Авторы

  • Дилфуза Жаббарова
    Институт генетики и экспериментальной биологии растений академии наук Республики Узбекистан

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.70672

Ключевые слова:

Продуктивность рост и развитие минеральное питание освещенность семена соя

Аннотация

Актуальность и востребованность темы диссертации. На сегодняшний день глобальное изменение климата, засуха и засоление почв крайне отрицательно влияют на качество и урожайность сельскохозяйственных культур, что приводит к усилению проблемы недостатка продуктов питания. В решении этой проблемы актуальными являются повышение устойчивости продовольственных культур к негативному действию абиотических факторов и внедрение современных технологий их возделывания в сельском хозяйстве.
В мировом сельскохозяйственном производстве уделяется большое внимание возделыванию зерновых и бобовых культур на засушливых и засоленных почвенно-климатических условиях эффективными способами. В этом аспекте важно увеличение продуктивности и качества сои, являющейся основной продукцией пищевой, масложировой и кормовой отраслей путем выяснения её морфофизиологических особенностей. Повышение спроса на соевые продукты в последние годы требует разработки и усовершенствования способов её возделывания. В частности, выяснение эффективных способов выращивания сои методом гидропоники, разработка необходимых питательных сред, обоснование физиологических процессов растений в условиях гидропоники и управление приобретает важное научно-практическое значение.
После приобретения независимости в сельском хозяйстве республики проведены крупномасштабные реформы, в том числе в целях создания перспективных новых сортов сои и повышения их урожайности. В результате проведенных целевых мер достигнуты определенные успехи, в том числе по районированию ряда сортов сои и увеличению посевных площадей. Вместе с тем необходимо углубленное исследование передовых технологий возделывания сои, в частности, методом гидропоники. В Стратегии действий по развитию Республики Узбекистан определены задачи по возделыванию продовольственных масличных растений, по внедрению в сельскохозяйственное производство интенсивных методов. Исходя из этих задач выращивание масличной и пищевой культуры - сои методом гидропоники, проведение научных исследований по выяснению влияния питательных элементов и ризобактерий на морфологические и физиологические особенности, подбор эффективных питательных сред имеют важное значение.
Данное диссертационное исследование в определенной степени служит выполнению задач, предусмотренных в Постановлении Президента Республики Узбекистан1 ПП-2832 от 14 марта 2017 года “ О мерах по организации посева сои и увеличению возделывании соевых бобов в республике на 2017-2021 годы” и в Указе Президента Республики Узбекистан “О стратегии действий по дальнейшему развитию Республики Узбекистан” за № УП-4947 от 7 февраля 2017 года, а также других нормативно-правовых документах, принятых в данной сфере.
Цель исследования выяснение влияния различных питательный сред на морфологические особенности сои и на симбиотические взаимоотношения её с ризобактериями, а также подбор эффективной питательной среды для выращивания сои в условиях гидропоники.
Научная новизна исследования заключается в следующем:
в условиях гидропоники растворы хлористого натрия (NaCl) в концентрации 50 мМ и 75 мМ в питательной среде снижают длину, поверхность, диаметр, объем, занимаемую площадь корней и количество клубеньков;
впервые выявлено повышение количества N и Р в растениях, содержания хлорофилла и протеина в листьях, улучшение симбиотических связей с Bradyrhizobium, увеличение темпов развития и образования клубеньков, повышение солеустойчивости растений при обработке корней сои B.japonicum USDA110 и P.putida TSAU1 совместно на засоленной среде в условиях гидропоники;
в условиях гидропоники показано, что питательные среды с высоким содержанием фосфора (N 3000 цмоль и Р 250 цмоль; N 300 рмоль и Р 250 Нмоль) положительно влияя на морфологические и физиологические особенности сои повышают длину, диаметр, занимаемую площадь корней, увеличивают содержание Р в растениях, протеина и хлорофилла - в листьях; впервые совместная обработка корней сои бактериями B.japonicum USDA110 и P.putida TSAU1 на питательной среде с низким содержанием N и высоким содержанием Р эффективно усиливает образование клубеньков, повышает показатели корней, содержание протеина в листьях и N и Р в растениях;
впервые на питательной среде с низким содержанием N и высоким содержанием Р совместная обработка штаммами B.japonicum USDA110 и P.putida TSAU1 выявлена сильная положительная корреляционная связь между клубенками, длиной и поверхностью корня, средняя положительная связ между площадью корней и диаметром.
Выводы
На основе проведенных исследований по диссертации доктора философии (PhD) на тему «Физиологические и симбиотические свойства сои в условиях гидропоники» представлены следующие выводы:
1. В результате отрицательного действия 50 и 75 мМ хлористого натрия (NaCl) в условиях гидропоники на морфологические особенности сои выявлено снижение длины корней от 20% до 36%, поверхности 57% и 78%, диаметра 24% и 31% соответственно, объема корневой системы на 39% и 79% , а площади занимаемой корнями на 30% и 64%.
2. В питательной среде с 75 мМ NaCl в условиях гидропоники при обработке корней сои смесью штаммов В. japonicum USDA НО и P.putida TSAU1 длина корней растения увеличивается на 11%, а поверхность на 29% по сравнению с контролем, тогда как отдельная обработка штаммом B.japonicum USDA110 привело к увеличению количества клубеньков на 93%.
3. Обработка корней сои в питательной среде с 50 мМ NaCl в условиях гидропоники со смесью бактерий B.japonicum USDA110 и P.putida TSAU1 с суспензиями (25-30 минут), ускоряет рост растения, приводит к повышению содержания белка и хлорофилла в листьях и количества N и Р в растении.
4. Питательные среды в условиях гидропоники с большим количеством Р (N 3000 цмоль и Р 250 цмоль, N 300 цмоль и Р 250 рмоль) по сравнению с контрольными вариантами содержащими в меньшем количестве Р (50 цмоль) приводят к увеличению длины корней, диаметра, объема, площади корневой системы, белка и хлорофилла в листьях, а также повышают количества Р в корнях,стеблях и клубеньках.
5. В условиях гидропоники питательные среды с небольшим количеством N (300 рмоль) и большим количеством Р (250 рмоль) обработанные смесью штаммов B.japonicum USDA110 и P.putida TSAU1 обладают наивысшей эффективностью.
6. Рекомендуется использовать гидропонику в качестве модели для отбора сортов сои устойчивых к засолению. 


background image

ГЕНЕТИКА

ВА

ЎСИМЛИКЛАР

ЭКСПЕРИМЕНТАЛ

БИОЛОГИЯСИ

ИНСТИТУТИ

ВА

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc.29.08.2017.B.53.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ГЕНЕТИКА

ВА

ЎСИМЛИКЛАР

ЭКСПЕРИМЕНТАЛ

БИОЛОГИЯСИ

ИНСТИТУТИ

ЖАББОРОВА

ДИЛФУЗА

ПУШКИНОВНА

ГИДРОПОНИКА

ШАРОИТИДА

СОЯ

ЎСИМЛИГИНИНГ

ФИЗИОЛОГИК

ВА

СИМБИОТИК

ХУСУСИЯТЛАРИ

03.00.07 –

Ўсимликлар

физиологияси

ва

биокимёси

БИОЛОГИЯ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ФАЛСАФА

ДОКТОРИ

(PhD)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2017


background image

УДК

: 581.4+581.557:635.655

Фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

автореферати

мундарижаси

Оглавление

автореферата

диссертации

доктора

философии

(PhD)

Contents of dissertation abstract

of

doctor of philosophy (PhD)

Жабборова

Дилфуза

Пушкиновна

Гидропоника

шароитида

соя

ўсимлигининг

физиологик

ва

симбиотик

хусусиятлари

...............................................................................................

5

Жабборова

Дилфуза

Пушкиновна

Физиологические

и

симбиотические

свойства

сои

в

условиях

гидропоники

………………………………………………………………

19

Jabborova Dilfuza Pushkinovna

Physiological and symbiotic characteristics of soybean under hydroponic
condition ...………………….……………....................................................

33

Эълон

қилинган

ишлар

рўйхати

Список

опубликованных

работ

List of published works……………………………………………………

...

37


background image

ГЕНЕТИКА

ВА

ЎСИМЛИКЛАР

ЭКСПЕРИМЕНТАЛ

БИОЛОГИЯСИ

ИНСТИТУТИ

ВА

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc.29.08.2017.B.53.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ГЕНЕТИКА

ВА

ЎСИМЛИКЛАР

ЭКСПЕРИМЕНТАЛ

БИОЛОГИЯСИ

ИНСТИТУТИ

ЖАББОРОВА

ДИЛФУЗА

ПУШКИНОВНА

ГИДРОПОНИКА

ШАРОИТИДА

СОЯ

ЎСИМЛИГИНИНГ

ФИЗИОЛОГИК

ВА

СИМБИОТИК

ХУСУСИЯТЛАРИ

03.00.07 –

Ўсимликлар

физиологияси

ва

биокимёси

БИОЛОГИЯ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ФАЛСАФА

ДОКТОРИ

(PhD)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2017


background image

Фалсафа

доктори

(

PhD)

диссертацияси

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамаси

ҳузуридаги

Олий

аттестация

комиссиясида

B2017.1.PhD/B23

рақам

билан

рўйхатга

олинган

.

Диссертация

Генетика

ва

ўсимликлар

экспериментал

биологияси

институтида

бажарилган

.

Диссертация

автореферати

уч

тилда

(

ўзбек

,

рус

ва

инглиз

(

резюме

)

Илмий

кенгаш

веб

-

саҳифаси

(www.genetika.uz)

ҳамда

«Ziyonet»

ахборот

-

таълим

портали

(www.ziyonet.uz)

манзилларига

жойлаштирилган

.

Илмий

раҳбар

:

Давранов

Кахрамон

биология

фанлари

доктори

,

профессор

Расмий

оппонентлар

:

Сафаров

Каримджон

биология

фанлари

доктори

,

профессор

Мавлянова

Равза

Фазлетдиновна

қишлоқ

хўжалиги

фанлари

доктори

Етакчи

ташкилот

:

Тошкент

давлат

аграр

университети

Диссертация

ҳимояси

Генетика

ва

ўсимликлар

экспериментал

биологияси

институти

ва

Ўзбекистон

Миллий

университети

ҳузуридаги

DSc.29.08.2017.B.53.01

рақамли

Илмий

кенгашнинг

2017

йил

«_____» _______________

куни

соат

____

даги

мажлисида

бўлиб

ўтади

. (

Манзил

: 111226,

Тошкент

вилояти

,

Қибрай

тумани

,

Юқори

юз

а

/

б

.

Генетика

ва

ўсимликлар

экспериментал

биологияси

институти

мажлислар

зали

.

Тел

.: (+99871) 264-23-90,

факс

(+99871) 264-23-90, E-mail:

igebr@academy.uz).

Диссертация

билан

Генетика

ва

ўсимликлар

экспериментал

биологияси

институти

Ахборот

-

ресурс

марказида

танишиш

мумкин

(___

рақами

билан

рўйхатга

олинган

).

Манзил

: 111226,

Тошкент

вилояти

,

Қибрай

тумани

,

Юқори

юз

а

/

б

.

Тел

.: (+99871) 264-23-90.

Диссертация

автореферати

2017

йил

«____» ________________

куни

тарқатилди

.

(2017

йил

«_____» __________________

даги

_____

рақамли

реестр

баённомаси

)

А

.

А

.

Нариманов

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

раиси

,

қ

.

х

.

ф

.

д

.

С

.

М

.

Набиев

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

илмий

котиби

,

б

.

ф

.

н

.,

катта

илмий

ходим

М

.

Ф

.

Абзалов

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

қошидаги

илмий

семинар

раиси

,

б

.

ф

.

д

.,

профессор


background image

5

КИРИШ

(

фалсафа

доктори

(PhD)

диссертация

аннотацияси

)

Диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

.

