эта форма более выражена в регионах, где показатель
охвата исключительно грудным вскармливанием в первые 6

месяцев и

грудным вскармливанием до 2-летнего возраста меньше (Ташкентская и
Хорезмская области). Такая же тенденция наблюдалась в

последующие

возрастные этапы. Нарушение физического развития и питания детей после 6
месяцев усугублялось за счет несвоевременного и

нерационнального

введения прикорма. В динамике 5-летнего мониторинга к концу 2012 - началу
2013 года во всех регионах отмечалось уменьшение частоты всех форм
нарушения развития и питания независимо от возраста и пола детей.

3. Лидирующую позицию по частоте избыточного веса и ожирения

занимали дети г.Ташкента и Ферганской области. В Ферганской области
избыточный вес и ожирение превалировали в первые 12 месяцев у
мальчиков. В динамике к концу 2012 года во всех возрастных этапах
лидирующую позицию по частоте избыточного веса и ожирения продолжает
занимать г.Ташкент.

4. У недоношенных и доношенных новорожденных с малой массой тела

при рождении отмечались нарушения клинической и гормональной


background image

адаптации, а также дисгармоничное физическое развитие в первые 3-4
месяца (параметры кривых роста находятся в пределах -3 СО) с
последующей

тенденцией

к

достижению

возрастных

стандартных

показателей роста и развития (к 6 месяцам индекс массы тела у них
соответствует медиане), что является результатом исключительно грудного
вскармливания.

5. Иммунологические нарушения при БЭНП умеренной степени на

ранних этапах в основном проявлялись в дефектах Т-клеточного звена
иммунитета, которые характеризовались низким содержанием CD3+ и CD4+-
лимфоцитов, что свидетельствует о том, что при БЭНП ослабевает Т
клеточный пролиферативный ответ на антигены. Характерно также снижение
продукции иммуноглобулинов, обусловленное нарушением Т-клеточной
регуляции их синтеза. Эти иммунологические нарушения имеют важное
прогностическое значение в определении резистентности организма к
заболеваниям.

6.

Экологически

зависимой

особенностью

иммунологической

реактивности у детей с БЭНП, проживающих в регионах Приаралья, являлся
дефицит фагоцитарной защиты (p<0,01) и низкое содержание в крови
иммуноглобулинов IgG, IgA и IgM (p<0,05).

7.

Нарушение

питания

имеет

важное

значение

в

снижении

иммунореактивности у детей с пневмонией и синдромом бронхиальной
обструкции.

Тяжесть

пневмонии

и

состояние

иммунологической

реактивности у детей раннего возраста зависят от места проживания. Так, у
детей, проживающих в Республике Каракалпакстан, по сравнению с детьми
г.Ташкента наблюдалось низкое содержание CD3+-лимфоцитов (p<0,01),
CD8+-лимфоцитов (P<0,05), иммуноглобулинов IgG, IgA (p<0,05) при

53

повышении цитотоксического потенциала клеток иммунной системы (CD16+
и CD20+, р<0,05).

8. Программы в области питания, реализуемые в Узбекистане, такие как

сапплементация витамина А детям в возрасте 6 – 59 месяцев, рациональное
питание

и

потребление

фортифицированной

муки,

обусловливают

профилактику и ликвидацию нарушений питания, способствуют улучшению
показателей иммунитета у детей первых 5 лет жизни и гармоничному
развитию независимо от пола и места проживания детей.


background image

54

CIENTIFIC COUNCIL No 16.07.2013.Tib. 18.01 ON AWARD OF
SCIENTIFIC DEGREE OF DOCTOR OF SCIENCES AT

TASHKENT PAEDIATRIC MEDICAL INSTITUTE
TASHKENT PAEDIATRIC MEDICAL INSTITUTE


background image

ASHUROVA DILFUZA TASHPULATOVNA

PECULIARITIES OF THE GROWTH AND DEVELOPMENT OF THE

CHILDREN UNDER 5 YEARS OLD IN THE REGIONS OF THE

REPUBLIC OF UZBEKISTAN

14.00.09 – Paediatrics

(medical sciences)

ABSTRACT OF DOCTORAL DISSERTATION

TASHKENT – 2016

55

The theme of the doctoral dissertation is registered by the Supreme Attestation Commission of

the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan under No 30.09.2014 / B 2014.5Tib388

The doctoral dissertation has been carried out at

Tashkent Paediatric Medical Institute.


background image

The abstract of the dissertation is posted in three (uzbek, russian and english) languages on the

website of the Scientific Council www.tashpmi.uz and on the website of “ZiyoNet” information and
education portal at www.ziyonet.uz.

Scientific consultant: Akhmedova Dilorom Ilkhamovna

Doctor of Medicine, Professor

Official opponents: Shamsiyev Furkat Mukhitdinovich

Doctor of Medicine, Professor

Dolgov Vladimir Vladimirovich

Doctor of Medicine, Professor

Karimdjanov Ilkhom Asomovich

Doctor of Medicine, Professor

The leading organization:

St. Petersburg State Medical University named after
Academician I.P.Pavlov

The defence of the dissertation will be held on “___” _____ 2016, at ___at the meeting of the

Scientific Council No 16.07.2013 Tib.18.01 at Tashkent Paediatric Medical Institute (Address:
Bogishamol str. 223, Yunusobod district, 100140 Tashkent. Tel./Fax: (99871) 262-33-14, e-mail:
mail@tashpmi/uz)

The doctoral dissertation has been registedet at Information Resource Center of Tashkent pediatric

medical institute under № __ (Adress: 100140, 223 Bogishamol street, Tashkent, tel./fax: (99871)-262-
33-14, е-mail: mail@tashpmi.uz ).

The abstract of the dissertation is distributed on “___”_________ 2016

(Registry record No _________ dated “___” _________ 2016)

A.V.Alimov

Chairman of the Scientific Council on Award of

Scientific Degree of Doctor of Sciences,

MD, Professor

E.A.Shamansurova

Scientific Secretary of the Scientific Council on

Award of Scientific Degree of Doctor of Sciences,

MD, Professor

A.M. Sharipov

Chairman of the Scientific Seminar of the Scientific
Council on Award of Scientific Degree of Doctor of

Sciences, MD, professor

56

INTRODUCTION (annotation of the doctoral dissertation)


background image

Topicality and relevance of the theme of the dissertation.

Taking into

account the importance of normal growth as an important indicator of health status,
the World Health Organization (WHO) worked out standards of children’s growth
and development. The new Child Growth Standards provided the notion how
children should grow, the performance of the monitoring of their growth and
development with duly prophylactic actions.

Growth and development of children in a great degree depend on nutrition

and clean environment. The problems of nutrition of the children are conditioned
by a complex of factors, among which the social welfare of the region, where a
child lives, and formation of nutrition behaviour in the family are the leading ones.
For some regions of the world there is a problem of chronic malnutrition, which
continues to be the reason of infant mortality, leads to the development of chronic
nutrient deficiency in children, is a reason for the development of disorders,
including intellectual ones, and increases the risk of morbidity with various
infectious pathologies. Fast and excessive growth is linked with the higher
prevalence of cardiac-vascular diseases and obesity. According to WHO, in 2010,
about 115 million children had low div mass, 55 million – slow growth rate in
relation to the div mass, and 171 million children under 5 years old had
retardation of development. Besides that, in 2010, 43 million children of preschool
age in developing and developed countries had excessive div weight or suffered
from obesity

1

. Prevalence of children’s obesity in the countries with low and

average level of incomes is increasing for the last 10 years; according to WHO
assessment in 2015, that coefficient reached 11%, approaching to the prevalence in
the countries with the level of incomes above average one (12%)

2

.

In the world, great importance is given to scientific, organizational and

methodological approaches to defining the features of physical development of
children and improving nutrition, taking into account regional factors in medical
prevention system. In this regard, special attention is given for the targeted
scientific researches: assessment taking into account the regional peculiarities of
physical development of children through the introduction of new standards of
growth and development of children as recommended by the WHO; determining
the frequency of different forms of eating disorders and their relationship with
major diseases and immunological reactivity of children; improving the factor
evaluation system affecting the health, physical and intellectual development of
children.

Urgent tasks are determining the level of growth and development of children

in the regions of our republic, assessing the efficiency of the implemented
programs in the republic to improve the nutrition and prevention of micronutrient
deficiency through the application of the new standards of growth and

1

Underweight and stunting, in: World health statistics 2010, Geneva, World Health Organization, 2010; de Onis M,

Bloessner M, Borghi E. Global prevalence and trends of overweight and obesity among preschool children. The
American Journal of Clinical Nutrition 2010;92:1257–64.

2

Comprehensive implementation plan on maternal, infant and young child nutrition. Geneva, World Health

Organization, 2014.The Sixty-fifth World Health Assembly in resolutionWHA65.6., 2012.


background image

57

development of children, as well as developing proposals and recommendations
accordingly.

The dissertation is aimed at achieving the objectives set out in the Law of the

Republic of Uzbekistan “On prevention of micronutrient deficiency among the
population” of 7 June 2010, the Decrees of the President of the Republic of
Uzbekistan PD-2133 “On the State program “The year of a healthy child” of 19
February 2014, and PD-2221 “On the State program to further strengthen the
reproductive health of the population, the protection of maternal, child and
adolescent health in Uzbekistan for the period of 2014-2018” of 1 August 2014.

Relevance of the research to the priority areas of science and technology

development of the republic.

The dissertation work was performed in accordance

with priority areas of science and technologies of the Republic of Uzbekistan VI.
«Medicine and Pharmacology» «Development of new technologies for prevention,
diagnosis, treatment and rehabilitation of human diseases», GTIN-10 “Protection
of public health through the development of new technologies and methods of
diagnosis, treatment and prevention of diseases”..

Review of international researches on the topic of the dissertation.

Scientific researches aimed at the study of the growth and development of children
and their link with environmental factors, the role of vitamins and minerals in the
formation of the child’s health, ensuring harmonious growth and age-related
development of functional systems are being carried out by scientists and experts
of the WHO in the leading centres of the world, including Children’s Nutrition
Research Centre, Department of Paediatrics, Baylor College of Medicine
(Houston, USA), Boston College, Chestnut Hill, MA (USA), Nutrition Unit,
Department of Prevention (Italy), Nutrition Department of Paediatrics and
Functional Foods Forum, University of Turku (Finland), FSBU Scientific Centre
of Children’s Health and Institute of Nutrition of the RAMS (Russia), as well as
Tashkent Paediatric Medical Institute and Republican Specialized Scientific and
Practical Medical Centre of Paediatrics (Uzbekistan).