Бугунги

кунда

глобал

иқлим

ўзгариши

,

қурғоқчилик

ва

тупроқ

шўрланиши

қишлоқ

хўжалиги

экинлари

ҳосилдорлиги

ва

унинг

сифатига

кескин

салбий

таъсир

этиб

,

озиқ

-

овқат

маҳсулотлари

танқислигининг

кучайиб

боришига

олиб

келмоқда

.

Бу

ҳолатни

бартараф

этишда

озиқ

-

овқат

экинларининг

салбий

абиотик

омилларга

чидамлилигини

орттириш

ва

уларни

етиштиришнинг

замонавий

ҳамда

илғор

технологияларини

қишлоқ

хўжалигига

жорий

этиш

долзарб

масалалардандир

.

Жаҳон

қишлоқ

хўжалиги

ишлаб

чиқариши

қурғоқчил

ва

шўрланган

тупроқ

-

иқлим

шароитларида

дон

ва

дуккакли

экинларни

самарадор

усуллар

орқали

етиштиришга

катта

эътибор

қаратмоқда

.

Бу

ўринда

озиқ

-

овқат

,

ёғ

-

мой

ва

чорвачилик

тармоқларининг

асосий

маҳсулоти

бўлган

сояни

етиштиришда

унинг

морфофизиологик

хусусиятларини

аниқлаш

орқали

ўсимлик

ҳосилдорлиги

ва

унинг

сифатини

ошириш

муҳим

ўрин

тутади

.

Айниқса

,

сўнгги

йилларда

соя

маҳсулотларига

бўлган

талабнинг

кескин

ошиши

уни

етиштиришда

янги

усулларни

ишлаб

чиқиш

ва

такомиллаштиришни

талаб

этмоқда

.

Хусусан

,

қатор

ривожланган

мамлакатлар

илғор

илмий

ютуқларини

инобатга

олган

ҳолда

сояни

гидропоника

усулида

етиштиришнинг

самарадор

йўлларини

аниқлаш

,

зарур

озуқа

муҳитларини

ишлаб

чиқиш

,

гидропоника

шароитида

ўсимликдаги

физиологик

жараёнларни

асослаш

ва

бошқариш

муҳим

илмий

-

амалий

аҳамият

касб

этади

.

Республикамиз

мустақилликка

эришгач

қишлоқ

хўжалиги

ишлаб

чиқаришида

кенг

кўламли

ислоҳ

o

тлар

олиб

борилиб

,

бу

борада

,

айниқса

,

дуккакли

экин

-

соянинг

янги

истиқболли

навларини

яратиш

ҳамда

ҳосилдорлигини

оширишга

алоҳида

эътибор

қаратилди

.

Мазкур

йўналишда

амалга

оширилган

дастурий

чора

-

тадбирлар

асосида

соянинг

қатор

навларини

маҳаллийлаштириш

ва

экин

майдонларини

кенгайтириш

борасида

муайян

натижаларга

эришилди

.

Шу

билан

биргаликда

,

сояни

илғор

технологиялар

,

хусусан

,

гидропоника

усулида

етиштириш

бўйича

тадқиқотларни

янада

чуқурлаштириш

зарур

.

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Ҳаракатлар

стратегиясида

1

«

озиқ

-

овқат

ва

ёғ

олинадиган

экинларни

экиш

,

қишлоқ

хўжалиги

ишлаб

чиқариш

соҳасига

интенсив

усулларни

жорий

этиш

»

вазифалари

белгилаб

берилган

.

Бу

вазифалардан

келиб

чиққан

ҳолда

ёғ

берувчи

ва

озиқ

-

овқат

экини

бўлган

сояни

гидропоника

усулида

етиштириш

,

ўсимликнинг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

озуқа

элементлари

таъсирини

асослаш

,

ризобактериялар

фаолиятини

аниқлаш

ҳамда

самарали

озуқа

муҳитини

танлашга

йўналтирилган

илмий

тадқиқот

ишларини

олиб

бориш

муҳим

аҳамиятга

эга

.

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2017

йил

14

мартдаги

«2017-

1

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2017

йил

7

февралдаги

ПФ

-4947-

сон

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Харакатлар

стратегияси

тўғрисида

ги

Фармони

.

 


background image

6

2021

йилларда

республикада

соя

экишни

кўпайтириш

ва

соя

дуккакли

экинларини

ўстиришни

ташкил

этиш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

»

ги

ПҚ

-

2832-

сонли

қарори

ва

2017

йил

7

февралдаги

«

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Ҳаракатлар

стратегияси

тўғрисида

»

ги

ПФ

-

4947-

сонли

Фармони

ҳамда

бошқа

меъёрий

-

ҳуқуқий

ҳужжатларда

белгиланган

вазифаларни

амалга

оширишга

ушбу

диссертация

тадқиқоти

муайян

даражада

хизмат

қилади

.

Тадқиқотнинг

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

асосий

устувор

йўналишларига

мослиги

.

Мазкур

тадқиқот

республика

фан

ва

технологиялар

ривожланишининг

V. «

Қишлоқ

хўжалиги

,

биотехнология

,

экология

ва

атроф

-

муҳит

муҳофазаси

»

устувор

йўналишига

мувофиқ

бажарилган

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Шўрланишнинг

дуккакли

ўсимликларнинг

ўсиши

,

илдиз

морфологияси

,

азотфиксация

жараёни

ва

ҳосилдорлигига

таъсири

хорижий

олимлар

H.S.Han & K.D.Lee (2005),

E.Tavakkoli & et al. (2012), P.Kondetti & et al. (2012), O.Younesi & et al. (2013),
L.Latrach & et al. (2014), A.Argaw & et al. (2014), D.Chaudhar & S.Sindhu,
(2015), A.K.Singh & et al. (2015), A.Ebbisa & E.Getachew (2015)

томонидан

ўрганилган

.

Гидропоника

шароитида

юқори

миқдордаги

фосфорнинг

соя

илдиз

кўрсаткичлари

ва

озиқ

моддаларни

ўзлаштиришига

таъсири

бўйича

тадқиқотларни

хорижий

олимлар

S.J.Mia

о

& et al. (2007), A.E.Ochigbo &

L.L.Bello (2014), V.Kumar & et al. (2015), M.A.E. Mukhtar& et al. (2015)

олиб

боришган

. M.Palerma & et al. (2007)

томонидан

гидропоника

шароитида

ўстирилган

соянинг

дони

,

соя

сути

ва

бошқа

маҳсулотларининг

озуқавий

қиймати

дала

шароитида

ўстирилган

сояга

нисбатан

юқори

ва

сифатли

бўлиши

исботланган

.

МДҲ

мамлакатларида

В

.

А

.

Чесноков

(1960),

А

.

А

.

Аутко

(2004),

Н

.

А

.

Вечернина

ва

бошқ

., (2008),

О

.

В

.

Антипова

(2010),

Ю

.

Ц

.

Мартиросян

ва

бошқ

., (2012)

ва

бошқа

кўплаб

олимлар

томонидан

сабзавот

ва

бошқа

экинларни

(

қулупнай

,

бодринг

,

картошка

,

кўкат

ва

бошқалар

)

гидропоника

шароитида

етиштириш

,

биопрепаратлар

билан

ишлов

бериш

орқали

ҳосилдорлигини

ошириш

бўйича

тадқиқотлар

олиб

борилиб

,

самарали

натижаларга

эришилган

.

Мамлакатимизда

соя

генетикаси

ва

селекцияси

М

.

Ф

.

Абзалов

ва

бошқ

.,

(2006, 2008, 2011)

томонидан

;

соя

ўсимлигини

етиштириш

агротехникаси

Д

.

Ё

.

Ёрматова

(1991, 2004)

томонидан

;

соя

билан

маккажўхорини

бирга

экишнинг

самарадорлиги

,

бошланғич

манба

ва

агротехнологияси

Х

.

Н

.

Атабаева

ва

бошқ

., (2004, 2006, 2010, 2014)

томонидан

;

истиқболли

соя

навларининг

биоэкологик

ва

морфофизиологик

хусусиятлари

Д

.

Р

.

Аннамуродова

(2010)

ва

бошқалар

томонидан

олиб

борилган

изланишларида

ёритилган

.

Таъкидлаш

лозимки

,

ҳозиргача

турли

таркибдаги

озуқа

муҳитларининг

соя

ва

ризобактериялар

орасидаги

симбиотик

муносабатларга

таъсири

ва

бу

жараённи

ўсимлик

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятлари

билан

боғлиқлиги

етарлича

ўрганилмаган

.

Бундай

тадқиқотлар


background image

7

соя

ўсимлигининг

ризобактериялар

билан

ўзаро

муносабатларини

яхшилаш

орқали

келгусида

соя

ҳосилдорлигини

оширишда

муҳим

илмий

-

амалий

аҳамият

касб

этади

.

Диссертация

мавзусининг

диссертация

бажарилган

олий

таълим

муассасасининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

тадқиқоти

Ўзбекистон

Миллий

университети

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режасининг

И

8-12 «

Юқори

фаолликка

эга

бўлган

микроб

ассоциацияси

асосида

янги

рақобатбардош

биоўғитларни

«

Биоўғит

»

корхонасида

ишлаб

чиқариш

» (2011-2012);

ИТД

-09-01 «

Янги

рақобатбардош

ресурс

тежамкор

микробиопрепаратларни

қишлоқ

хўжалик

амалиётида

фойдаланиш

агротехникасини

ишлаб

чиқиш

» (2012–2014)

ҳамда

халқаро

«

ЮНЕСКО

-

ХИТОЙ

ҳукуматининг

Буюк

Девор

стипендияси

(UNESCO/China, The Great

Wall)» (2010-2011)

мавзусидаги

амалий

ва

инновацион

лойиҳалари

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

гидропоника

шароитида

соя

ўсимлигининг

морфофизиологик

хусусиятлари

ҳамда

ризобактериялар

билан

симбиотик

алоқасига

озуқа

муҳитлари

таъсирини

аниқлаш

ва

гидропоникада

соя

етиштириш

агротехнологияси

учун

самарали

озуқа

муҳитини

танлашдан

иборат

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

:

гидропоника

шароитида

соя

ўсимлиги

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятлари

ҳамда

ризобактериялар

билан

симбиотик

алоқаларига

натрий

хлорид

(NaCl)

тузининг

турли

концентрацияси

таъсирини

аниқлаш

;

шўрланган

шароитда

соя

ўсимлиги

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

биргаликда

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

штаммларининг

таъсирини

таҳлил

қилиш

;

соя

ўсимлиги

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ҳамда

ризобактериялар

билан

симбиотик

алоқаларига

турли

миқдордаги

азот

(N)

ва

фосфор

(P)

ли

озуқа

муҳитларининг

таъсирини

аниқлаш

;

N

ва

P

ли

озуқа

муҳитларида

соя

ўсимлиги

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

биргаликда

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

штаммларининг

таъсирини

таҳлил

қилиш

;

гидропоника

шароитида

соя

етиштиришнинг

агротехнологияси

учун

самарали

озуқа

муҳитини

танлаш

.

Тадқиқотнинг

объекти

сифатида

соянинг

YC03-3

ва

Орзу

навлари

ҳамда

ризобактерияларнинг

Bradyrhizobium japonicum

USDA110

ва

Pseudomonas putida

TSAU1

штаммлари

хизмат

қилган

.

Тадқиқотнинг

предмети

гидропоника

шароитида

турли

озуқа

муҳитларида

соя

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятлари

ҳамда

ризобактериялар

билан

симбиотик

алоқаси

ҳисобланади

.


background image

8

Тадқиқот

усуллари

.

Диссертацияда

морфологик

,

физиологик

ва

спектрофотометрик

,

статистик

усуллардан

фойдаланилган

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

гидропоника

шароитида

натрий

хлорид

(NaCl)

тузи

эритмасининг

50

мМ

ва

75

мМ

концентрацияли

озуқа

муҳитлари

соянинг

илдиз

узунлиги

,

юзаси

,

диаметри

,

ҳажми

,

илдиз

эгаллаган

майдон

ва

тугунаклар

сонини

пасайтириши

исботланган

;

илк

маротаба

гидропоника

шароитидаги

шўрлантирилган

озуқа

муҳитида

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактериялари

аралашмаси

билан

ишлов

берилганда

илдиз

тизимининг

яхши

ривожланиши

,

тугунак

ҳосил

бўлишининг

жадаллашиши

,

ўсимликдаги

N, P

ҳамда

баргидаги

хлорофилл

ва

протеин

миқдорининг

ошиши

,

Bradyrhizobium

билан

симбиотик

алоқаси

яхшиланиши

ва

ўсимликни

шўрланишга

чидамлилиги

ошиши

аниқланган

;

гидропоника

шароитидаги

юқори

миқдорда

P (N 3000 µ

мол

ва

P 250

µ

мол

; N 300 µ

мол

ва

P 250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитлари

соянинг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ижобий

таъсир

этиши

асосида

соя

илдиз

узунлиги

,

диаметри

,

ҳажми

,

илдиз

эгаллаган

майдони

,

ўсимликдаги

P,

баргдаги

протеин

ва

хлорофилл

миқдори

ошганлиги

асосланган

;

илк

бор

кам

миқдорда

N

ва

юқори

миқдорда

P

сақлаган

озуқа

муҳитида

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактериялари

билан

ишлов

берилганда

соянинг

тугунак

ҳосил

қилишини

кучайтириши

,

илдиз

кўрсаткичларини

ошириши

,

баргидаги

протеин

ҳамда

ўсимликдаги

N

ва

P

миқдорларини

оширишига

самарали

таъсир

этиши

очиб

берилган

;

илк

бор

кам

миқдорда

N

ва

юқори

миқдорда

P

сақлаган

озуқа

муҳитида

B.japonicum

USDA110

билан

P.putida

TSAU1

штаммларининг

аралашмаси

билан

ишлов

берилганда

соя

тугунаги

билан

илдиз

узунлиги

ва

юзасида

кучли

ижобий

,

илдиз

эгаллаган

майдони

ва

диаметри

билан

ўртача

ижобий

корреляцион

боғлиқлик

борлиги

аниқланган

.

Тадқиқотнинг

амалий

натижалари

қуйидагилардан

иборат

:

гидропоника

усулидан

фойдаланиш

орқали

соянинг

шўрланишга

чидамли

навларини

танлаш

услуби

такомиллаштирилган

;

сояни

шўрланиш

таъсирини

енгиб

ўтишида

ўсимлик

илдизига

B.japonicum

USDA110

билан

P.putida

TSAU1

штаммларининг

биргаликдаги

аралашмаси

юқори

ижобий

самара

бериши

аниқланган

;

гидропоника

шароитида

ўсимликнинг

N

ва

P

ли

озуқага

бўлган

талаби

такомиллаштирилган

;

гидропоника

шароитида

соя

етиштиришнинг

агротехнологияси

учун

самарали

озуқа

муҳити

танланган

.

Тадқиқот

натижаларининг

ишончлилиги

.

Тадқиқот

натижаларининг

ишончлилиги

ишда

қўлланилган

ёндашув

ва

усуллар

,

унинг

доирасида

фойдаланилган

назарий

ёндашувларнинг

расмий

манбалардан

олинганлиги

,

кўп

йиллик

изланишларнинг

услубий

жиҳатдан

тўғри

ўтказилганлиги

,

ишда


background image

9

классик

ва

замонавий

услублар

қўлланилганлиги

,

назарий

ва

амалий

натижаларнинг

бир

-

бирига

мос

келиши

,

илмий

тадқиқотлар

натижаларининг

республика

,

халқаро

илмий

-

амалий

анжуманлардаги

муҳокамаси

,

етакчи

илмий

нашрларда

чоп

этилганлиги

ва

уларга

импакт

фактори

юқори

бўлган

хорижий

мамлакатларнинг

нуфузли

журналларида

ҳаволалар

берилганлиги

,

олинган

натижаларга

статистик

ишлов

берилганлиги

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

аҳамияти

гидропоника

шароитида

шўрлантирилган

ҳамда

N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларининг

сояга

таъсирини

очиб

берилганлиги

,

ризобактериялар

билан

ишлов

бериш

орқали

соя

илдиз

тизимининг

ривожланиш

кўрсаткичларини

асосланганлиги

,

гидропоника

усулида

сояни

шўрланишга

чидамлилигини

ошириш

йўллари

кўрсатиб

берилганлиги

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

амалий

аҳамияти

гидропоника

усулида

соя

навларини

етиштиришда

меъёрий

озуқа

муҳитларини

танлаш

,

ҳосилдорлигини

ошириш

,

қишлоқ

хўжалиги

экинларини

гидропоника

усулида

етиштиришнинг

самарадорлигини

оширишга

хизмат

қилиши

билан

асосланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

жорий

қилиниши

.

Гидропоника

шароитида

соя

ўсимлигининг

физиологик

ва

симбиотик

хусусиятларини

тадқиқ

қилиш

бўйича

олинган

натижалар

асосида

:

гидропоника

шароитида

шўрланишнинг

соя

ўсимлигининг

физиологик

ва

симбиотик

хусусиятларига

таъсирини

аниқлаш

бўйича

олинган

натижалар

10

дан

ортиқ

хориждаги

импакт

-

фактори

(ResearchGate, Web of Science)

юқори

илмий

журналларда

ўсимлик

навларининг

шўрланишга

чидамлилигини

аниқлаш

,

сунъий

озуқа

муҳитларини

ўсимлик

илдиз

тизимининг

морфофизиологик

ва

симбиотик

хусусиятларини

таҳлили

учун

фойдаланилган

(Plant Soil, 2016, V.405,

40, ResearchGate, IF 3,42;

 

Front

Microbiol, 2016, Vol.7,

1, Web of Science, IF 4,07; Plant Soil, 2017, V. 416,

40, ResearchGate, IF 3,42; Russian Journal of Plant Physiology, 2017, Vol.64,

40, ResearchGate, IF 0,77; Applied Microbiology and Biotechnology,

 

2016,

Vol.100,

40, ResearchGate, IF 3,81).

Натижалар

соянинг

тупроқ

шўрланишига

чидамлилигини

аниқлаш

,

ўсимлик

илдиз

тизимининг

ризобактериялари

билан

алоқасини

баҳолаш

,

сунъий

озуқа

муҳитларининг

ўсимликларга

таъсирини

асослаш

имконини

берган

;

гидропоника

шароитида

соянинг

ўсиши

ва

физиологик

жараёнларига

шўрлантирилган

озуқа

муҳитларининг

таъсирини

аниқлаш

бўйича

олинган

илмий

натижалар

31500225

рақамли

Қурғоқчиликка

чидамлиликнинг

молекуляр

механизмлари

мавзусидаги

лойиҳада

соя

навларининг

шўрланишга

чидамлилигини

баҳолашда

фойдаланилган

(

Хитой

фанлар

академиясининг

2017

йил

20

октябрдаги

маълумотномаси

).

Илмий

натижа

шўрлантирилган

озуқа

муҳитларининг

соя

навларини

физиологик

ва

биокимёвий

кўрсаткичларига

таъсирини

аниқлаш

ва

шўрга

чидамлилигини

баҳолаш

имконини

берган

;


background image

10

гидропоника

шароитида

соянинг

ўсишига

турли

озуқа

муҳитларининг

таъсирини

аниқлаш

бўйича

олинган

илмий

натижалар

PSF/NSLP/-BZU 130

рақамли

Турли

ҳарорат

ва

намлик

даражаларининг

Bt. cruciferous

ўсимлигининг

селекциясига

ва

Plutella xylostell

а

ҳашаротга

чидамлилигини

ривожланишига

таъсири

мавзусидаги

лойиҳада

шўрлантирилган

озуқа

муҳитларидан

Bt. cruciferous

ўсимлиги

навларининг

шўрланишга

чидамлилигини

баҳолашда

фойдаланилган

(

Бахауддин

Закария

университетининг

2017

йил

17

октябрдаги

маълумотномаси

).

Илмий

натижа

шўрлантирилган

озуқа

муҳитлари

Bt. cruciferous

навининг

чидамлилигини

аниқлаш

имконини

берган

.

Тадқиқот

натижаларининг

апробацияси

.

Мазкур

тадқиқот

натижалари

,

жумладан

, 3

та

халқаро

ва

2

та

республика

илмий

-

амалий

анжуманларида

муҳокамадан

ўтказилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

жами

11

та

илмий

иш

нашр

этилган

,

шундан

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

Аттестация

комиссиясининг

докторлик

диссертациялари

асосий

илмий

натижаларини

чоп

этиш

тавсия

этилган

илмий

нашрларда

6

та

мақола

,

жумладан

, 3

та

республика

ва

3

таси

хорижий

журналларда

нашр

этилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

таркиби

кириш

,

тўртта

боб

,

хулоса

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

ва

шартли

белгилардан

иборат

.

Диссертациянинг

ҳажми

109

бетни

ташкил

этади

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Кириш

қисмида

ўтказилган

тадқиқотларнинг

долзарблиги

ва

зарурати

асосланган

,

тадқиқотнинг

мақсади

ва

вазифалари

,

объект

ва

предметлари

тавсифланган

,

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор

йўналишларига

мослиги

кўрсатилган

,

тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

ва

амалий

натижалари

баён

қилинган

,

олинган

натижаларнинг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

очиб

берилган

,

тадқиқот

натижаларини

амалиётга

жорий

қилиш

,

нашр

этилган

ишлар

ва

диссертация

тузилиши

бўйича

маълумотлар

келтирилган

.

Диссертациянинг

«

Гидропоника

шароитида

дуккакли

ўсимликларнинг

морфологик

,

физиологик

хусусиятлари

,

ўсиши

ва

ривожланишида

ризобактерияларнинг

роли

»

деб

номланган

биринчи

бобида

гидропоника

шароитида

шўрланиш

дуккакли

ўсимликлар

илдиз

морфофизиологиясига

салбий

таъсир

қилиб

,

илдиз

тузилишига

,

илдиз

диаметрига

ва

илдиз

тукчаларининг

ривожланишига

тўсқинлик

қилиши

,

ўсимлик

ҳужайрасининг

метаболитик

фаоллигини

сусайтириши

оқибатида

ўсимлик

ўсиши

ва

ривожланишини

секинлаштириши

,

дуккакли

ўсимликларнинг

озуқа

моддаларни

ўзлаштириши

ва

фотосинтезига

салбий

таъсирида

ҳосилдорликнинг

кескин

пасайиши

,

ризобактериялар

билан

дуккакли

ўсимликлар

илдизига

ишлов

берилганда

ўсимликнинг

шўрланишга

чидамлилигини

ошириши

,

ризобактериялар

синтез

қиладиган

фитогормонлар


background image

11

ўсимлик

ўсишини

ва

шўрланишга

чидамлилигини

жадаллаштириши

илмий

асослаб

берилган

.

Гидропоника

шароитида

дуккакли

ўсимликларнинг

ўсиши

ва

ривожланишида

минерал

N

ва

P

нинг

роли

,

фосфор

танқислиги

соя

илдиз

тизимининг

ўсишини

ва

морфофизиологик

хусусиятини

пасайтириши

,

фосфор

камайиши

ўсимлик

барг

майдонларининг

ривожланишини

ва

баргда

кечадиган

фотосинтез

жараёнини

секинлаштириши

,

тугунак

бактериялари

амалга

оширадиган

азотфиксация

жараёнларини

секинлаштириб

,

ўсимлик

ўсиши

ва

ривожланишига

салбий

таъсир

кўрсатиши

ёритиб

берилган

.