As a result of the researches conducted in the world to determine the growth

and development of children, a number of important scientific and practical results
were obtained, including: on the basis of multicentre growth reference study
carried out by the specialists and scientists of leading centres and universities (The
WHO Multicentre Growth Reference Study Group; Department of Nutrition and
Department of Social Medicine, Federal University of Pelotas, Brazil; Department
of Nutrition and Food Science, University of Ghana; All India Institute of Medical
Sciences; National Breastfeeding Centre, Rikshospitalet University Hospital; and
Institute for Nutrition Research, University of Oslo, Norway; University of
California, Davis, USA) among 8440 children with widely differing ethnicity and
cultural background (Brazil, Ghana, India, Norway, Oman, the United States), it
was found that the children, who were born in different regions of the globe and
for whom optimal conditions were created from the beginning of life, have the
potential to achieve their growth and development of the same range of height and
weight for this age; on the basis of the obtained results new standards of growth


background image

and development of children were developed; when studying the role of vital
micronutrients, it was found that anaemia affects 47.4% (293 million) children of

58

preschool age group, and 33.3% (190 million) preschool age children around the
world suffer from a deficiency of vitamin A. In order to eliminate and prevent
micronutrient deficiencies, relevant programs were worked out (WHO global
database on anaemia. WHO, 2008; WHO global database on vitamin A deficiency.
Geneva, WHO, 2009).

Currently, researches are being continued in the world on priority areas in the

field of children’s health protection: determining the level of the individual and
population development of children and the impact of various factors; improving
the integrated approaches in the assessment of children’s development using the
new standards of growth and development of children recommended by WHO.

The degree of the problem scrutiny.

Despite the standardization of the

studies of physical development, for many years on the pages of the leading
medical publications were held discussions about the advantages of various
strategies of the assessment of physical development (Araki S., et al., 2008;
L.А.Balikova et al., 2010; O.K.Netrebenko, 2011; N.А.Skoblina et al., 2012;
А.А.Baranov, V.R.Kuchma, 2013). The authors of foreign countries and our
country made a significant contribution to the study of physical development of
children (Akhmedova D.I. et al. 2013; Alimov A.V., Tuychiyev L.N., Akhmedova
D.I., 2015; de Onis M., Bloessner M., Borghi E., 2010). According to the analyses,
early help to a child is possible only in cases of timely revealing of the developing
deviations in the status of health, growth and development (Ismailov S.I. et al.,
2011; Bosy-Westphal A., et al., 2006;). Multicentre Growth Reference Study
(MGRS) was worked out (WHO, 2006) to provide the data of “how children
should grow”, including the criteria of selection of the children for the study:
favourable social-economic conditions for the growth of a child, breastfeeding (in
the initial 6 months – EBF), following the recommended methods for infant
feeding, absence of medical or ecologic problems, quit of smoking by mothers,
timely birth of a baby (WHO, 2006). In order to get useful information about the
physical development of a child, there should be several consequent measurements
of the values of physical development of a child in compliance with the
recommended terms of performance and they should be marked on the curves of
physical development worked out for the corresponding etalon groups of
population (WHO, 2006; Onyango AW, et all., 2015).

Nowadays in spite of multiple studies in the field of children’s health care,

working out effective methods to assess the health of children for a regular
monitoring of their growth, development, and health is topical. The working out
complex approach with application of correct and uniform methodologies for the
effective assessment of the physical development of children is not completely
solved yet for the implementation of the control of welfare of the child population,
dynamic medical supervision for the growth and development of a child, during
routine inspections and assessment of the measures to improve the children’s
nutrition.


background image

Connection of the theme of dissertation with the scientific-research works of

the higher educational institution, where the dissertation is conducted.

Dissertation work was performed in compliance with the plan of scientific

researches of Tashkent Paediatric Medical Institute “Improvement of the methods

59

of diagnostics, treatment, and prevention of congenital and acquired diseases in
children”, and within the framework of the projects А-9-275 “Complex assessment
of health and development of children in the initial 3 years of life in the regions of
Uzbekistan” (2006-2008) and К-11-011 “Complex assessment of the health and
development of 5-18 year old children and the impact of environmental factors and
lifestyle on them in the regions of Uzbekistan” (2009-2011).

The aim of the research

is defining the peculiarities of physical development

of children under 5 years old and assessing the efficiency of the programs for the
improvement of their nutrition on the basis of modern organisational and
methodological approaches.

The tasks of the research:

in accordance with the standards of growth and development of children

recommended by the WHO, assessing the physical development of the children
under 5 years old in six regions covering 5 geo-climatic zones of the Republic of
Uzbekistan;

identifying the frequency of various forms of disorders in the nutrition of the

children in the examined regions of the Republic;

defining the factors with positive and negative impact on children’s health

and development;

studying the peculiarities of adaptation of underweight newborn babies;

studying the immunological reactivity in children with the main diseases and
disorders of nutrition;

assessing the efficiency of the programs being carried out in Uzbekistan for

the prevention of the deficiency of vital micronutrients.

The object of the research

were 3969 children under 5 years old living in 6

regions of the Republic of Uzbekistan (Tashkent city, the Republic of
Karakalpakstan, Tashkent, Fergana, Khorezm and Bukhara regions), including
underweight newborn babies and children with disorders of nutrition.

The subjects of the research

are the assessment of physical development of

children under 5 years old and the blood serum of children for the definition of the
immunological and hormonal status.

The methods of research.

Common clinical, anthropometric, psychological,

biochemical, immunological and statistical research methods were used.

Scientific

novelty of the research

was concluded in the following: The indicators of physical

development (length/height, weight, div weight index), regularities of their
dynamic growth, and the forms of nutrition among the children under 5 years old
were for the first time determined by means of monitoring on the basis of the new
standards of growth and development recommended by the WHO.

The factors (underweight at birth, deviation of the principles of breast

feeding, especially exclusively breast feeding within initial 6 months, irregular and


background image

irrational complementary feeding, morbidity, environment) causing disorders of
nutrition, growth and development of children were determined.

60

Hormonal adaptation in underweight newborn babies, and immunological

reactivity in children with the main diseases (bronchial obstructive syndrome,
pneumonia) and disorders of nutrition were determined.

The efficiency of the programs being carried out in Uzbekistan for the

prevention of the deficiency of vital micronutrients (iron and vitamin A) providing
the normal physical and intellectual development of children was evaluated
according to certain indicators.

Practical results of the research

consist of the following:

For the first time throughout the country, there were implemented the

standards of growth and development of children recommended by the WHO; the
main tool to assess the growth and development of children not only at the time of
inspection, but also in the future, namely, monitoring using growth curves of
children on basic anthropometric parameters - the length/height, weight and div
mass index (BMI) with respect to the child’s age) was implemented to the practice
of the primary line of health care and its efficiency was determined; the efficacy of
the monitoring of anthropometric values of the children with application of growth
curves for correction of developmental and nutrition disorders in children under 5
was determined;

additional information promoting early detection of disorders of growth and

development of children, malnutrition and their timely correction was introduced
to the practice of medical facilities;

recommendations for the decrease of risk factors of disorders of development

and health in children under 5 years old were worked out .

The reliability of the research results

is confirmed by the fact that the

methods of solving the problems discussed in the dissertation are based on modern
approaches of assessment of the status of health and development of children, and
the obtained results of instrumental, biochemical, immunological, hormonal and
statistical studies.

Theoretical and practical significance of the research results.

The

theoretical significance of the obtained results of the research is in that the
formulated scientific statements, conclusions and proposals make a significant
contribution to the accurate assessment of growth and development of children,
evaluation of nutrition programs, and to the children’s health care as a whole. The
practical significance lies in the fact that the obtained results will provide effective
results in timely correction and detection of nutrition disorders, to increase the
efficacy of preventive measures to improve the health and development of children
during the first 5 years of life, and to organize complete scope of the monitoring of
the programs and to work out the strategies of improvement of health of the
children, to diminish the rates of children’s morbidity and mortality.

Implementation of the research results.

The scientific results of the


background image

research obtained in the improvement of medical organization measures for the
improvement of nutrition and strategic approach to the definition of physical
development of children under 5 were formulated in multiple methodological
recommendations and an educational course “Growth and development of children

61

in the initial 5 years of life”, and were implemented into practical activity of the
Republican Specialized Scientific and Practical Medical Centre of Paediatrics,
clinics of Tashkent Paediatric Medical Institute, regional multifunctional medical
centres for children, village medical centres, family policlinics, central district/city
multifunctional policlinics (information of the Ministry of Health No8H3/32 of 7
January 2016). The obtained research results and implementation of relevant
medical and organizational measures allowed to reduce the number of complaints
in family policlinics and hospitalization of children by 1.8 times.

Testing of the research results.

The main provisions of the dissertation were

presented at the “1st International Congress of Perinatal Medicine specialists
(Moscow, 2011), International Symposium “National Model of Mother and Child
Healthcare in Uzbekistan: Healthy mother – healthy child” (Tashkent, 2011),
scientific-practical conferences “Integration of Sciences in Cardiology” (Moscow,
2012), 11th Russian Congress “Innovative Technologies in Paediatrics and Child
Surgery” (Moscow, 2012), Congress and Master-class of the European Academy
of Paediatricians (Lion, 2013), International Congress “Nutrition and Health”
(Moscow, 2013), 27th World Congress of Paediatricians (Melbourne, Australia,
2013), International Scientific-Practical Conference “International Scientific
Forum: Science and Practice in the Modern World” (Kiev, 2014), International
Conference “Achievements and Perspectives of Specialized Medical Aid to
Children (Uzbek Model)” (Tashkent, 2015), Republican Scientific-Practical
Conference “Medical-Organizational Aspects of Rendering Help to Children and
Teens” (Tashkent, 2011), Republican Scientific-Practical Conference “Actual
Problems of Paediatrics” (Tashkent, 2013), 7th Congress of the Paediatricians
(Tashkent,

2014),

Republican

Scientific-Practical

Conference

“Modern

Paediatrics: Actual Problems and Their Solution” (Tashkent, 2015).