Гидропоника

шароитида

дуккакли

ўсимликлар

илдиз

тизимининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ризобактерияларнинг

ижобий

таъсир

қилиши

,

шўрланишга

чидамли

ўсимлик

ўсишини

жадаллаштирувчи

фитогормонлар

синтез

қилувчи

ризобактериялар

шўрланган

шароитда

ҳам

ўсимлик

ўсишини

жадаллаштириши

,

дуккак

-

ризобиа

алоқаларини

мустаҳкамлашда

ижобий

рол

ўйнаши

ёритилган

.

Диссертациянинг

«

Гидропоника

шароитида

соя

ўсимлигининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ризобактерияларнинг

таъсирини

ўрганиш

усуллари

»

деб

номланган

иккинчи

бобида

тадқиқотларда

фойдаланилган

ашёлар

,

гидропоника

шароитида

соя

ўсимлигини

ўстириш

шароити

,

ўсимлик

ва

ризобактерияларни

ўстиришда

қўлланилган

озуқа

муҳитларининг

таркиби

,

ўсимликнинг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларини

аниқлаш

услублари

батафсил

баён

этилган

.

Диссертациянинг

«

Гидропоника

шароитида

шўрлантирилган

озуқа

муҳитида

соя

ўсимлигининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ризобактерияларнинг

таъсири

»

деб

номланган

учинчи

бобида

гидропоника

шароитида

шўрлантирилган

озуқа

муҳитида

соя

ўсимлигининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ризобактерияларнинг

таъсирини

ўрганиш

бўйича

олинган

тадқиқотларнинг

натижалари

келтирилган

.

Гидропоника

шароитидаги

озуқа

муҳитида

натрий

хлорид

(NaCl)

тузи

эритмасининг

50

ва

75

мМ

концентрациялари

соянинг

илдизи

узунлигини

20%

ва

36%,

юзасини

57%

ва

78%,

диаметрини

24%

ва

31%,

ҳажмини

39%

ва

79%

ва

илдиз

эгаллаган

майдонини

30%

ва

64%

гача

пасайтириши

аниқланган

.

Шўрлантирилган

(50

мМ

NaCl)

озуқа

муҳитида

,

B.japonicum

USDA110

штамми

назоратга

нисбатан

соянинг

илдиз

узунлигини

ўртача

14%

ва

илдиз

ҳажмини

28%

гача

оширган

бўлса

,

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

биргаликдаги

аралашмалари

билан

соя

илдизига

ишлов

берилганда

бу

кўрсаткичлар

юқори

бўлиб

,

илдиз

узунлигини

20%

ва

илдиз

диаметрини

39%

га

оширилганлиги

аниқланган

.

Шўрланиш

алоҳида

B.japonicum

USDA110

бактерияси

билан

ишлов

берилган

вариантда

,

соя

тугунагини

икки

бактерия

аралашмаси

билан

ишлов

берилган

вариантга

нисбатан

анчага

камайтирганлиги

кузатилган

(1-

расм

).

Алоҳида

B.japonicum

USDA110

бактерияси

билан

ишлов

берилган

вариантда

NaCl

тузининг

50

мМ

эритмаси

тугунаклар

сонини

64%

га

, 75

мМ

эритмаси

эса

90%

гача

сусайишига

олиб

келганлиги

қайд

этилган

.


background image

12

1-

расм

.

Шўрлантирилган

ва

шўрлантирилмаган

муҳитда

ўсган

соянинг

тугунаклар

сонига

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

биргаликда

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

штаммларининг

таъсири

NaCl

тузининг

75

мМ

эритмасида

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

соя

илдизига

ишлов

берилган

вариантида

,

B.japonicum

USDA110

штаммига

нисбатан

соянинг

тугунаклар

сонини

93%

гача

оширганлиги

аниқланган

.

Шўрлантирилган

озуқа

муҳитларида

соя

ўсимлигининг

азот

(2

а

-

расм

),

фосфор

(2

б

-

расм

),

протеин

(2

в

-

расм

)

ва

хлорофилл

(2

г

-

расм

)

миқдорига

ризобактерияларнинг

таъсири

акс

эттирилган

.

Олинган

натижаларга

кўра

,

назорат

вариантида

шўрланиш

концентрацияси

ошиши

билан

соя

ўсимлигининг

N

ва

P

миқдоринининг

(

қуруқ

оғирликка

нисбатан

)

пасайиши

кузатилган

бўлса

,

алоҳида

B.japonicum

USDA110

бактерияси

билан

ишлов

берилган

вариантида

ҳамда

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

соя

илдизига

ишлов

берилган

вариантларида

эса

ўсимликдаги

N, P (

қуруқ

оғирликка

нисбатан

),

баргдаги

протеин

(

ҳўл

оғирликка

нисбатан

)

ва

хлорофилл

(

ҳўл

оғирликка

нисбатан

)

миқдорининг

ошиши

кузатилган

.

NaCl

тузининг

75

мМ

эритмасида

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

штаммларининг

аралашмаси

билан

соя

илдизига

ишлов

берилган

вариантда

назоратга

нисбатан

соя

ўсимлигининг

N

миқдорини

1,86

мг

/

г

(181%), P

миқдорини

0,97

мг

/

г

(67%),

баргдаги

протеин

миқдорини

3,86

мг

/

г

(34%)

ва

баргдаги

хлорофилл

миқдорини

35%

гача

оширганлиги

аниқланган

.

Диссертациянинг

«

Гидропоника

шароитида

N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларида

соя

ўсимлигининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ризобактерияларнинг

таъсири

»

деб

номланган

тўртинчи

бобида

N

ва

P

ли

озуқа

муҳитларида

соя

ўсимлигининг

морфологик

ва

физиологик

хусусиятларига

ризобактерияларнинг

таъсири

аниқланган

.

Тадқиқот

натижаларининг

кўрсатишича

,

фосфор

миқдори

кам

бўлганда

,

илдиз

кўрсаткичларига

салбий

таъсир

кўрсатган

(1-

жадвал

).

Назоратдаги

вариантларда

юқори

миқдорда

N (3000 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250

µ

мол

),

кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитларида

соянинг

илдиз

узунлиги

,

юзаси

,

диаметри

,

ҳажми

ва


background image

13

илдиз

эгаллаган

майдони

ошганлиги

қайд

этилган

.

2-

расм

.

Шўрлантирилган

муҳитда

B.japonicum

USDA110

штамми

алоҳида

,

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

штаммлари

билан

биргаликда

ишлов

берилган

соя

ўсимлигининг

N (

а

)

,

P (

б

),

протеин

(

в

)

ва

хлорофилл

(

г

)

миқдори

P

миқдорининг

озуқа

муҳитида

юқори

бўлиши

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

штамми

билан

ишлов

берилган

вариантларда

соянинг

илдиз

кўрсаткичларига

ижобий

таъсир

кўрсатиб

,

юқори

миқдорда

P

сақлаган

озуқа

муҳитларида

;

юқори

миқдорда

N (3000 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250

µ

мол

),

кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитларининг

B.japonicum

USDA110

штамми

билан

ишлов

берилган

вариантларида

соянинг

илдиз

кўрсаткичлари

ошганлиги

кузатилган

.

Кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

B.japonicum

USDA110

штамми

юқори

миқдорда

N (3000µ

мол

)

ва

кам

миқдорда

P (50 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитидаги

B.japonicum

USDA110

штаммига

нисбатан

соянинг

илдиз

майдонини

21%,

диаметрини

16%,

ҳажмини

19%,

узунлигини

ва

юзасини

60%

га

оширганлиги

аниқланган

(1-

жадвал

).

B.japonicum

USDA110

штамми

билан

соя

илдизига

ишлов

берилган

вариантларда

,

соянинг

илдиз

кўрсаткичларини

N

ва

P

ли

озуқа


background image

14

муҳитларидаги

назоратга

таққослаганда

ижобий

натижани

кўрсатган

.

Кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

B.japonicum

USDA110

штамми

назоратга

нисбатан

соянинг

илдиз

узунлигини

74%,

юзасини

128%,

диаметрини

47%,

ҳажмини

67%

ва

илдиз

эгаллаган

майдонини

70%

га

оширган

.

Кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

кам

миқдорда

P (50 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

эса

B.japonicum

USDA110

штамми

назоратга

нисбатан

соянинг

илдиз

узунлигини

50%,

юзасини

36,5%,

диаметрини

17%,

ҳажмини

87%

ва

илдиз

эгаллаган

майдонини

42%

оширган

.

N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларидан

кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

штаммларининг

аралашмаси

соянинг

илдиз

кўрсаткичларини

юқори

даражада

оширган

. N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларида

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

штаммларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

ишлов

берилган

вариантларнинг

барчасида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

назоратга

нисбатан

соянинг

илдиз

кўрсаткичларини

оширган

.

Гидропоника

шароитида

N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларида

соя

ўсимлигининг

физиологик

хусусиятларига

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

B.japonicum

USDA110

билан

P.putida

TSAU1

штаммларининг

биргаликдаги

таъсири

ўрганилганда

назорат

вариантларда

,

соя

ўсимлигининг

илдизи

ва

поясидаги

N

миқдори

юқори

миқдорда

N (3000 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

),

юқори

миқдорда

N (3000 µ

мол

)

ва

кам

миқдорда

P(50

µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитларида

ошганлиги

қайд

этилган

(2–

жадвал

).

Соя

ўсимлигининг

илдизи

ва

поясидаги

N

миқдори

,

кам

миқдорда

N

(300 µ

мол

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

),

кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

кам

миқдорда

P (50 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

эритмаларида

эса

пасайиши

аниқланган

. P

миқдорининг

озуқада

юқори

бўлиши

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

штамми

билан

ишлов

берилган

вариантларда

соянинг

поя

,

илдиз

ва

тугунагидаги

P

миқдорини

ошириши

кузатилган

.

Кам

миқдорда

N (300

µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

,

шу

озуқа

муҳитидаги

назоратга

нисбатан

B.japonicum

USDA110

штамми

соя

поясидаги

P

миқдорини

150%,

илдиздаги

P

миқдорини

эса

21%

га

оширган

. N

ва

P

миқдорининг

озуқада

кам

бўлишига

қарамай

,

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

соя

илдизига

ишлов

берилган

вариантларда

ўсимликнинг

поя

,

илдиз

ҳамда

тугунагидаги

N

ва

P

миқдорини

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

назоратга

нисбатан

тўртала

N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларида

юқори

даражада

оширганлиги

қайд

этилган

.

Кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P

(250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

биргаликдаги

аралашмаси

поядаги

N

миқдорини

192%,

илдиздаги

N

миқдорини

эса

54%,

поядаги

P

миқдорини

175%,

илдиздаги

P

миқдорини

эса

71%

га

,

шу

озуқа

муҳитидаги

назоратга

нисбатан

,

тугунакдаги

N

миқдорини

7%,

тугунакдаги

P

миқдорини

28%

га

B.japonicum

USDA110

штаммига

нисбатан

оширган

.


background image

1-

жадвал

Гидропоника

шар

оитида

азот

ва

фосфор

сақлаган

озуқа

муҳитида

соянинг

илд

и

з

морфологик

хусусиятларига

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

B.japonicum

USDA110

билан

P.putida

TSAU1

ш

таммларининг

биргаликдаги

таъсири

N

ва

P

сақлаган

озу

қа

фони

Штаммларнинг

номи

Илдиз

уз

ун

ли

ги

,

см

Илдиз

юзаси

,

см

2

Илдиз

эгаллаган

майдон

,

см

2

Илдиз

диаметри

,

мм

Илдиз

ҳажми

,

см

3

Ту

гу

на

кл

ар

сони

Ю

N

Ю

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

3362,4±1,69

5183,7±2,42*

6855,5±1,10*

352,5±1,64

570,5±1,27*

1037,2±1,56*

109,1±0,90

163,2±2,20*

292,5 ±2,78*

0,30±0,05

0,32±0,03

0,44±0,04*

3,35±0,98

4,18±0,93

11,3±1,38*

-

230±2,88

259±3,47*

Ю

N

К

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

1499,6±1,22

3253,3±1,92*

4231,4±1,02*

123,5±1,33

426,0±1,35*

510,4±1,06*

85,67±1,21

138,8±1,73*

175,0 ±1,96*

0,32±0,06

0,43±0,08

0,46±0,06*

2,80±0,03

4,28±0,02*

5,59±0,07*

-

103±2,58

187±3,56**

К

N

Ю

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

3000,3±2,78

5220,1±0,94*

6992,5±1,05*

299,4±2,05

683,3±1,03*

1058,8±0,75*

98,7±0,84

168,28±1,45*

295 ±1,96*

0,34±0,02

0,50±0,01*

0,60±0,02*

3,06±0,19

5,13±1,15

12,2±0,62*

-

235±3,71

285±3,98**

К

N

К

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

1020,1±0,9

1526,1±1,7*

3022,0±1,2*

218,6±2,1

298,4±1,6*

437,8±2,4*

69,7±1,3

98,8±1,6*

150,8 ±1,4*

0,40±0,05

0,47±0,06

0,55±0,02*

2,7±0,8

5,05±0,9*

7,48±0,8*

-

64±2,8

87±2,63*

Эслатма

:

Ўс

имлик

ис

сиқхонада

2

литрлик

пл

астик

ид

ишда

45 ку

н давомида ўс

тирилган

.

ЮNЮP

N

3000

µмол

+

P

250

µмол;

ЮNКP

N

3000

µмол+

P

50

µмол;

КNЮP

N

1000

µмол+

P

300

µмол;

КNКP

N

300

µмол+

P

50 µмол. Изоҳ:.* назоратга нисбатан ишончлилик даражаси P<0,05

15


background image

2-

жадвал

Гидропоника

шар

оитида

N

ва

P

сақлаган

озуқа

муҳитларида

соя

ўсимлиг

ининг

физиологик

хусусиятларига

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

ва

B.japonicum

USDA110

билан

P.putida

TSAU1

ш

таммларининг

биргаликдаги

таъсири

N

ва

P

сақлаган

озу

қа

фони

Штаммларнинг

номи

Поядаги

N

миқдори

,

мг

/

г

Илдиздаги

N

миқдори

мг

/

г

Т

уг

унакдаг

и

N

миқдори

,

мг

/

г

Поядаги

P

миқдори

,

мг

/

г

Илдиздаги

P

миқдори

,

мг

/

г

Т

уг

унакдаг

и

P

миқдори

,

мг

/

г

Баргдаги

протеин

миқдори

,

мг

/

г

Ю

N

Ю

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

1,84±0,08

3,36±0,12*

4,30±0,13*

2,45±0,13

2,72±0,12

2,97±0,54*

-

6,61±0,05

6,74±0,04

0,20±0,01

0,45±0,02*

0,50±0,02*

0,47±0,01

0,50±0,01

0,70±0,05*

-

0,54±0,02

0,70±0,02*

2,07±0,24

2,41±0,26*

3,05±0,20*

Ю

N

К

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

1,80±0,09

2,84±0,03*

3,06±0,05*

2,06±0,03

2,36±0,16*

2,66±0,04*

-

6,50±0,06

6,98±0,08*

0,18±0,01

0,36±0.06*

0.44±0,02*

0,38±0,02

0,45±0,01

0,66±0,05*

-

0,44±0.04

0,60±0,01*

1,24±0,18

1,58±0,20*

2,04±0,25*

К

N

Ю

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

1,64±0,21

3,90±0,01*

4,80±0,02*

2,03±0,03

2,78±0,12*

3,12±0,02*

-

6,76±0,08

7,25±0,27*

0,20±0,01

0,50±0,02*

0,55±0,01*

0,42±0,03

0,51±0,01

0,72±0,01*

-

0,61±0,01

0,78±0,01*

1,56±0,13

1,90±0,38*

2.20±0,14*

К

N

К

P

Назорат

USDA110

USDA+TS

AU1

1,15±0,08

2,53±0,08*

2,93±0,26*

1,91±0,03

2,16±0,01*

2,62±0,01*

-

4,62±0,01

5,56±0,08*

0,17±0,01

0,33±0,02

0,39±0,01*

0,34±0,03

0,41±0,01

0,54±0,03*

-

0,30±0,04

0,41±0,01*

1,11±0,01

1,46±0,03*

1,93±0,07*

Эслатма

:

Ўс

имлик

ис

сиқхонада

2

литрлик

пл

астик

ид

ишда

45 ку

н давомида ўс

тирилган.

ЮNЮP − N 3000µмол + P 250 µмол; ЮNКP − N 3000 µмол+ P 50 µмол;

КNЮP − N 1000 µмол+ P 300 µмол; КNКP − N 300 µмол+ P

50µмол. Ўсимлик пояси, илдизи ва тугунагидаги N ва Pмиқдори (қ

уруқ оғирликка нисбатан) ҳамда баргидаги протеин миқдори (ҳўл

оғирликка нисбатан) Изоҳ:.*назоратга нисбатан ишончлилик даражаси P<0,05<0,001 бўл

ган ҳолатдаги фарқланиши. ANOVA нинг кўп омилли таҳлили бўйича.

16


background image

17

Кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

кам

миқдорда

P (50 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

,

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

ишлов

берилган

вариантда

поядаги

N

миқдори

154%,

илдиздаги

N

миқдорини

эса

37%,

поядаги

P

миқдорини

129%,

илдиздаги

P

миқдорини

эса

59%

га

шу

озуқа

муҳитидаги

назоратга

нисбатан

,

тугунакдаги

N

миқдорини

7%,

тугунакдаги

P

миқдорини

37%

га

B.japonicum

USDA110

штаммига

нисбатан

оширди

.

Соянинг

протеин

миқдори

юқори

миқдорда

N (3000 µ

мол

)

ва

кам

миқдорда

P

(50 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитидаги

назорат

вариантида

40%

га

,

кам

миқдорда

N (300 µ

мол

ва

кам

миқдорда

P (50 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

эса

46%

га

,

юқори

миқдорда

N (3000 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P

(250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитининг

назорат

вариантига

нисбатан

пасайганлиги

аниқланган

.

ХУЛОСАЛАР

«

Гидропоника

шароитида

соя

ўсимлигининг

физиологик

ва

симбиотик

хусусиятлари

»

мавзусидаги

фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

бўйича

олиб

борилган

тадқиқотлар

натижасида

қуйидаги

хулосалар

тақдим

этилди

:

1.

Гидропоника

шароитидаги

озуқа

муҳитида

натрий

хлорид

(NaCl)

тузи

эритмасининг

50

ва

75

мМ

концентрациялари

соянинг

морфологик

хусусиятларига

салбий

таъсири

натижасида

назоратга

нисбатан

мос

равишда

соянинг

илдизи

узунлиги

20%

ва

36%,

юзаси

57%

ва

78%,

диаметри

24%

ва

31%,

ҳажми

39%

ва

79%

ва

илдиз

эгаллаган

майдони

30%

ва

64%

гача

пасайиши

аниқланган

.

2.

Гидропоника

шароитида

7

5

мМ

NaCl

ли

озуқа

муҳитида

B.japonicum

USDA110

ва

P. putida

TSAU1

штаммларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

соя

илдизига

ишлов

берилганда

назоратга

нисбатан

ўсимликнинг

илдиз

узунлиги

11%

га

ва

юзаси

29%

га

,

алоҳида

B.japonicum

USDA110

штамми

қўлланилган

вариантга

нисбатан

эса

тугунаклар

сони

93%

га

ошганлиги

қайд

этилади

.

3.

Гидропоника

шароитида

50

мМ

NaCl

ли

озуқа

муҳитида

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1

бактерияларининг

аралашмаси

билан

ишлов

бериш

(25-30

мин

.)

ўсимлик

ривожланишини

тезлаштириб

,

барглардаги

протеин

ва

хлорофиллнинг

ҳамда

ўсимликдаги

N

ва

P

миқдорининг

юқори

даражада

ошишига

олиб

келади

.

4.

Гидропоника

шароитидаги

юқори

миқдорда

P (N 3000 µ

мол

ва

P 250

µ

мол

; N 300 µ

мол

ва

P 250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитлари

кам

миқдорда

P

(50 µ

мол

)

қўлланилган

назорат

вариантларга

нисбатан

ўсимлик

илдиз

узунлиги

,

диаметри

,

ҳажми

,

илдиз

эгаллаган

майдони

,

баргдаги

протеин

ва

хлорофилл

ҳамда

илдиз

,

поя

ва

тугунакдаги

P

миқдори

ошишига

таъсир

этади

.

5.

Гидропоника

шароитида

соя

ўсишини

жадаллаштиришда

кам

миқдорда

N (300 µ

мол

)

ва

юқори

миқдорда

P (250 µ

мол

)

сақлаган

озуқа

муҳитида

соя

илдизига

B.japonicum

USDA110

ва

P.putida

TSAU1


background image

18

штаммларининг

биргаликдаги

аралашмаси

билан

ишлов

бериш

энг

юқори

самарадорликка

олиб

келади

.

6.

Шўрланган

шароитга

чидамли

соя

навларини

танлашда

гидропоника

усулидан

модел

сифатида

фойдаланиш

тавсия

этилади

.


background image

НАУЧНЫЙ

СОВЕТ

ПО

ПРИСУЖДЕНИЮ

УЧЕНЫХ

СТЕПЕНЕЙ

DSc.29.08.2017.

В

.53.01

ПРИ

ИНСТИТУТЕ

ГЕНЕТИКИ

И

ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ

БИОЛОГИИ

РАСТЕНИЙ

И

НАЦИОНАЛЬНОМ

УНИВЕРСИТЕТЕ

УЗБЕКИСТАНА

ИНСТИТУТ

ГЕНЕТИКИ

И

ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ

БИОЛОГИИ

РАСТЕНИЙ

ЖАББОРОВА

ДИЛФУЗА

ПУШКИНОВНА

ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ

И

СИМБИОТИЧЕСКИЕ

СВОЙСТВА

СОИ

В

УСЛОВИЯХ

ГИДРОПОНИКИ

03.00.07 –

Физиология

и

биохимия

растений

АВТОРЕФЕРАТ

ДИССЕРТАЦИИ

ДОКТОРА

ФИЛОСОФИИ

(PhD)

ПО

БИОЛОГИЧЕСКИМ

НАУКАМ

Ташкент

– 2017


background image

Тема

диссертации

доктора

философии

(PhD)

зарегистрирована

в

Высшей

аттестационной

комиссии

при

Кабинете

Министров

Республики

Узбекистан

за

B2017.1.PhD/B23.

Диссертация

выполнена

в

Институте

генетики

и

экспериментальной

биологии

растений

.

Автореферат

диссертации

на

трех

языках

(

узбекский

,

русский

,

английский

(

резюме

))

размещён

на

веб

-

странице

Научного

совета

(www.genetika.uz)

и

информационно

-

образовательном

портале

«ZiyoNet» (www.ziyonet.uz).

Научный

руководитель

:

Давранов

Кахрамон

доктор

биологических

наук

,

профессор

Официальные

оппоненты

:

Сафаров

Каримджон

доктор

биологических

наук

,

профессор

Мавлянова

Равза

Фазлетдиновна

доктор

сельскохозяйственных

наук

Ведущая

организация

:

Ташкентский

государственных

аграрный

университет

Защита

диссертации

состоится

«____»__________ 2017

года

в

____

часов

на

заседании

Научного

совета

DSc.29.08.2017.

В

.53.01

при

Институте

генетики

и

экспериментальной

биологии

растений

,

Национальном

университете

Узбекистана

(

Адрес

:

 

111226,

Ташкент

обл

,

Кибрайский

р

-

н

п

/

о

.

Юкори

-

юз

,

актовый

зал

Института

генетики

и

экспериментальной

биологии

растений

.