Publication of the research results.

On the theme of the dissertation a total

of 40 scientific works were published, 14 of these are article; 12 articles were
published in the journals recommended by the Supreme Attestation Commission of
the Republic of Uzbekistan for publishing basic scientific results of doctoral
dissertations, and 2 in international scientific journals.

Structure and volume of the dissertation.

The dissertation is presented on

198 pages, consisting of an introduction, six chapters of own research, conclusions,
practical recommendations and a list of references and appendixes.

THE MAIN CONTENT OF THE DISSERTATION

In the introduction

the topicality and relevance of the theme of the

dissertation were justified, the aims, tasks as well as the objects and subjects of the
dissertation were formulated, its conformity to the priority directions of science
and technology development of the republic was shown, the scientific novelty, the


background image

reliability of the obtained results, their theoretical and practical significance were
disclosed, a summary of the implementation and announcement of the research
results and the structure of the dissertation were given.

62

In the first chapter of the dissertation titled

«Peculiarities of the growth and

development of children under five years old, and modern views of factors
effecting them»

, the analysis of modern literature is given. The programs aimed at

improving the growth and development of children and the implemented measures
in the Republic of Uzbekistan are described. Disputable modern problems
requiring further studies are shown.

In the second chapter of the dissertation titled

«Methodological analysis of

the peculiarities of the growth and development of children»

, the materials of

the research and methods of researching are presented.

For the solution of the set problems:

1. We performed the testing (monitoring of the growth and development of

children) of 3969 children under 5 years old in six regions of the Republic of
Uzbekistan. The research included the representatives of 5 geo-economical
regions: the Republic of Karakalpakstan and Khorezm region – western region
(1592 children), Bukhara region – central region (442 children), Tashkent region –
central-eastern region (707 children), Fergana region – eastern region (500
children) and Tashkent city (728 children).

For the performance of monitoring and assessment of the growth and

development of children in the regions using the curves of child growth according
to the standards of the WHO, a questionnaire of monitoring was worked out and
approved by Order No 145 of the Ministry of Health of the Republic of Uzbekistan
of 30 March 2007. For the purpose of monitoring of the children’s growth and
development, anthropometric measurements were performed in the following
periods: first measurements – at the birth of a child, the second and third – in the
age of 15 days and one month respectively, then every month – during 12 months,
after that once in three months – from 12 to 36 months, every six months – from 36
to 60 months, and then every year. If necessary, we performed more often
measurements of weight, especially if it was needed to check sufficiency of breast
feeding, and if there was deviation in growth and development of a child for the
assessment of its correction.

2. Retrospective analysis of case histories of mothers and underweight babies

born by them was performed in the Republican Perinatal Centre. 3. Studies of
hormonal adaptation of 55 newborn babies with small div weight were
performed: we defined the amount of somatotropic hormone (STH), free thyroxin
(Т4), thriiodothyronine (Т3), cortisol in the serum of umbilical blood by means of
immune enzyme analysis method using the set of reagents “Human diagnostics”
(Germany).

4. We performed immunological studies in children with bronchial

obstructive syndrome, pneumonia and disorders of nutrition. Definition of absolute


background image

and relative number of lymphocytes, population and subpopulations of
lymphocytes (common pool of T-lymphocytes (CD3) and B-lymphocytes (CD20),
subpopulations of T-helpers (CD4), T-suppressors (CD8) and natural killers
(CD16)) in blood was performed in compliance with the method of Zalyaliyeva
M.V. (2003) with the help of monoclonal antilymphocyte antibodies produced by
the SRI of immunology of the Russian Federation (Moscow). Concentration of

63

serum immunoglobulins (IgG, IgM, IgA) was determined by means of standard

sets «IgA total – IEA-BEST», «IgM total – IEA-BEST», «IgG total – IEA-BEST»
manufactured by «Vector-BEST» CJSC (Novosibirsk, Russia) by means of
immune enzyme method; phagocyte activity of neutrophils – FAN was studied
with the help of melamine formaldehyde latex. Immunological studies were
performed together with the Institute of Immunology of the Academy of Science of
the Republic of Uzbekistan.

For the performance of correlation analysis and technological processing of

the obtained results, we used the program «MS Excel – XP».

The third chapter of the dissertation titled

«Characteristics of physical

development of children under 5 years old in the regions of the Republic of
Uzbekistan»

presents the assessment and monitoring of the growth and

development of 1592 children living in the western region: 879 children in the
Republic of Karakalpakstan and 713 children in Khorezm region. We determined
that at the moment of birth the children corresponded to median values. In the
Republic of Karakalpakstan, at the moment of birth the div mass in girls was
equal to average 3.32±0.2kg, length of div – 50.3±0.1cm, div mass index
(BMI) – 13.06±0.06kg/m

2

; in boys 3.44±0.03kg, 51.2±0.1cm and 13.1±0.08kg/m

2

,

respectively. These values testify that at the birth the values of weight, length and
BMI in relation to the age corresponded to the normative ones - median (0) in
compliance with the WHO curves of growth. Weight, length and BMI of the
children from 0 to 6 months corresponded to the level of median in the range of –
1СО and +1СО, testifying harmonic development of these children. In 12-month
girls the div weight corresponded to 8.98±0.05kg, length of div – 73.9±0.2cm,
BMI – 16.4±0.07kg/m

2

; in boys they were 9.88±0.06kg, 75.6±0.2cm and

17.3±0.1kg/m

2

, respectively. In girls the values of physical development were in

the range of –2СО and +2СО, corresponding to the standard. The similar dynamics
of physical development of 12-month boys was observed in this region. However,
starting from 7-8 months the tempus of development of 87.8% children inhibited
mostly as a result of late (37.0%) and irrational complementary food (39.4%). In
the dynamics, starting from 12 months in girls and boys, the values of div
length/height were average -1CO. The values of BMI in children from 12 months
to 5 years old corresponded to normative values of the WHO standards.

In Khorezm region, among the examined 713 children 51.6% were boys (368),

48.4% girls (345). Body mass at the moment of birth in girls averaged
3.43±0.04kg,

length - 50.3±0.1cm, BMI - 13.6±0.2kg/m

2

, i.e. all the values

corresponded to the normative values - median (0) in compliance with the growth
curves of the WHO. Body mass, length and BMI of the children in the age from 0


background image

to 6 months also corresponded to the level of median. Children of 9-12 months old
had div mass in the interval +1СО – +2СО, length in the interval 0 – +2СО, and
respectively, BMI in the interval 0 – +1СО.

These values demonstrate that in that age period physical development

corresponds to the standards, but there was notable increase of div mass. It should
be noted that the majority of children (87.9%) had just breastfeeding. The values of
div mass, length/height and BMI in children under 5 years old in these regions are
presented in Figures 1, 2, and 3.

64

20

20

18

Boys

Girls

18

16

16

14

14

12

12

10

10

8
6

8

4

6

2

4

0

Tashkent r-n

Khorezm r-n Tashkent

2

Bukhara r-n KR

Fergana r-n

0

KR Bukhara r-n

Tashkent r-n

Fergana r-n

Khorezm r-n

Tashkent

0 months 1 month 3 months 6 months 9 months 12
months 24 months 36 months 48 months 60 months

0 month 1 month 3 months 6 months 9 months 12
months 24 months 36months 48months 60months

Figure 1. The values of div mass (kg) of the children under 5 years

old

120

120

Boys

Girls

100

100

80

80

60

60

40

40

20

20

0

Tashkent r-n

Khorezm r-n

Tashkent

0

Tashkent

Bukhara r-n

Fergana r-nTashkent r-n

Khorezm r-n


background image

KR

Bukhara r-n KR

Fergana r-n

0 months 1 month 3 months 6 months 9 months 12

months 24 months 36months 48 months 60 months

0 month 1 month 3 months 6 months 9 months 12

months 24 months 36 months 48 months 60 months

Figure 2. The values of div length/height (cm) of the children under 5

years old

The central geo-economical region included Bukhara region. In this region,

we performed anthropometric studies among 442 children, of them 46.6% (206
children) were girls, and 53.4% (236 children) boys. At the moment of birth, the
average values of div weight, length and BMI were in the range between –1СО
and median. After 9 months old, there were deviations from the normative median
to the side of decrease of div weight.

65

20

20

Boys

Girls

18

18

16

16

14

14

12

12

10

10

8

8

6

6

4

4

2

2

0

KR

Bukhara

r-n

Tashkent

r-n

Fergana r-n

Khorezm

r-n

Tashkent

0

KR

Bukhara r-n

Tashkent

r-n

Fergana r-n Khorezm

r-n

Tashkent

0 month 1 month 3 months 6 months 9 months 12

months 24months 36 months 48 months 60 months

0 months 1 month 3 months 6 months 9 months 12
months 24 months 36 months 48 months 60 months

Figure 3. The values of BMI (kg/m

2

) of the children under 5 years old

The study of the values of growth and physical development in the central eastern

region of Uzbekistan (Tashkent region) was performed among 707 children, of

them 443 were boys (48.5%) and 364 girls (51.5%). The children of the Tashkent

region from 12 months till 5 years old had values of growth/height and div

weight in relation to the age in the range between –2СО and +1СО.

We performed the anthropometric measurements and monitoring of growth

and

development of 500 children living in Fergana region. Among all the

examined children, boys composed 49.2% (346 children) and girls 50.8% (354
children). The analysis of the obtained data showed that in children living in
Fergana region, till 10

months old the values of physical development


background image

corresponded to –1CO and the median (0). Later, there was a notable decrease of
weight in the dynamics, the values of which were in the range of average –1СО.
The values of length/height were in the same range, and BMI was in the range
between –1СО and +2СО.

The analysis of the values of growth and physical development was performed

among 728 children under 5 years old living in Tashkent city. The study involved
364 girls and boys. The children living in Tashkent city had normative values,
which in majority of cases corresponded to the range of values –1CO + median (0)
in compliance with the WHO growth curves in all age periods of life.

The anthropometric values of the children living in Tashkent city

corresponded to medial values in all anthropometric data of median level. The girls
of Fergana region in the initial 7-8 months of life had values of div weight and
BMI respectively a little bit above other children of the same age in other regions.
Starting from 9 months old there was a notable decrease of the tempus of gaining
weight in the girls of Fergana region; starting from that age the values of div
weight was higher in the girls of Tashkent city and Khorezm region. In general,
there were no registered explicit deviations of average values among the examined
children of all the regions compared with the new WHO standards.