Тел

.:

(+99871) 264-23-90,

факс

: (+99871) 264-23-90; e-mail: igebr@academy.uz)

С

диссертацией

можно

ознакомиться

в

Информационно

-

ресурсном

центре

Института

генетики

и

экспериментальной

биологии

растений

(

зарегистрировано

за

).

Адрес

: 111226,

Ташкент

обл

,

Кибрайский

р

-

н

,

п

/

о

.

Юкори

-

юз

,

ИГЭБР

.

Тел

.: (+99871) 264-23-90.

Автореферат

диссертации

разослан

«____» ___________ 2017

года

(

протокол

рассылки

_____

от

«_____»______________ 2017

года

)

А

.

А

.

Нариманов

Председатель научного совета по

присуждению

учёных

степеней

,

д

.

с

.

х

.

н

.

С

.

М

.

Набиев

Ученый

секретарь

н

аучного

совета

по

присуждению

ученых

степеней

,

к

.

б

.

н

.,

старший

научный

сотрудник

М

.

Ф

.

Абзалов

Председатель

научного

семинара

при

научном

совете

по

присуждению

учёных

степеней

,

д

.

б

.

н

.,

профессор


background image

21

Введение

(

аннотация

диссертации

доктора

философии

(PhD))

Актуальность

и

востребованность

темы

диссертации

.

На

сегодняшний

день

глобальное

изменение

климата

,

засуха

и

засоление

почв

крайне

отрицательно

влияют

на

качество

и

урожайность

сельскохозяйственных

культур

,

что

приводит

к

усилению

проблемы

недостатка

продуктов

питания

.

В

решении

этой

проблемы

актуальными

являются

повышение

устойчивости

продовольственных

культур

к

негативному

действию

абиотических

факторов

и

внедрение

современных

технологий

их

возделывания

в

сельском

хозяйстве

.

В

мировом

сельскохозяйственном

производстве

уделяется

большое

внимание

возделыванию

зерновых

и

бобовых

культур

на

засушливых

и

засоленных

почвенно

-

климатических

условиях

эффективными

способами

.

В

этом

аспекте

важно

увеличение

продуктивности

и

качества

сои

,

являющейся

основной

продукцией

пищевой

,

масложировой

и

кормовой

отраслей

путем

выяснения

её

морфофизиологических

особенностей

.

Повышение

спроса

на

соевые

продукты

в

последние

годы

требует

разработки

и

усовершенствования

способов

её

возделывания

.

В

частности

,

выяснение

эффективных

способов

выращивания

сои

методом

гидропоники

,

разработка

необходимых

питательных

сред

,

обоснование

физиологических

процессов

растений

в

условиях

гидропоники

и

управление

приобретает

важное

научно

-

практическое

значение

.

После

приобретения

независимости

в

сельском

хозяйстве

республики

проведены

крупномасштабные

реформы

,

в

том

числе

в

целях

создания

перспективных

новых

сортов

сои

и

повышения

их

урожайности

.

В

результате

проведенных

целевых

мер

достигнуты

определенные

успехи

,

в

том

числе

по

районированию

ряда

сортов

сои

и

увеличению

посевных

площадей

.

Вместе

с

тем

необходимо

углубленное

исследование

передовых

технологий

возделывания

сои

,

в

частности

,

методом

гидропоники

.

В

Стратегии

действий

по

развитию

Республики

Узбекистан

определены

задачи

по

возделыванию

продовольственных

масличных

растений

,

по

внедрению

в

сельскохозяйственное

производство

интенсивных

методов

.

Исходя

из

этих

задач

выращивание

масличной

и

пищевой

культуры

сои

методом

гидропоники

,

проведение

научных

исследований

по

выяснению

влияния

питательных

элементов

и

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

особенности

,

подбор

эффективных

питательных

сред

имеют

важное

значение

.

Данное

диссертационное

исследование

в

определенной

степени

служит

выполнению

задач

,

предусмотренных

в

Постановлении

Президента

Республики

Узбекистан

1

ПП

-2832

от

14

марта

2017

года

О

мерах

по

организации

посева

сои

и

увеличению

возделывании

соевых

бобов

в

республике

на

2017-2021

годы

и

в

Указе

Президента

Республики

Узбекистан

О

стратегии

действий

по

дальнейшему

развитию

Республики

Узбекистан

за

УП

-4947

от

7

февраля

2017

года

,

а

также

других

нормативно

-

правовых

документах

,

принятых

в

данной

сфере

.

1

Указ

Президента

Республики

Узбекистан

за

УП

-4947

от

7

февраля

2017

года

«

О

стратегии

действий

по

дальнейшему

развитию

Республики

Узбекистан

».


background image

22

Соответствие

исследования

приоритетным

направлениям

развития

науки

и

технологий

республики

.

Данное

исследование

выполнено

в

соответствии

с

приоритетными

направлениями

развития

науки

и

технологий

республики

V. «

Сельское

хозяйство

,

биотехнология

,

экология

и

охрана

окружающей

среды

».

Степень

изученности

проблемы

.

Влияние

засоления

на

рост

,

морфологию

корней

,

процесс

азотфиксации

и

урожайность

бобовых

растений

изучены

зарубежными

учеными

H.S.Han & K.D.Lee (2005),

E.Tavakkoli & et al. (2012), P.Kondetti & et al. (2012), O.Younesi & et al. (2013),
L.Latrach & et al. (2014), A.Argaw & et al. (2014), D.Chaudhar & S.Sindhu.
(2015), Ak.Singh & et al. (2015). A.Ebbisa & E.Getachew (2015).

Исследования

,

посвященные

влиянию

высоких

концентраций

фосфора

на

показатели

корней

и

усвоению

питательных

веществ

в

условиях

гидропоники

проведены

зарубежными

учеными

S.J. Miao & et al. (2007), A.E.Ochigbo L.L.Bello (2014),

V.Kumar & et al. (2015), M.A.E.Mukhtar & et al.

(2015).

Питательная

ценность

зерна

,

соевого

молока

и

других

продуктов

сои

выращенной

в

условиях

гидропоники

была

выше

по

сравнению

с

выращенной

в

полевых

условиях

.

В

странах

СНГ

Чесноков

В

.

А

(1960),

Аутко

А

.

А

(2004),

Вечернина

Н

.

А

и

другие

(2008),

Антипова

О

.

В

(2010),

Мартиросян

Ю

.

Ц

и

другие

(2012)

и

многие

другие

ученые

проводили

исследования

по

овощным

и

другим

культурам

(

клубника

,

огурцы

,

картофель

,

зелень

и

др

.)

по

культированию

в

условиях

гидропоники

,

повышению

их

урожайности

обработкой

биопрепаратами

и

достигли

значительных

результатов

.

В

нашей

республике

генетика

и

селекция

сои

освещены

в

работах

Абзалова

М

.

Ф

и

др

. (2006, 2008, 2011),

агротехника

выращивания

сои

Ярматовой

Д

.

Я

. (1991, 2004),

эффективность

посева

сои

с

кукурузой

,

первичные

источники

и

агротехнология

Атабаевой

Х

.

Н

.

и

др

. (2004, 2006,

2010, 2014),

биоэкологические

и

морфофизиологические

особенности

перспективных

сортов

сои

Аннамурадовой

Д

.

Р

. (2010)

и

др

.

Необходимо

отметить

,

что

влияние

различных

питательных

сред

на

симбиотические

взаимоотношения

сои

и

ризобактерий

,

связи

этого

процесса

с

морфологией

и

физиологией

растения

недостаточно

изучены

.

Такие

исследования

важны

для

повышения

продуктивности

сои

в

будущем

путем

улучшения

взаимоотношении

растений

сои

с

ризобактериями

.

Связь

темы

диссертации

с

планами

научно

-

исследовательских

работ

высшего

образовательного

учреждения

,

где

выполнена

работа

.

Диссертационное

исследование

выполнено

в

рамках

плана

научно

-

исследовательских

работ

Национального

университета

Узбекистана

И

8-12

Производство

нового

конкурентоспособного

биоудобрения

на

основе

высокоактивных

микробных

ассоциаций

на

предприятии

Биоудобрения

(2011-2012);

НТП

-09-01 «

Разработка

агротехники

использования

в

сельском

хозяйстве

новых

конкурентоспособных

ресурсосберегающих

микробиопрепаратов

» (2012-2014);

стипендия

Великая

стена

«

ЮНЕСКО

-


background image

23

Китай

UNESCO/China (The Great Wall) Co-Sponsored Fellowships» (2010-

2011).

Цель

исследования

выяснение

влияния

различных

питательный

сред

на

морфологические

особенности

сои

и

на

симбиотические

взаимоотношения

её

с

ризобактериями

,

а

также

подбор

эффективной

питательной

среды

для

выращивания

сои

в

условиях

гидропоники

.

Задачи

исследования

:

выявление

влияния

различных

концентраций

хлористого

натрия

(NaCl)

на

морфологические

и

физиологические

особенности

растений

сои

,

а

также

симбиотические

отношения

сои

с

ризобактериями

в

условиях

гидропоники

;

анализ

влияния

штаммов

B.japonicum

USDA110

в

отдельности

,

а

также

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

совместно

на

морфологические

и

физиологические

особенности

корневой

системы

в

условиях

засоления

;

выявление

влияния

питательных

сред

,

содержащих

разное

количество

N

и

P

на

морфологические

и

физиологические

особенности

корневой

системы

растений

сои

и

симбиотические

отношения

с

ризобактериями

;

анализ

влияния

штаммов

B.japonicum

USDA110

в

отдельности

,

а

также

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

совместно

на

морфологические

и

физиологические

особенности

корневой

системы

растений

сои

в

питательных

средах

содержащих

N

и

P;

подбор

эффективной

питательной

среды

для

выращивания

сои

в

условиях

гидропоники

.

Объектом

исследования

являются

сорта

сои

YCO3-3

и

Орзу

,

а

также

штаммы

бактерий

Bradyrhizobium japonicum

USDA110

и

Pseudomonas putida

TSAU1.

Предметом

исследования

являются

морфологические

и

физиологические

особенности

корневой

системы

сои

в

условиях

гидропоники

и

симбиотические

взаимоотношения

её

с

ризобактериями

.

Методы

исследований

.

В

диссертации

использованы

морфологические

,

физиологические

,

спектрофотометрические

,

статистические

методы

.

Научная

новизна

исследования

заключается

в

следующем

:

в

условиях

гидропоники

растворы

хлористого

натрия

(NaCl)

в

концентрации

50

мМ

и

75

мМ

в

питательной

среде

снижают

длину

,

поверхность

,

диаметр

,

объем

,

занимаемую

площадь

корней

и

количество

клубеньков

;

впервые

выявлено

повышение

количества

N

и

P

в

растениях

,

содержания

хлорофилла

и

протеина

в

листьях

,

улучшение

симбиотических

связей

с

Bradyrhizobium

,

увеличение

темпов

развития

и

образования

клубеньков

,

повышение

солеустойчивости

растений

при

обработке

корней

сои

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

совместно

на

засоленной

среде

в

условиях

гидропоники

;

в

условиях

гидропоники

показано

,

что

питательные

среды

с

высоким

содержанием

фосфора

(N 3000 µ

моль

и

P 250 µ

моль

; N 300 µ

моль

и

P 250

моль

)

положительно

влияя

на

морфологические

и

физиологические


background image

24

особенности

сои

повышают

длину

,

диаметр

,

занимаемую

площадь

корней

,

увеличивают

содержание

P

в

растениях

,

протеина

и

хлорофилла

в

листьях

;

впервые

совместная

обработка

корней

сои

бактериями

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

на

питательной

среде

с

низким

содержанием

N

и

высоким

содержанием

P

эффективно

усиливает

образование

клубеньков

,

повышает

показатели

корней

,

содержание

протеина

в

листьях

и

N

и

P

в

растениях

;

впервые

на

питательной

среде

с

низким

содержанием

N

и

высоким

содержанием

P

совместная

обработка

штаммами

В

.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

выявлена

сильная

положительная

корреляционная

связь

между

клубенками

,

длиной

и

поверхностью

корня

,

средняя

положительная

связ

между

площадью

корней

и

диаметром

.

Практические

результаты

исследования

заключаются

в

следующем

:

усовершенствованы

методы

отбора

устойчивых

к

засолению

сортов

сои

при

помощи

метода

гидропоники

;

выявлена

высокая

эффективность

смеси

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

в

преодолении

корнями

сои

действия

засоления

:

усовершенствованы

потребности

сои

в

азоте

и

фосфоре

в

условиях

гидропоники

;

подобрана

эффективная

питательная

среда

для

выращивания

сои

в

условиях

гидропоники

.

Достоверность

результатов

исследований

обосновывается

применением

методов

и

подходов

полученных

из

официальных

источников

,

использованием

классических

и

современных

методов

,

совпадением

теоретических

и

практических

данных

,

апробацией

результатов

исследований

на

республиканских

и

международных

научно

-

практических

конференциях

,

опубликованием

результатов

в

ведущих

научных

изданиях

и

наличием

ссылок

в

реферируемых

с

высоким

импакт

-

фактором

журналах

,

проведением

статистической

обработки

полученных

результатов

.

Научная

и

практическая

значимость

результатов

исследования

.

Научная

значимость

выполненной

работы

заключается

в

том

,

что

в

условиях

гидропоники

на

засоленных

питательных

средах

и

содержащих

N

и

P

раскрыто

их

влияние

на

сою

,

обоснованы

изменения

показателей

корней

при

их

обработки

ризобактериями

,

способы

повышения

устойчивости

сои

к

засолению

в

условиях

гидропоники

.

Практическая

значимость

результатов

исследования

заключается

в

том

,

что

полученные

данные

способствуют

отбору

оптимальных

питательных

сред

для

выращивания

сортов

сои

,

повышению

урожайности

и

эффективности

выращивания

сельхозкультур

методом

гидропоники

.

Внедрение

результатов

исследования

.

На

основании

исследований

физиологических

и

симбиотических

особенностей

сои

в

условиях

гидропоники

:

результаты

по

определению

влияния

засоления

на

физиологические

и

симбиотические

особенности

сои

цитированы

в

более

10

журналах

с

высоким

импакт

-

фактором

(ResearchGate, Web of Science) (Plant Soil, 2016,


background image

25

V.405,

40, ResearchGate, IF 3,42; Front Microbiol, 2016, Vol.7,

1, Web of

Science, IF 4,07; Plant Soil, 2017, V. 416,

40, ResearchGate, IF 3,42; Russian

Journal of Plant Physiology, 2017, Vol.64,

40, ResearchGate, IF 0,77; Applied

Microbiology and Biotechnology, 2016, Vol.100,

40, ResearchGate, IF 3,81)

при

определении

солеустойчивости

сортов

растений

,

использованы

искусственные

питательные

среды

для

анализа

морфофизиологических

и

симбиотических

особенностей

корневой

системы

растений

.

Результаты

позволили

определить

устойчивость

сои

к

почвенному

засолению

,

оценить

связи

корневой

системы

растений

с

ризобактериями

,

обоснованию

влияния

искусственных

питательных

сред

растению

;

полученные

научные

результаты

по

влиянию

засоленных

питательных

сред

на

рост

сои

и

физиологические

процессы

использованы

при

оценке

солеустойчивости

сортов

сои

в

проекте

31500225 “

Молекулярные

механизмы

засухоустойчивости

” (

Справка

от

20

октября

2017

года

,

Академия

наук

Китая

).

Результаты

позволили

определить

влияние

засоленных

питательных

сред

на

физиологические

и

биохимические

показатели

сортов

сои

и

оценить

устойчивость

к

засолению

;

научные

результаты

по

выяснению

влияния

различных

питательных

сред

на

рост

сои

в

условиях

гидропоники

были

использованы

для

оценки

степени

солеустойчивости

сортов

Bt.cruciferous

по

проекту

PSF/NSLP/P-BZU

130 “

Влияние

различных

температур

и

степени

влажности

на

селекцию

Bt.cruciferous

и

устойчивости

к

насекомому

Plutella xylostella

” (

Университет

Бахауддин

Закария

,

справка

от

17

октября

2017

года

).

Результаты

на

засоленных

питательных

средах

позволили

определить

устойчивость

Bt.cruciferous.

Апробация

результатов

исследования

.

Результаты

исследований

были

обсуждены

на

3

международных

и

2

республиканских

научно

-

практических

конференциях

.

Опубликованность

результатов

исследования

.

По

теме

диссертации

опубликовано

всего

11

научных

работ

,

в

том

числе

3

в

республиканских

и

3

в

международных

журналах

,

рекомендованных

Высшей

Аттестационной

комиссией

Республики

Узбекистан

для

публикации

основных

научных

результатов

докторских

диссертаций

.

Структура

и

объем

диссертации

.

Структура

диссертации

состоит

из

введения

,

четырех

глав

,

выводов

,

списка

использованной

литературы

и

условных

обозначений

.

Объем

диссертации

составляет

109

страниц

.

ОСНОВНОЕ

СОДЕРЖАНИЕ

ДИССЕРТАЦИИ

Во

введении

обосновывается

актуальность

и

востребованность

проведенного

исследования

,

цель

и

задачи

исследования

,

характеризуются

объект

и

предмет

исследований

,

показано

соответствие

исследования

приоритетным

направлениям

развития

науки

и

технологий

республики

,

излагаются

научная

новизна

и

практические

результаты

исследования

,


background image

26

раскрываются

научная

и

практическая

значимость

полученных

результатов

,

внедрение

в

практику

.

В

первой

главе

диссертационной

работы

,

названной

«

Роль

ризобактерий

в

росте

и

развитии

,

морфологических

и

физиологических

особенностей

бобовых

растений

в

условиях

гидропоники

»

научно

обосновано

негативное

влияние

засоления

на

морфофизиологию

и

строение

корня

,

угнетение

диаметра

корневой

системы

и

развития

корневых

волосков

,

в

результате

понижения

метаболитической

активности

клеток

растения

происходит

замедление

роста

и

развития

растений

,

уменьшение

усвоения

питательных

веществ

бобовыми

растениями

и

негативное

влияние

на

фотосинтез

отражается

на

резком

снижении

урожайности

.

При

обработке

ризобактериями

корней

бобовых

растений

повышается

устойчивость

растений

к

солям

,

увеличивается

количество

фитогормонов

,

синтезируемых

ризобактериями

,

что

в

свою

очередь

,

способствует

стабильному

росту

и

устойчивости

растений

к

засолению

.

Раскрыта

роль

минеральных

N

и

P

в

росте

и

развитии

бобовых

растений

в

условиях

гидропоники

,

в

частности

,

уменьшение

темпов

роста

корневой

системы

и

морфофизиологических

особенностей

из

-

за

дефицита

фосфора

,

снижение

содержания

фосфора

,

ведущее

к

слабому

развитию

листовой

поверхности

и

,

как

следствие

,

торможению

процесса

фотосинтеза

,

замедляются

процессы

азотфиксации

клубеньковыми

бактериями

,

что

в

свою

очередь

,

оказывает

отрицательный

эффект

на

рост

и

развитие

растений

.

Раскрыто

положительное

влияние

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

особенности

корневой

системы

бобовых

растений

в

условиях

гидропоники

,

оптимизация

роста

солеустойчивых

растений

фитогормонами

,

синтезируемыми

ризобактериями

в

условиях

засоления

,

положительная

роль

в

укреплении

взаимоотношений

бобовые

-

ризобактерии

.

Вторая

глава

диссертации

под

названием

«

Методы

изучения

влияния

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

особенности

растений

сои

в

условиях

гидропоники

»

описывает

материалы

,

используемые

в

исследованиях

,

условия

произрастания

сои

в

условиях

гидропоники

,

состав

питательных

сред

,

используемых

при

выращивании

растений

и

ризобактерий

,

методы

выявления

морфологических

и

физиологических

особенностей

растения

.

Третья

глава

диссертации

,

озаглавленная

«

Влияние

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

характеристики

растений

сои

в

засоленной

питательной

среде

гидропоники

»

,

включает

результаты

исследований

влияния

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

особенности

сои

в

засоленной

питательной

среде

в

условиях

гидропоники

.

Выявлено

уменьшение

длины

корневой

системы

сои

при

концентрации

50

и

75

мМ

раствора

хлористого

натрия

(NaCl)

в

условиях

гидропоники

,

на

20%

и

36%,

площади

на

57%

и

78%,

диаметра

на

24%

и

31%,

объема

на

39%

и

79%,

а

также

площади

занимаемой

корнями

на

30%

и

64%.


background image

27

В

засоленной

питательной

среде

(50

мМ

NaCl)

B.japonicum

USDA110

увеличил

длину

корня

в

среднем

на

14%,

а

объем

на

28%

по

сравнению

с

контролем

,

тогда

как

при

обработке

корней

сои

комплексом

бактерий

В

.japonicum

USDA110

и

P

.

putida

TSAU1

обнаружено

,

что

длина

корня

была

увеличена

на

20%,

а

диаметр

корня

увеличен

на

39%.

В

условиях

засоления

в

варианте

обработки

бактериями

B.japonicum

USDA110

наблюдается

снижение

количество

клубней

по

сравнению

с

бактериальной

смесью

(

рис

.

1).

В

варианте

обработки

бактериями

B.japonicum

USDA110

среда

с

50

мМ

раствором

соли

NaCl

уменьшала

количество

бобов

до

64%,

а

75

мМ

-

до

90%.

Рис

. 1.

Влияние

штамма

B.japonicum

USDA110

и

совместно

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

на

количество

клубеньков

сои

,

выращенных

в

засоленных

и

незасоленных

средах

Обработка

корней

со

смесью

бактерий

B.japonicum

USDA110

и

P

.

putida

TSAU1

увеличила

количество

клубней

сои

на

93%

по

сравнению

с

штаммом

B.japonicum

USDA110

в

среде

с

75

мМ

NaCl.

Влияние

ризобактерий

во

время

экспериментов

в

засоленных

питательных

средах

отражается

на

содержание

азота

(

рис

. 2

а

),

фосфора

(2

б

),

белка

(2

в

)

и

хлорофилла

(2

г

).

По

результатам

исследований

увеличение

концентрации

солевого

раствора

в

контрольном

варианте

снижает

количество

N

и

P,

в

то

время

как

варианты

обработки

корней

растений

сои

отдельно

штаммом

B.japonicum

USDA110

и

в

смеси

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

приводят

к

повышению

количества

N, P,

протеина

в

листьях

и

количества

хлорофилла

.

В

75

мМ

растворе

соли

NaCl

в

сое

,

обработанной

смесью

штаммов

В

.

japonicum

USDA110

и

P

.

putida

TSAU1

по

сравнению

с

контролем

содержание

N

увеличилось

до

1,86

мг

/

г

(181%), P - 0,97

мг

/

г

(67%),

белка

в

листе

до

3,86

мг

/

г

(34%)

и

содержание

хлорофилла

в

листе

до

35%.

В

четвертой

главе

диссертации

«

Влияние

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

характеристики

растений

сои

в

питательных

средах

N

и

P

в

условиях

гидропоники

»

рассмотрено

влияние

ризобактерий

на

морфологические

и

физиологические

свойства

сои

в

питательных

средах

N

и

P.

Результаты

исследования

показывают

,

что

,

когда

количество

фосфора

низкое

,

оно

отрицательно

влияет

на

показатели

корня

(

табл

. 1).