66

The comparative analysis of the values of physical development of the

children under 5 years old with breastfeeding till 2 years old showed that the
values of div weight and length/height were equal to median or in the range of
–1СО – + 2СО, according to BMI –1СО – + 1СО almost in all the age periods and
in all the examined regions.

The forth chapter of the dissertation titled

«Factors of development and

forms of nutrition disorders in children»

provides the results of monitoring and

assessment of the growth and development of children, which allowed revealing
various forms of nutrition disorders in children. The first stage of nutrition
deficiency was underweight, which could soon appear and soon stop, and the
deficiency was caused by acute and/or chronic disease (irrational nutrition,
diarrhoea, ARI, etc.). The results of monitoring in 2007 showed that in Tashkent
city the percentage of the children with low div weight in relation to the age was
2.7% in 0–6-month old children, 4.3% - in 1-year old children; in Tashkent region
– 4.5 % and 8.4% respectively; in Fergana region – 4.1% and 6.2%; in the
Republic of Karakalpakstan – 4.6% and 6.0%; in Khorezm region – 5.9% and
7.1%; in Bukhara region – 5.7% and 6.5%.

It is known that the most effective intervention for that age group is

exclusively breastfeeding (EBF). The percentage of EBF was: in Tashkent – 78.6%,
Tashkent region – 66.4%, Khorezm region – 67.3%, Fergana region – 85.7%,
Bukhara region – 72.2%, the Republic of Karakalpakstan – 89,0%. Based on these
results we can conclude that in the region where the percentage of EBF was less
(Tashkent and Khorezm regions) the percentage of the children with low div
weight was higher. The percentage of the underweight children under 6 months old
decreased in all the regions at the end of 2012 and beginning of 2013. The
dynamics of diminished weight till the end of 2012 among 6–12-month old
children was positive, i.e. the percentage of the children of that age with that form


background image

of nutrition disorder decreased in all the regions. That percentage value varied
from 2.2% in Tashkent city to 3.9%-3.5% in Tashkent and Khorezm regions.

The results of the monitoring showed that in 2007 in the group of children

above 1 year old and under 5 years old, the underweight in a greater degree was
observed in Khorezm (8,4%) and Tashkent (7,0%), regions. In the dynamics till
2012 that value reduced in all the regions and varied from 2.0% in Tashkent city to
5.3% and 5.9% in Tashkent and Khorezm regions respectively.

One of the main values of nutrition of young children is the prevalence of

stunting (low height for that age). The greatest percentage among the children
above one year old and under 5 with stunting was observed among the children of
Tashkent and Khorezm regions (6.7% and 7,0%), in Tashkent that value was equal
to 3,6%, in the Republic of Karakalpakstan – 6,0% and in Fergana region – 5,1%.
As a whole, in all the regions there was positive dynamics of decreasing of that
form of nutrition disorder. At the end of 2012 and beginning of 2013, among the
children under 5 years old that value decreased to 1.2-1.5% in all the regions.

One of the main values of the status of nutrition of young children is the

prevalence of underweight for the certain height – protein-energetic deficiency of
nutrition (PEDN) or exhaustion. The results of the monitoring showed that in 2007

67

the percentage of children with average PEDN in Tashkent city was 2.7% in 0–6
month old children, 2.8% - in children under 1 year old, i.e. in the age dynamics
there was no deterioration of that value; in Tashkent region these values were 6.2%
and 3.0% respectively. The studies held in 2012 showed that PEDN reduced in
children under 5 years old irrespective of their ages and living places and varied
from 1.8% in Tashkent city to 3.2% in Tashkent region.

Nowadays, according to WHO data, the growing problem in the growth and

development of children is obesity. The monitoring results demonstrated that the
percentage of excessive weight and obesity in Tashkent city was 3.9% in children
under 6 months old, 9.3% - under 1 year old; in Bukhara region – 2.2% and 4.5%;
in Tashkent region – 1.8% and 3.6% respectively; in Fergana region – 6,2% and
3,0%; in Khorezm region – 2,2% and 4.2%; in the Republic of Karakalpakstan –
3.8% and 2.8% respectively. As it can be seen, in the regions and Republic of
Karakalpakstan there was a notable decrease in the number of children with
obesity in the dynamics. Opposite picture was registered in the capital – among 1-
year old children there was an increase almost by 3 times in the percentage of the
children with obesity.

In Fergana region excessive div mass and obesity frequency prevailed in

boys within the initial 11 months of life, when average BMI corresponded to the
range of excessive div mass in relation to div length of the corresponding age
(+1CO – +2CO) with deviation from the median (0) and above +CO. The lowest
rate of overweight and obesity in 2007 was observed among children during the
first 6 months in Tashkent and Bukhara regions, the first year - in the Republic of
Karakalpakstan. In the dynamics of the end of 2012 in all age stages leading
position on the frequency of overweight and obesity continues to Tashkent.

Thus, the prevailing form of nutrition disorder in all the regions was


background image

underweight in relation to the age, and that form was more expressed in the regions
where the values of EBF covering was less. That fact also promoted more
expressed retardation of growth. Disorder of nutrition in children after 6 months
was deteriorated because of ill-timed and inadequate introduction of additional
food. For the capital of our Republic, a greater degree of obesity was characteristic,
especially, among 1-year-old children.

The fifth chapter of the dissertation titled

«Peculiarities of neonatal period

and hormonal adaptation processes of newborn underweight babies»

presents

the data of examination of 127 newborn underweight babies, of them 44 babies
were born on time (1 group), and 83 were premature babies (2 group). The control
group involved 20 almost healthy newborn children. The assessment of the
parameters of physical development showed that at the moment of birth, the div
weight of the children of the 1st group was 2435.5±18.6g, div length –
47.1±0.2cm, and div mass index (BMI) – 10.96±0.08kg/m

2

. Weight-height

values of the children of the 2nd group at the moment of birth were as follows:
div weight – 2078.8±32.7g, div length – 44.45±0.12cm, BMI –
10.49±0.08kg/m

2

.

It was detected that in mature underweight and immature babies there were

disorders of adaptation processes in various degrees. In immature newborn babies,

68

adaptation processes proceeded longer, with greater tension of functional systems.
So, for instance, decrease of div weight in mature babies did not exceed 10%,
and the duration of that transitory state was average 10 days, while in immature
newborn babies these values were 14% and 16 days respectively. In the second
group, in the period of post-natal adaptation, complications were observed more
often: 22% of newborn babies had syndrome of respiratory disorders such as
atelectasis, hyaline membranes pathology, oedematous-haemorrhagic syndrome.

Among the factors of RFD development risk, the prevailing ones were: in the

first trimester of pregnancy were revealed anaemia (81.1%) and danger of
spontaneous miscarriage (60%); in the second trimester ARVI with rise of
temperature (50.4%) took the leading place. In 14.3% cases there was registered
birth of children with RFD when given birth after 35 years old, and such a picture
was observed in 3% of women who had multiple pregnancy.

Among the mothers of underweight babies there was a notably high

prevalence of chronic extra-genital diseases in comparison with the mothers of
children born with normal div weight (15.0%): in 79.5% (p<0/001) women in the
1st and 77.1% (р<0.001) women in the 2nd group respectively.

It was revealed that high prevalence of the burden of gynaecological

anamnesis was observed in the mothers of newborn babies of the 1st group (75%,
р<0.001) and 2nd group (75.9%, р<0.001) than the mothers in the control group
(15.0%).

Chronic foetal-placental failure was diagnosed mostly in women who had

born underweight babies in 47.7% and 90.4% cases in comparison with the
mothers of the control group 5.0% (р<0.001).

The monitoring of anthropometric measurements held in children within the


background image

initial 6 months demonstrated that at the moment of birth, the average values of
div weight and length corresponded to –3СО, BMI in the limits of –3СО and –
2СО; from the 15th day till one month both weight and length were –3СО, BMI –
2СО (weak tendency for improvement); starting from the 2nd month the dynamics
of gaining weight increased and was in the range from –3СО to –2СО, and the
speed of increasing of div length delayed and within the following months
corresponded to the values below the curve –3СО, BMI increased due to it.

Thus, in the 2nd month BMI corresponded to the values in the limits from –

2СО to –1СО; in the 3rd month to the values of –1СО, in the 4th and 5th months
from –1СО to the median, i.e. according to that values, these children
corresponded to normative data, and in 6-month old to the median. That kind of
dynamics was characteristic both for girls and boys. These results testify that small
weight at the birth, especially prematurity, promote disorder of harmonic
development of a child within the initial 3-4 months of life, and it normalizes to the
6th month (Table 1).

For the assessment of the adaptation of newborn underweight babies, we

performed a study of hormonal adaptation by defining the STH, T3, T4, and
cortisol level in blood serum. So, in the umbilical blood of newborn underweight
babies we noticed the misbalance of amount of hormones regulating adaptation
processes. In newborn underweight babies, we registered expressed increase of

69

cortisol by 4.65 times (p<0.001) and Т4 by 3.8 times (p<0.001), with decrease of

Т3 level by 1.2 times (p>0.05). The level of STH in newborn underweight babies

was less (p<0.05) than in mature babies with normal div weight.

Table 1

Results of the monitoring of growth and development of newborn

underweight children

Age

Anthropometric values of girls (n=58)

Body weight (g)

Length of div (cm)

BMI (kg/m

2

)

At the birth

2078,8±24,2

44,5±0,1

10,5±0,078

15 days

2405,1±23,9

45,7 ±0,1

11,5±0,075

30 days

2744,3±23,6

47,5±0,1

12,18±0,08

2 months

3493,4±26,8

49,9±0,1

14,05±0,09

3 months

4178,5±39,85

52,3±0,1

15,26±0,11

4 months

4905,9±39,93

54,9±0,1

16,29±0,12

5 months

5525,7±29,6

57,7±0,1

16,6±0,1

6 months

6253,4±26,2

59,7±0,095

17,49±0,95

We did not observe reliable difference of the value of growth hormone in the

compared groups, and that testified that, in the majority of cases, RFD in children


background image

was conditioned by the factors which did not lead to genetic disorders.

In the sixth chapter of the dissertation titled

«Assessment of somatic

pathology and immunologic reactivity in children with the nutrition disorder
and main diseases»

, we presented the results of the tests held in 356 children with

disorders of nutrition and various diseases. The most favourable was the situation
in Tashkent city where there was the greatest percent of children with transient
deviations in functional disorders and a healthy state (2nd health group) –88.6% of
the examined children. Among the children under 5 years old, the number of the
children belonging to the 2nd health group made 74.4% in the Republic of
Karakalpakstan, 67.9% in Bukhara region, 65.4% in Tashkent region, 80.3% in
Fergana region, and 78.1% Khorezm region. Among all the examined children, the
ones with chronic diseases and the risk of transfer to chronic disease composed
11.4% in Tashkent city. In the structure of the functional disorders and transient
diseases in a healthy state, respiratory diseases and anaemia in the first place. In
the structure of chronic pathologies, the leading position was taken by the diseases
of blood circulation system (22.0% children), neural system diseases and
behavioural disorders (20.7%) and pathologies of digestive organs (13.7%
children).

It is well-known that food allowance affects functioning of the immune

system. According to the results of monitoring and assessment of the growth and
physical development, we selected 32 children of 3-5 years old with protein
energetic deficiency of nutrition. In case of protein-energetic deficiency of
nutrition, there was misbalance of substance exchange, which surely should reflect
on the immune system of a child. The results of the studies showed that in the very
initial period of nutrition disorder, children had alterations in the immune system.
Particularly, we registered suppression of CD3+ (42.5± 0.2% compared with the

70

control 54.7±0.2%, p<0.05) mostly because of the decrease of CD4+ (26.6±0.1%
compared with the control 34.6± 0.2%, p<0.05). However, the absolute values of T
and B lymphocytes did not differ from the values of the control group, maybe
because the children with PEDN had relative lymphocytosis (60.4±2.3%). Relative
amount of T-suppressors/cytotoxic lymphocytes (CD8+) in children with PEDN
was decreased to 18.1±0.1% versus 22.0±0.2% in the control. Relative amount of
common B-lymphocytes (CD20+) and natural killer-cells (CD16+) was decreased
in comparison with the values of the control group to 21.5±0.1% (with 28.1±0.2%
in the control group) and 11.4±0.2% respectively (with 17.5±0.3% in the control
group, p<0.05). Phagocyte activity of neutrophils was reliably less than the control
values – 40.1±0.1% versus 46.4±0.4% in the control (p<0.05).

The analysis of the functional activity of B-lymphocytes showed reliably

decreased level of immunoglobulins of the main group by 2-2.5 times in
comparison with the control. So, the level of IgG in children with disorders of
nutrition decreased to 4.1±0.04g/l, IgA – 0.68±0.01 g/l, and IgM to 0.38± 0.004 g/l
in comparison with the control, where the level of IgG, IgA, and IgM were
8.2±0.08 g/l, 1.05±0.01 g/l and 0.83±0.01 g/l respectively.

Immunological disorders were especially expressed in the children living in


background image

ecologically unfavourable regions. We examined the children from 1 to 2 years old
with moderate PEDN living in Khorezm region (43 children) and the Republic of
Karakalpakstan (44 children). The control group involved 34 children without the
disorders of nutrition from Tashkent city. The analysis of the results of the
immunological test revealed that in the control group with background
leucopoenia, there was T-immune deficiency expressed in the decrease of
CD3+lymphocyte level in 76,7% of the examined children of Khorezm region and
84% in Karakalpakstan. Decreased amount of immune regulatory subpopulations
of СD4+cells in relation to the control group (p<0.01) was met in 34 out of 43
examined children (79,0%) living in Khorezm region and 36 out of 44 children
(81,8%) living in Karakalpakstan. The amount of the relative number of СD8+
lymphocytes in children of Khorezm region did not reliably differ from the results
of the control group, though in 8 out of 43 children (18,6%) there was decreased
level of T-suppressors/cytotoxic lymphocytes.

The level of CD8+lymphocytes in children with PEDN was decreased

(p<0.05). It is possible that the deficiency of protein in food leads to the decrease
of СD8+ lymphocyte expression in children with PEDN compared with the
children without PEDN. There was a reliable rise of natural killer-cells (CD16+)
with the background of relative and absolute deficiency of the total pool of T
lymphocytes (СD3+). Rise of the relative number of cells with СD16+ in
Karakalpakstan children was more explicit than in the children from Khorezm
region (p<0.01). It should be noted that the level of absolute values of CD16+ did
not differ from the control ones (Table 2).

In addition, the functional failure of phagocytes (the amount of active

phagocytes is less than 50%) was clearly expressed. Deficit of phagocyte
protection was registered in 43.7±5.3% of the examined children. Active
phagocyte percentage decreased by 1.3 times in the examined children from

71

Khorezm region and by 1.4 times in the children of the Republic of Karakalpakstan
in relation to the control group.

Table 2

Non-specific protection factors and parameters of humoral immunity in

children with PEDN in Sub-Aral regions (M±m)

Immunological values

Control group

(Tashkent city), n=34

Sub-Aral regions

Khorezm

region, n=43

the Republic of

Karakalpakstan, n=44

CD3+

44,5± 0,4

39,6±0,2

38,5±0,2

CD4+

27,8± 0,3

25,6±0,2

23,1±0,2

CD8+

19,7± 0,2

19,2± 0,2

16,1± 0,1

CD4/CD8

1,42±0,02

1,33±0,02

1,44±0,02

CD16+,%

10,8 ± 0,1

15,7 ± 0,2*

17,4 ± 0,2*


background image

CD16, 10

9

/l

0,46 ± 0,01

0,43 ± 0,01

0,41 ± 0,01

FAN, %

57,5±0,3

36,4 ± 0,4*

34,2 ± 0,3*

CD20+

20,4±0,2

29,2 ± 0,3*

27,3 ± 0,3*

CD20, 10

9

/l

0,93±0,004

0,8±0,01*

0,64 ±0,02*

IgG, g/l

6,9±0,05

4,3±0,03*

3,9±0,03*

IgА, g/l

0,81±0,005

0,52±0,006*

0,65±0,005*

IgМ, g/l

0,87±0,005

0,39±0,004*

0,38±0,004*

Note

: * relatively reliable values to the control group (p<0.05-0.001)

Relative number of B-lymphocytes (CD20) exceeded the values of the control

group by 1.36 times (p<0.05) in children living in Khorezm region and by 1.27
times (p<0.05) in children living in Karakalpakstan, while the absolute value of
common B-lymphocytes was reliably decreased in comparison with the control
values in both groups (p<0.05).

Ecologically dependent peculiarity of immunological reactivity in the

examined children with PEDN was deficit of phagocyte protection (p<0.01), and
low amount of immunoglobulins IgG, IgA, IgM (p<0.05) in blood.

Immunological disorders in the children with respiratory diseases were

deteriorated in case of disorders of nutrition.

The main clinical variant of the start of the disease in all children was acute

development of the symptoms of bronchial obstruction with ARVI. The most
explicit alterations and clinical manifestations of bronchial obstructive syndrome
(BOS) were characteristic for the children with disorders of nutrition (breathing
rate from 45 to 60 a min, whistling cracklings heard at a distance, perioral regular
generalized cyanosis in rest).

The study of cellular parameters of immune system of the children with

bronchial obstructive syndrome without thymomegaly and disorder of nutrition
revealed reliable increase of the total number of lymphocytes compared with the
control group (р<0.05). The children with thymomegaly (TM) and disorder of
nutrition in comparison with the control had misbalance of regulatory population
of T-lymphocytes; this misbalance manifested in the decrease of CD3

+

- and CD4

+

-

lymphocytes with significant increase of the relative amount of CD8+ (р<0,001)
(Table 3).

72

Table 3

Status of immune reactivity of the children with bronchial obstructive

syndrome (М±m)


background image

Values

Control group

(n=20)

Children with

BOS with

background TM
and disorders of

nutrition (n=33)

Children with BOS

without disorders of

nutrition and TM

(n=32)

Leukocytes 10 9/l

6,1 ± 0,08

6,9±0,07

6,3±0,07**

Lymphocytes, %

40,9 ± 0,4

41,1±0,4

50,6±0,4*

CD3+,%

54,7±0,2

44,6±0,3*

54,4±0,3**

CD4+,%

34,6 ± 0,2

26,0±0,3*

37,0±0,4**

CD8+,%

22,0 ± 0,2

27,5±0,02*

33,6±0,2*

CD4/CD8

1,57 ± 0,01

0,9±0,01*

1,1±0,01

CD16+,%

17,5±0,3

22,8±0,2*

28,6±0,3**

CD20+,%

28,1 ± 0,2

16,6±0,1*

22,7±0,4**

IgG, g/l

8,2±0,08

7,2±0,06*

9,9±0,1

IgA, g/l

1,05±0,01

0,50±0,01*

0,70±0,01**

IgM, g/l

0,83±0,01

0,90±0,01*

1,0±0,02*

Note

: * - reliability of the differences compared with the control group; ** - reliability

between the children with bronchial obstructive syndrome and examined groups

In children with bronchial obstructive syndrome with presence of

thymomegaly and disorder of nutrition, we revealed the increase of CD16+ cells
(р<0.001), decrease of CD20+ lymphocytes (р<0.001), and reliable decrease of
immunoglobulins, except IgM. The marked imbalance in children with eating
disorders and thymomegaly indicates a disorder of the immune response
mechanisms.

Comparative analysis of the expression of CD3

+

, CD4

+

markers of

lymphocytes showed absence of reliable differences, reliable increase of CD8

+

lymphocyte (р<0.05), and CD16

+

lymphocytes (р<0.001) between the values of

children without thymomegaly and disorder of nutrition, and the control group.
From the side of humoral immunity in children with bronchial obstructive
syndrome without thymomegaly and disorders of nutrition, we revealed reliable
alterations in the concentration of IgА and IgМ with the background non-reliable
change of IgG. And the children without thymomegaly had decrease of IgА and
IgМ concentration in peripheral blood serum (р<0.05).

The immune reactivity status was also studied in children with bronchial

pneumonia. We examined 82 children with bronchopneumonia in the age under 3
years old: аmong them there were 72 children with bronchopneumonia and
disorders of nutrition (28 children, from Tashkent city, 44 children - from


background image

Karakalpakstan), and 20 children with bronchopneumonia without disorders of
nutrition. The children with disorders of nutrition in 38,9% (28 children) cases had
mild-severe progressing of pneumonia, and in 61,1% cases – severe.

The analysis of the results of the study demonstrated that in the group of

children with disorders of nutrition and pneumonia there was a notable tendency
for decrease of some relative values of immunity – СD3+, CD20+ and IgM. There
was a reliable decrease in the relative number of T-helpers (СD4+) up to

73

22.8±0.3%, immune regulatory index (IRI) to 0.86±0.01% (control - 1.57±0.01%,
р<0.001). There was a relative increase of СD8+ in children living in Tashkent city
up to 24.2±0.2% with 22.0±0.2% in the control (р<0.001). We registered the
increase of the amount of СD25+ lymphocytes carrying receptor to IL-2 stimulator
of proliferation of both T-lymphocyte helpers and T-suppressors by 23.1±0.2%
versus 18.0±0.1% in healthy children. The relative amount of CD20+ and СD16+
was almost identical to the control group.

In the group of children with pneumonia without disorders of nutrition, the

relative amount of CD8+ was 26.7±0.3%. There was noted a non-reliable decrease
of СD3+ to 50.5±0.3% and reliable decrease of CD20+ (20.0±0.3%, р<0.05),
CD4+ (24.2±0.3%, р<0.01) and IRI (0.91±0.02, р<0.01). The analysis of absolute
immunological values showed that the children with disorders of nutrition without
pneumonia had an increase of the total number of lymphocytes, T-lymphocytes
(CD3+), and B-lymphocytes (СD20+), and T-suppressors СD8+ (р<0.05). The
relative amount of CD16+ was almost identical to the control group.

The children with bronchopneumonia with disorders of nutrition had a

reliable increase of IgG (10.5±0.2 g/l; р<0.01) and IgA (1.27±0.01 g/l; р<0.01).
Similar picture was characteristic for the children without disorders of nutrition: a
reliable increase of IgG to 11.1+0.2 g/l and IgA to 1.2+0.01 g/l (р<0.01).

The determined immunological alterations in the children with pneumonia in

perinatal damage of CNS such as decrease of CD4+, IRI, increase of CD25+, IgG,
IgA testify the activation of cell-mediated and humoral immunity. In comparative
aspect it should be noted that in clinical manifestations (severity, complications,
term of disease) of the values of immunological reactivity in children with
pneumonia with disorders of nutrition, there was reliable difference dependent on
the region where the children lived.

The children with disorders of nutrition living in the Republic of

Karakalpakstan did not have pools of T-cells or the pool was significantly
diminished in them. Little amount of CD3+ lymphocytes (p<0.01) testifies the
diminishing of the pool of circulating T-cells, and, consequently, possible risk of
its failure in case of the necessity of intensive immune response. Characteristic
feature for that category of the children was a decrease of the level of CD8+
lymphocytes and increase (р<0.05) of cytotoxic potential of cells of immune
system (CD16+ and CD20+), and a decrease of the level of Immunoglobulin IgG
by 1.7 times, IgA by 1.8 times in comparison with the results of the children from
Tashkent city (р<0.05).

In the seventh chapter of the dissertation titled

«Assessment of the efficiency


background image

of measures of prophylaxis of micronutrient deficit among children»

, there is

data of the assessment of the efficiency of the «Vitamin A supplementation»
program being implemented in Uzbekistan since 2003.

For the definition of the efficiency of the implemented measures, we selected

513 children under 5 years old (232 girls and 281 boys), among which
supplementation of vitamin A was performed starting from 6 months old (in
compliance with WHO recommendations these children received 1 capsule of
vitamin A 100000 U during 6 months; beginning from12 months old they received

74

1 capsule of vitamin A 200000 U once in 6 months, i.e. in total these children

received 9-10 capsules of vitamin A during 4.5 years).

Besides that, in the families of these children explanatory work was

performed for the healthy nutrition; and these families used fortified flour in their
diet. The control group involved 227 children (109 girls and 118 boys) who did not
get vitamin A due to some reason in all the recommended ages (who received from
1 to 3 capsules).

The analysis of anthropometric values showed that vitamin A had a positive

effect on the growth and development of children. So, the average value of weight
in relation to the age in the children, who received vitamin A, was equal to
18.8±1.1kg in girls, 19.04±1.5kg in boys, and that corresponded to the interval
«median (0) +1СО» of WHO standards. In the group of the children who did not
receive vitamin A, that value was equal to 13.98±0.09kg in girls corresponding to
the interval “-2СО - 1СО”, which was a risk of decreased weight, and 13.6±0.96kg
in boys corresponding to the interval «-3СО - 2СО», considered to be a decreased
weight (Table 4).

Table 4

The values of physical development of children under 5 years old

Values

Children, who received vitamin

A (within 9-10 courses of

supplementation)

Children, who did not receive

vitamin A

Girls

Boys

Girls

Boys

Weight, kg

18.8±1.1

19.04±0.09

13.98±0.09

13.6±0.09

Height, cm

109.4±0.2

110.1±0.2

99.98±0.32

101.0±0.2

BMI kg/m

2

15.6±0.04

15.7±0.02

13.98±0.05

13.3±0.05

The analysis of individual development showed that the percentage of the

underweight children in the group of the children, who administered vitamin A,
was 1.2%, while in the children, who did not receive vitamin A, it was 7.2%. The
average value of the height of the girls in that group was 109.4±0.2cm, and for
boys 110.1±3.7cm. In the group of children who did not receive vitamin A, these
values were equal to 99.98+0.3cm in girls and 101.04±1.7cm in boys. Individual


background image

analysis showed that among the children receiving vitamin A, the stunting was
observed in 0.9% of the children, and in the children who did not receive vitamin
A in 6.3%.

Vitamin A also promoted harmonic development of the children. The index of

div mass both in girls and boys corresponded to median (0). In the group of the
children who did not receive vitamin A, these values were equal to 13.98±0.05 and
13.3±0.6kg/m

2

respectively and testified the protein-energetic deficiency of mild

degree in girls and medium degree in boys.

Immunological researches were performed in 64 children often suffering from

respiratory diseases. In the analysis of immunogram, we revealed relative
leucopoenia 5.6±0.3 10

9

/l. The amount of CD3+ cells in the group of children who

did not get vitamin A was 40.4±0.4, and that was reliably below the values of the
control group (p<0.05). It was determined that sick children often had activation of
B-system of immunity, manifested in significant increase of the number of B
lymphocytes, concentration of IgM (2.95±0.06 g/l, almost 3 times more than the

75

control values р<0.01) and IgG (16.8±0.1 g/l, р<0.01), with a simultaneous
decrease of the number and activity of T-lymphocytes. That category of children
had a significant decrease of the circulating CD4

+

to 26.1±0.1% and increase of

CD8

+

cells by 43.1±0.2% (р<0,001). There was a significant change of non

specific factors of protection: phagocyte number diminished (41.2±0.2% versus
44.4±0.4%; p<0.05).

After the vitamin A supplementation, the immunological analysis was done

again in 6 months. The analysis of the results showed that vitamin A had
favourable influence on the population composition of T-lymphocytes: we could
observe the increase of CD3+ amount by 48.3±0.3% and CD4+ by 29.6±0.2%, and
the values of humoral immunity. After supplementation of vitamin A, the level of
IgG in the serum decreased to 13.4±0.2 g/l. The achieved data let us suppose that
supplementation of the vitamin A demand promotes normalization of the
functioning of immune system in often sick children.

Thus, the programs being carried out in the field of nutrition, such as vitamin

A supplementation to 6–59-month old children, rational nutrition and consumption
of fortified flour promoted harmonic development and correction of the disorders
of nutrition in the children under 5 years old irrespective of the sex and place of
living.

Economic efficiency.

Economic efficiency of the implementation of the

research results is defined by early revealing of disorders in growth and
development of children, and it will provide duly correction of the revealed
disorders of nutrition, promoting harmonic development of children, and decrease
of children’s morbidity, invalidity and mortality. According to the performed
dynamic observation, for the studied period the frequency of applications to VDU
due to often diseases decreased by 1.8 times and, consequently, the frequency of
hospitalizations also decreased.


background image

CONCLUSION

1. Irrespective of the sex in children under 5 years old of all the studied

regions, anthropometric values of div mass and length/height in the majority of
the cases were at the level of: median (0) – at the moment of birth, in the range
from -1СО to +2СО from 0 to 6 months; in the range from –2СО to +1СО from 6
months to 5 years old; according to the div mass index in the range from -1СО to
+1СО in children of all ages, and they correspond to normal values in compliance
with the WHO growth and development standards.

2. Underweight in relation to age was prevailing in the children under one

year old among the forms of disorders of physical development and nutrition in all
the regions. That form was more expressed in the regions, where the value of EBF
in the initial 6 months and BF within 2 years covering was less (Tashkent and
Khorezm regions). The similar tendency was observed in the following age stages.
Disorder of physical development and nutrition in the children elder than 6 months
was deteriorated due to ill-timed and inadequate introduction of food. In the
dynamics of five-year monitoring till the end of 2012 – beginning of 2013, in all

76

the regions there was a decrease of the frequency of all forms of disorders of
nutrition irrespective of the age and sex of the children.

3. The leading position in the frequency of excessive weight and obesity was

taken by Tashkent city and Fergana region. In Fergana region, excessive weight
and obesity prevailed within the initial 12 months in boys. In the dynamics till the
end of 2012, in all age stages Tashkent city took the leading position according to
the frequency of excessive weight and obesity.

4. Premature and mature newborn underweight babies at the moment of birth

had disorders of clinical and hormonal adaptation, and disharmonic physical
development in the first 3-4 months (parameters of the growth curves were in the
limits of –3СО) with further tendency for the achievement of age standard values
of growth and development (to 6 months div mass index corresponded to the
median), and it was the result of exclusive breast feeding.

5. Immune disorders in moderate protein-energetic deficiency of nutrition at

the early stages of its development mostly reflect the defects of T-cellular part of
immunity, which was characterized by low expression of CD3+ and CD4+
lymphocytes, testifying that in PEDN Т-cellular proliferative response to antigens
was sufficiently weak. Decrease of the production of immunoglobulins linked with
disorders of T-cellular regulation of the synthesis was also characteristic. These
immunological disorders have an important prognostic importance in the definition
of the resistance of an organism to diseases.

6. Ecologically dependent characteristics of immunological reactivity in the

examined children with PEDN living in Sub-Aral area was deficit of phagocyte
protection (p<0.01), and low amount of immunoglobulins IgG, IgA, IgM in blood
(p<0.05).

7. Disorder of nutrition is important in the decrease of immune reactivity in


background image

children with pneumonia and bronchial obstruction syndrome. Severity of
pneumonia and immune reactivity status in young children depend on the place of
living. Thus, the children living in the Republic of Karakalpakstan in comparison
with the children from Tashkent city had little amount of CD3+lymphocytes
(p<0.01), CD8+lymphocytes (p<0.05) and immunoglobulins IgG, IgA (p<0.05) in
the increase of cytotoxic potential of immune system cells (CD16+ and CD20+,
р<0.05).

8. The programs in the field of nutrition being implemented in Uzbekistan

such as vitamin A supplementation to children from 6 to 59 months old, rational
nutrition and consumption of fortified flour promoted prophylaxis and liquidation
of disorders of nutrition, and allowed the improvement of the values of immunity
and harmonic development of children under 5 years old irrespective of sex and
place of living.

77

ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ

Список опубликованных работ

List of published works

Бўлим (I часть; Part I)

1. Ахмедова Д.И., Рахимжанов Ш.М. Ашурова Д.Т., Стандарты роста и

развития // Педиатрия. – Тошкент, 2007. - №3-4. - С.122-125. (14.00.00. №16) 2.
Ашурова Д.Т. Иммунный статус детей с бронхообструктивным синдромом на
фоне патологии тимуса и нарушения питания // Инфекция, иммунитет и
фармакология. – Тошкент, 2011. -С.19-23 (14.00.00. №15) 3. Ахмедова Д.И.
Ашурова Д.Т., Влияние интегрированного подхода по профилактике
микронутриентной недостаточности на некоторые показатели физического
развития детей в возрасте 3 лет Республики Каракалпакстан // Педиатрия. –
Тошкент, 2012, - №3-4. - С.34-37. (14.00.00. №16) 4. Ахмедова Д.И.,
Ишниязова Н.Д., Салихова Г.У., Ашурова Д.Т., Особенности
психологического развития детей дошкольного возраста // Педиатрия. –
Тошкент, 2012, - №3-4. - С.38-40. (14.00.00. №16) 5. Akhmedova D.I., Ashurova
D.T., Hormonal adaptation features and neonatal period of newborn children
depending on the div weight at birth //World Healthcare Providers. – 2012.-
Vol.3.No3 – pp. 41-44. (14.00.00. №13) 6. Ашурова Д.Т., Ахмедова Н.Р.
Ахмедова Д.И. Динамика физического развития и статус питания у детей до
3 лет в Республике Каракалпакстан // Педиатрия. – Тошкент, 2014. - №3-4. –
С. 271-274. (14.00.00. №16) 7. Ашурова Д.Т. Особенности физического
развития и соматической патологии детей до 5 лет, проживающих в
Узбекистане // Инфекция, иммунитет и фармакология. – Тошкент, 2015. - №2.


background image

- С. 37-41. (14.00.00. №15)

8. Ашурова Д.Т. Нарушения питания у детей раннего возраста жизни в

регионах Узбекистана // Педиатрия. – Тошкент, 2015. - №1-2. - С.16-19. 9.
Ашурова Д.Т. Характерные особенности иммунологического статуса детей с
пневмонией // Инфекция, иммунитет и фармакология. – Тошкент, 2015. - №4.
- С. 170-175. (14.00.00. №16)

10. Ashurova D.T. Efficacy assessment of the activities for prophylaxis of

micro nutrients deficit in children // European science review. - Austria, Vienna,
2015. – N9-10. May-June. – pp.75-77. (14.00.00. №19)

11. Ашурова Д.Т., Ахмедова Д.И. Физическое развитие и особенности

иммунологических показателей у детей с нарушением питания // Педиатрия.
– Тошкент, 2015. - №3. - С.49-52. (14.00.00. №16)

12. Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т. Влияние саплементации витамина а на

физическое развитие и некоторые показатели иммнунной системы детей
первых 5 лет// Инфекция, иммунитет и фармакология. – Тошкент, 2016. - №1.
- С. 103-111. (14.00.00. №15)

78

II бўлим (II часть; Part II)

13. Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т., Талипова А.Л., Муксимова М.Х.

Мониторинг роста и развития детей. Питание детей и коррекция его
нарушений:

Пособие

для

врачей

и

мед.сестер.

Министерство

здравоохранения РУз и ЮНИСЕФ. - Ташкент, 2006. - 39 с.

14. Ахмедова Д.И., Алламуратова С.Т., Хамдамова У.К., Ашурова Д.Т.,

Оценка роста и развития детей в регионах Узбекистана. Республиканская
научно-практическая конференция «Педиатрия Узбекистана:
Реформирование и стратегия развития». - Ташкент, 2007. - С.66-67.

15. Ахмедова Д.И., Зокирова Н.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т.,

Алламуратова С.Т. Нарушения питания у детей первых 3 лет жизни в
Республике

Каракалпакстан

//

Республиканская

научно-практическая

конференция «Медико-биологические основы формирования здоровья детей
и подростков». - Ташкент, 2008. -С.66.

16. Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т., Закирова Н.И. Особенности роста и

развития детей первых 3 лет жизни в регионах Узбекистана // Материалы VI
съезда педиатров Узбекистана. - Ташкент, 2009. - С.109-110.

17. Ашурова Д.Т. Изучение влияния витамина А на частоту

заболеваемости часто болеющих детей в возрасте до 3 лет // Врач аспирант. –
2011. – 2(56). - С. 657-661.

18. Ашурова Д.Т. Гормональная адаптация новорожденных с малой

массой тела в неонатальном периоде // Врач аспирант. – Россия, 2013. –
«3(58). -С. 221-225.

19. Ашурова Д.Т. Особенности физического развития детей родившихся

с малым весом // Материалы Республиканской научно практической


background image

конференции «Актуальные вопросы неонатологии. Совершенствование
медицинской помощи новорожденным в амбулаторных и стационарных
условиях».- Ташкент, 2011. - С. 25.

20. Ашурова Д.Т., Турсунбаев А.К., Абзалова Ш.Р. Нарушения питания у

детей

раннего

возраста

в

регионах

Узбекистана

//Материалы

Республиканской научно-практической конференции «Актуальные вопросы
неонатологии. Совершенствование медицинской помощи новорежденным в
амбулаторных и стационарных условиях». – Ташкент, 2011. - С. 26

21.

Ашурова

Д.Т.,

Ахмедова

Д.Т.

Влияние

эссенциальных

микроэлементов на возможности адаптации доношенных и маловесных детей
// Материалы Республиканской научно-практической конференции 18
октября

«Актуальные

вопросы

неонатологии.

Совершенствование

медицинской помощи новорежденным в амбулаторных и стационарных
условиях». – Ташкент, 2011. - С. 35.

22. Ашурова Д.Т., Закирова Н.И. Особенности роста и развития детей

первых 5 лет жизни в регионах Узбекистана // Международный симпозиум
«Национальная модель охраны здоровья матери и ребенка в Узбекистане:
«Здоровая мать-здоровый ребенок». – Ташкент, 2011. – С.36-37.

79

23. Ахмедова Д.И., Закирова Н.И., Ашурова Д.Т., Рахимов Б. Питание и

профилактика дефицита микронутриентов у детей раннего возраста.
Методическое руководство. –Ташкент, 2012. – 24 с.

24. Ахмедова Д.И., Закирова Н.И., Ашурова Д.Т., Рахимов Б.

Овкатланиш ва эрта ѐшдаги болаларда микронутриент етишмаслиги олдини
олиш. Методическое руководство (на узбекском и каракалпакском языках). –
Ташкент, 2012. -24 с.

25. Ашурова Д.Т. Гормональная адаптация новорожденных с малой

массой тела //Республика илмий-амалий анжумани материаллари Узбекистон
Республикаси болаларга курсатилаѐтган ихтисослаштирилган тиббий ѐрдам
холати ва ва унинг истикболлари. – Тошкент, 2012. -С.68

26. Ашурова Д.Т. Влияние эссенциальных микроэлемантов на

возможности адаптации доношенных и маловесных детей // Республика
илмий-амалий анжумани материаллари Узбекистон Республикаси болаларга
курсатилаѐтган ихтисослаштирилган тиббий ѐрдам холати ва ва унинг
истикболлари. – Тошкент, 2012. -С. 69.

27. Ашурова Д.Т. Гормональная адаптация новорожденных с малой

массой

тела

//

Материалы

Республиканской

научно-практической

конференции «Состояние и перспективы развития специализированной
помощи детям в Республики Узбекистан». – Ташкент, 2012. - С 44-45.

28. Ашурова Д.Т., Рахимов Б. Иммунологические показатели детей с

бронхообструктивным синдромом на фоне патологии тимуса и нарушения
питания // II научно-практическая конференция. «Современные аспекты
диагностики, лечения и профилактики врожденных и приобретенных
патологий в детской оториноларингологии» - Ташкент, 2012. - С. 192-193

29. Ахрарова Н.А., Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т. Современный взгляд


background image

на проблему рождения детей с малым весом: Монография. – Тошкент, 2013. -
100 с.

30. Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р.,

Ашурова Д.Т. Беш ѐшгача бўлган болаларнинг ўсиши ривожланиши: ўқув
курси. - Тошкент, 2013. – 70 бет.

31. Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р.,

Ашурова Д.Т. Беш ѐшгача бўлган болаларнинг ўсиши ривожланиши. Ўғил
болаларнинг ўсишини баҳолаш ва кузатиш хамда кўрсаткичларни боланинг
ривожланиш тарихига киритиш: қўлланма. - Тошкент, 2013. – 34 бет.

32. Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р.,

Ашурова Д.Т. Беш ѐшгача бўлган болаларнинг ўсиши ривожланиши. Қиз
болаларнинг ўсишини баҳолаш ва кузатиш хамда кўрсаткичларни боланинг
ривожланиш тарихига киритиш: қўлланма. - Тошкент, 2013. – 34 бет.

33. Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р.,

Ашурова Д.Т. Рост и развитие детей первых 5 лет жизни. Учебный курс.
Ташкент, 2013. – 70 с.

34. Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р.,

Ашурова Д.Т. Рост и развитие детей первых 5 лет жизни. Оценка и

80

Библиографические ссылки

Ахмедова Д.И., Рахимжанов Ш.М. Ашурова Д.Т., Стандарты роста и развития И Педиатрия. -Тошкент, 2007. - №3-4. - С. 122-125. (14.00.00. №16)

Ашурова Д.Т. Иммунный статус детей с бронхообструктивным синдромом на фоне патологии тимуса и нарушения питания // Инфекция, иммунитет и фармакология. - Тошкент, 2011. -С.19-23 (14.00.00. №15)

Ахмедова Д.И. Ашурова Д.Т., Влияние интегрированного подхода по профилактике микронутриентной недостаточности на некоторые показатели физического развития детей в возрасте 3 лет Республики Каракалпакстан // Педиатрия. - Тошкент, 2012, - №3-4. - С.34-37. (14.00.00. №16)

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Салихова Г.У., Ашурова Д.Т., Особенности психологического развития детей дошкольного возраста // Педиатрия. - Тошкент, 2012, - №3-4. - С.38-40. (14.00.00. №16)

Akhmedova D.I., Ashurova D.T., Hormonal adaptation features and neonatal period of newborn children depending on the body weight at birth //World Healthcare Providers. - 2012.- VoL3.No3 - pp. 41-44. (14.00.00. №13)

Ашурова Д.Т., Ахмедова H.P. Ахмедова Д.И. Динамика физического развития и статус питания у детей до 3 лет в Республике Каракалпакстан // Педиатрия. - Тошкент, 2014. - №3-4. - С. 271-274. (14.00.00. №16)

Ашурова Д.Т. Особенности физического развития и соматической патологии детей до 5 лет, проживающих в Узбекистане И Инфекция, иммунитет и фармакология. - Тошкент, 2015. - №2. - С. 37-41. (14.00.00. №15)

Ашурова Д.Т. Нарушения питания у детей раннего возраста жизни в регионах Узбекистана // Педиатрия. - Тошкент, 2015. - №1-2. - С.16-19.

Ашурова Д.Т. Характерные особенности иммунологического статуса детей с пневмонией // Инфекция, иммунитет и фармакология. - Тошкент, 2015. - №4. - С. 170-175. (14.00.00. №16)

Ashurova D.T. Efficacy assessment of the activities for prophylaxis of micro nutrients deficit in children // European science review. - Austria, Vienna, 2015. - N9-10. May-June. - pp.75-77. (14.00.00. №19)

Ашурова Д.Т., Ахмедова Д.И. Физическое развитие и особенности иммунологических показателей у детей с нарушением питания // Педиатрия. - Тошкент, 2015. - №3. - С.49-52. (14.00.00. №16)

Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т. Влияние саплементации витамина а на физическое развитие и некоторые показатели иммнунной системы детей первых 5 лет// Инфекция, иммунитет и фармакология. - Тошкент, 2016. - №1. -С. 103-111. (14.00.00. №15)

Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т., Талипова Л.Л., Муксимова М.Х. Мониторинг роста и развития детей. Питание детей и коррекция его нарушений: Пособие для врачей и мед.сестер. Министерство здравоохранения РУз и ЮНИСЕФ. - Ташкент, 2006. - 39 с.

Ахмедова Д.И., Алламуратова С.Т., Хамдамова У.К., Ашурова Д.Т., Оценка роста и развития детей в регионах Узбекистана.

Республиканская научно-практическая конференция «Педиатрия Узбекистана: Реформирование и стратегия развития». - Ташкент, 2007. -С.66-67.

Ахмедова Д.И., Зокирова Н.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т., Алламуратова С.Т. Нарушения питания у детей первых 3 лет жизни в Республике Каракалпакстан // Республиканская научно-практическая конференция «Медико-биологические основы формирования здоровья детей и подростков». - Ташкент, 2008. -С.66.

Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т., Закирова Н.И. Особенности роста и развития детей первых 3 лет жизни в регионах Узбекистана И Материалы VI съезда педиатров Узбекистана. - Ташкент, 2009. - С. 109-110.

Ашурова Д.Т. Изучение влияния витамина А на частоту заболеваемости часто болеющих детей в возрасте до 3 лет // Врач аспирант. -2011.-2(56).-С. 657-661.

Ашурова Д.Т. Гормональная адаптация новорожденных с малой массой тела в неонатальном периоде // Врач аспирант. - Россия, 2013. -«3(58).-С. 221-225.

Ашурова Д.Т. Особенности физического развития детей родившихся с малым весом // Материалы Республиканской научно-практической конференции «Актуальные вопросы неонатологии. Совершенствование медицинской помощи новорожденным в амбулаторных и стационарных условиях»,- Ташкент, 2011. - С. 25.

Ашурова Д.Т., Турсунбаев А.К., Абзалова Ш.Р. Нарушения питания у детей раннего возраста в регионах Узбекистана //Материалы Республиканской научно-практической конференции «Актуальные вопросы неонатологии. Совершенствование медицинской помощи новорежденным в амбулаторных и стационарных условиях». - Ташкент, 2011. - С. 26

Ашурова Д.Т., Ахмедова Д.Т. Влияние эссенциальных микроэлементов на возможности адаптации доношенных и маловесных детей // Материалы Республиканской научно-практической конференции 18 октября «Актуальные вопросы неонатологии. Совершенствование медицинской помощи новорежденным в амбулаторных и стационарных условиях». - Ташкент, 2011. - С. 35.

Ашурова Д.Т., Закирова Н.И. Особенности роста и развития детей первых 5 лет жизни в регионах Узбекистана // Международный симпозиум «Национальная модель охраны здоровья матери и ребенка в Узбекистане: «Здоровая мать-здоровый ребенок». - Ташкент, 2011,- С.36-37.

Ахмедова Д.И., Закирова Н.И., Ашурова Д.Т., Рахимов Б. Питание и профилактика дефицита микронутриентов у детей раннего возраста. Методическое руководство. -Ташкент, 2012. - 24 с.

Ахмедова Д.И., Закирова Н.И., Ашурова Д.Т., Рахимов Б. Овкатланиш ва эрта ёшдаги болаларда микронутриент етишмаслиги олдини олиш. Методическое руководство (на узбекском и каракалпакском языках). -Ташкент, 2012. -24 с.

Ашурова Д.Т. Гормональная адаптация новорожденных с малой массой тела //Республика илмий-амалий анжумани материаллари Узбекистон Республикаси болаларга курсатилаётган ихтисослаштирилган тиббий ёрдам холати ва ва унинг истикболлари. - Тошкент, 2012. -С.68

Ашурова Д.Т. Влияние эссенциальных микроэлемантов на возможности адаптации доношенных и маловесных детей // Республика илмий-амалий анжумани материаллари Узбекистон Республикаси болаларга курсатилаётган ихтисослаштирилган тиббий ёрдам холати ва ва унинг истикболлари. - Тошкент, 2012. -С. 69.

Ашурова Д.Т. Гормональная адаптация новорожденных с малой массой тела // Материалы Республиканской научно-практической конференции «Состояние и перспективы развития специализированной помощи детям в Республики Узбекистан». - Ташкент, 2012. - С 44-45.

Ашурова Д.Т., Рахимов Б. Иммунологические показатели детей с бронхообструктивным синдромом на фоне патологии тимуса и нарушения питания // II научно-практическая конференция. «Современные аспекты диагностики, лечения и профилактики врожденных и приобретенных патологий в детской оториноларингологии» - Ташкент, 2012. - С. 192-193

Ахрарова Н.А., Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т. Современный взгляд на проблему рождения детей с малым весом: Монография. - Тошкент, 2013. -100 с.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Беш ёшгача бўлган болаларнинг ўсиши ривожланиши: ўкув курси. - Тошкент, 2013. - 70 бет.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Беш ёшгача бўлган болаларнинг ўсиши ривожланиши. Ўғил болаларнинг ўсишини баҳолаш ва кузатиш хамда кўрсаткичларни боланинг ривожланиш тарихига киритиш: кўлланма. - Тошкент, 2013. - 34 бет.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова И.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Беш ёшгача бўлган болаларнинг ўсиши ривожланиши. Қиз болаларнинг ўсишини баҳолаш ва кузатиш хамда кўрсаткичларни боланинг ривожланиш тарихига киритиш: қўлланма. - Тошкент, 2013. - 34 бет.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова И.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Рост и развитие детей первых 5 лет жизни. Учебный курс. Ташкент, 2013. - 70 с.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова И.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Рост и развитие детей первых 5 лет жизни. Оценка и мониторинг роста девочек и внесение показателей в историю развития. Учебный курс. Ташкент, 2013. - 34 с.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова Н.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Рост и развитие детей первых 5 лет жизни. Оценка и мониторинг роста мальчиков и внесение показателей в историю развития. Учебный курс. Ташкент, 2013. - 34 с.

Ахмедова Д.И., Ишниязова Н.Д., Закирова И.И., Ахмедова Н.Р., Ашурова Д.Т. Рост и развитие детей первых 5 лет жизни. Рекомендации матерям по кормлению и уходу за ребенком. Учебный курс. - Ташкент, 2013. -44 с.

Ashurova D. Characteristics of the neonatal period and hormonal adaptation in newborns with low birth weight/ZIntemational Congress of Pediatrics 2013 (ICP). The 27th Congress of the International Pediatric Association. Abstract -N. 2403.-p. 138.

Akhmedova D., Ashurova D. Effect of Malnutrition and Thymomcgalia on the Immune Status and Development of the Syndrome of Bronchial Obstruction in Children of Early Age //2013 Educational Congress and Master Course. Section “Allergy / Immunology & Respiratory”. - Lyon, France, 2013. -p.2.

Ахмедова Д.И., Ашурова Д.Т. Особенности адаптации неонатального периода и уровень гормонов у новорожденных детей с малой массой тела.//Материалы Международного конгресса «Питание и здоровье». - Москва, 2013. - С.9.

Ашурова Д.Т. Роль эссенциальных микроэлементов в адаптации доношенных и маловесных детей И М1жнародна науково - практична конференция «М1жнародний науковий форум: наука i практика в сучасному свт»,- Киев, 2014,-С.206-209.