В

контрольных

питательных

средах

,

которые

содержат

большое

количество

N


background image

28

(3000 µ

моль

)

и

большие

количества

P (250 µ

моль

),

небольшие

количества

N

(300 µ

моль

)

и

большие

количества

P (250 µ

моль

)

показатели

длины

корней

сои

,

площади

,

диаметра

,

объема

и

поверхности

занимаемой

корнями

оказались

высокими

.

Рис

. 2.

Содержание

N (a), P (

б

),

белка

(

в

)

и

хлорофилла

(

г

)

в

растениях

сои

,

обработанных

штаммом

B.japonicum

USDA110

и

смеси

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

в

засоленной

среде

Высокое

содержание

P

в

питательной

среде

для

сои

,

обработанной

B.japonicum

USDA110

оказывает

положительное

влияние

на

корневую

систему

;

также

наблюдалось

повышение

показателей

корневой

системы

сои

в

вариантах

с

питательными

средами

,

содержащими

большое

количество

N

(3000 µ

моль

)

и

P (250 µ

моль

),

небольшие

количества

N (300 µ

моль

)

и

большие

количества

P (250 µ

моль

)

обработанными

штаммом

B.japonicum

USDA110.

В

питательной

среде

,

обработанной

штаммом

B.japonicum

USDA110

с

невысоким

содержанием

N (3000 µ

моль

)

и

большим

количеством

P (50 µ

моль

),

площадь

корневой

системы

увеличилась

на

21%,

диаметр

на

16%,

объем

на

19%

и

площадь

поверхности

корней

на

60%

по

сравнению

с

вариантом

питательной

среды

со

штаммом

B.japonicum

USDA110,

где

высокое

содержание

N (300 µ

моль

)

и

низкое

количество

P (250 µ

моль

) (

табл

.

1).

Показатели

корневой

системы

сои

в

вариантах

,

обработанных

штаммом

B.japonicum

USDA110

показали

положительные

результаты

по

сравнению

с


background image

29

контрольными

N

и

P

питательными

средами

.

В

питательной

среде

с

небольшим

количеством

N (300 µ

моль

)

и

большим

количеством

P (250

µ

моль

)

B.japonicum

USDA110

по

сравнению

с

контролем

привел

к

увеличению

длины

корней

сои

на

74%,

его

поверхности

на

128%,

диаметра

на

47%,

объема

на

67%

и

площади

корней

на

70%.

А

варианты

с

небольшим

количеством

N (300 µ

моль

)

и

небольшим

количеством

P (50 µ

моль

),

обработанные

штаммом

B.japonicum

USDA110

соответственно

имели

высокие

показатели

длины

корней

на

50%,

площади

на

36,5%,

диаметра

на

17%,

объема

на

87%

и

поверхности

корневой

системы

на

42%.

Питательные

среды

N

и

P

с

небольшим

количеством

N (300 µ

моль

)

и

большим

количеством

P (250 µ

моль

),

обработанные

смесью

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

показали

значительное

увеличение

значений

корневой

системы

растений

сои

.

Во

всех

питательных

средах

N

и

P

со

смесью

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

наблюдается

увеличение

значений

корневой

системы

сои

по

сравнению

со

штаммом

B.japonicum

USDA110

и

контрольным

вариантом

.

В

изученных

контрольных

вариантах

в

условиях

гидропоники

питательные

среды

с

N

и

P,

обработанные

отдельно

штаммом

B.japonicum

USDA110

и

смесью

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

показали

,

что

физиологические

особенности

сои

увеличиваются

в

концентрациях

питательных

веществ

N (3000 µ

моль

)

и

высоких

количествах

P (250 µ

моль

),

больших

количествах

N (3000 µ

моль

)

и

небольшом

количестве

P (50 µ

моль

) (

табл

. 2).

Наблюдается

снижение

показателей

количества

N

в

корнях

и

стеблях

сои

в

питательных

средах

,

содержащих

небольшое

количество

N (300 µ

моль

)

и

большое

количество

P (250 µ

моль

),

небольшое

количество

N (300 µ

моль

)

и

небольшое

количество

P (50 µ

моль

).

Большое

количество

содержания

P

в

питательных

средах

,

в

вариантах

обработанной

штаммом

B.japonicum

USDA110

увеличивает

количество

P

в

стеблях

,

корнях

и

клубнях

сои

.

В

питательной

среде

,

содержащей

в

небольшом

количестве

N (300 µ

моль

)

и

большом

количестве

P (250 µ

моль

),

по

сравнению

с

контролем

штамм

B.japonicum

USDA110

увеличил

содержание

P

на

150%,

а

содержание

P

в

корне

на

21%.

Несмотря

на

низкое

содержание

N

и

P

в

питательной

среде

,

в

вариантах

с

комплексной

обработкой

смесью

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1,

отмечено

увеличение

показателей

корней

,

клубней

и

содержания

N

и

P,

во

всех

четырех

N

и

P

содержащих

питательных

средах

по

сравнению

с

контрольным

и

,

обработанным

штаммом

B.japonicum

USDA110,

вариантом

.

В

питательной

среде

с

небольшим

количеством

N (300 µ

моль

)

и

большим

количеством

P (250 µ

моль

),

смесь

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

по

сравнению

с

контролем

повышает

содержание

N

в

стеблях

на

192%,

а

в

корнях

на

54%,

содержание

Р

в

стеблях

до

175%,

в

корнях

- 71%,

где

также

наблюдается

увеличение

количества

N

в

клубнях

на

7%,

фосфора

в

клубнях

на

28%

по

сравнению

с

штаммом

B.japonicum

USDA110.


background image

Таблица

1

Влия

ние

штамма

B.japonicum

USDA110

в

отдельности

и

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

совместно

на

морфологические

признаки

ко

рней

сои

в

питательной

среде

,

сод

ержащей

азот

и

фосфор

в

условиях

гидропоники

Питательна

я

среда

,

содержащая

N

и

P

Название

штаммов

Длина

корня

,

см

Поверхность

корня

,

см

2

Площадь

,

занимаемая

корнями

,

см

2

Диаметр

корня

,

мм

Объем

корня

,

см

3

Количество

клу

беньков

BNBP

(

высокий

N

и

высокий

P)

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

3362,4±1,69

5183,7±2,42*

6855,5±1,10*

352,5±1,64

570,5±1,27*

1037,2±1,56*

109,1±0,90

163,2±2,20*

292,5 ±2,78*

0,30±0,05

0,32±0,03

0,44±0,04*

3,35±0,98

4,18±0,93

11,3±1,38*

-

230±2,88

259±3,47*

BNBP

(

высокий

N

и

низкий

P)

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

1499,6±1,22

3253,3±1,92*

4231,4±1,02*

123,5±1,33

426,0±1,35*

510,4±1,06*

85,67±1,21

138,8±1,73*

175,0 ±1,96*

0,32±0,06

0,43±0,08

0,46±0,06*

2,80±0,03

4,28±0,02*

5,59±0,07*

-

103±2,58

187±3,56**

HNBP

(

низкий

N

и

высокий

P)

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

3000,3±2,78

5220,1±0,94*

6992,5±1,05*

299,4±2,05

683,3±1,03*

1058,8±0,75*

98,7±0,84

168,28±1,45*

295 ±1,96*

0,34±0,02

0,50±0,01*

0,60±0,02*

3,06±0,19

5,13±1,15

12,2±0,62*

-

235±3,71

285±3,98**

HNBP

(

низкий

N

и

низкий

P)

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

1020,1±0,9

1526,1±1,7*

3022,0±1,2*

218,6±2,1

298,4±1,6*

437,8±2,4*

69,7±1,3

98,8±1,6*

150,8 ±1,4*

0,40±0,05

0,47±0,06

0,55±0,02*

2,7±0,8

5,05±0,9*

7,48±0,8*

-

64±2,8

87±2,63*

Примечание:

Растение

в

ыращено

в т

еплице

в д

вух

л

итровой

пл

астиковой

п

осуде

в т

ечение

45 д

ней

.

BNBP

N 3000 µ

моль

+ P 250 µ

моль

; BNBP

N 3000 µ

моль+

P 50 µ

моль

; HNBP

N 1000 µ

моль

+ P

3

00 µмол

ь;

HNBP

N 300 µ

моль+

P 50 µ

моль.

*

степень д

остоверности

о

тносительно

к

онтроля

P<0,05

30


background image

Таблица

2

Влия

ние

штамма

B.japonicum

USDA110

в

отдельности

и

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

совместно

на

физиологические

особенности

со

и

в

питательных

средах

,

со

держащих

азот

и

фосфор

в

условиях

гидропоники

Питательна

я

среда

Название

штаммов

Содержание

азота

(

мг

/

г

)

Содержание

фосфора

(

мг

/

г

)

Содержание

белка

в

листьях

,

мг

/

г

в

стебле

в

корнях

в

кл

убеньках

в

стебле

в

корнях

в

кл

убеньках

BNBP

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

1,84±0,08

3,36±0,12*

4,30±0,13*

2,45±0,13

2,72±0,12

2,97±0,54*

-

6,61±0,05

6,74±0,04

0,20±0,01

0,45±0,02*

0,50±0,02*

0,47±0,01

0,50±0,01

0,70±0,05*

-

0,54±0,02

0,70±0,02*

2,07±0,24

2,41±0,26*

3,05±0,20*

BNBP

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

1,80±0,09

2,84±0,03*

3,06±0,05*

2,06±0,03

2,36±0,16*

2,66±0,04*

-

6,50±0,06

6,98±0,08*

0,18±0,01

0,36±0.06*

0.44±0,02*

0,38±0,02

0,45±0,01

0,66±0,05*

-

0,44±0.04

0,60±0,01*

1,24±0,18

1,58±0,20*

2,04±0,25*

HNBP

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

1,64±0,21

3,90±0,01*

4,80±0,02*

2,03±0,03

2,78±0,12*

3,12±0,02*

-

6,76±0,08

7,25±0,27*

0,20±0,01

0,50±0,02*

0,55±0,01*

0,42±0,03

0,51±0,01

0,72±0,01*

-

0,61±0,01

0,78±0,01*

1,56±0,13

1,90±0,38*

2.20±0,14*

HNBP

Контроль

USDA110

USDA+TS

AU1

1,15±0,08

2,53±0,08*

2,93±0,26*

1,91±0,03

2,16±0,01*

2,62±0,01*

-

4,62±0,01

5,56±0,08*

0,17±0,01

0,33±0,02

0,39±0,01*

0,34±0,03

0,41±0,01

0,54±0,03*

-

0,30±0,04

0,41±0,01*

1,11±0,01

1,46±0,03*

1,93±0,07*

Примечание

:

Растение

выращено

в

теплице

в

дву

х

литровой

пластиковой

посуде

в

течение

45

дней

BNBP

N 3000 µ

моль

+ P 250 µ

моль

; BNBP

N 3000 µ

моль

+ P 50 µ

моль

; HNBP

N 1000 µ

моль

+ P 300 µ

моль

; HNBP

N 300 µ

моль

+

P 50 µ

моль

.

*

степень

достоверности

относите

льно

контр

оля

P<0,05.

Анализ

вариации

по

ANOVA

31


background image

32

В

питательной

среде

,

содержащей

в

небольшом

количестве

N (300 µ

моль

)

и

небольшом

количестве

P (50 µ

моль

),

обработка

смесью

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

повышает

содержание

N

в

стеблях

,

что

составляет

154%,

количество

N

в

корне

37%,

фосфора

в

стеблях

129%,

процентное

содержание

Р

в

корне

увеличилось

на

59%

по

сравнению

с

контролем

в

исходной

среде

,

количество

N

на

7%

и

Р

на

37%

по

сравнению

со

штаммом

B.japonicum

USDA110.

Количество

белка

в

сое

в

контрольной

питательной

среде

с

меньшим

содержанием

N (300 µ

моль

)

и

меньшим

количеством

P (50 µ

моль

)

составило

40%,

а

в

среде

с

меньшим

содержанием

N (3000 µ

моль

)

и

небольшим

количеством

P (50 µ

моль

) - 46%,

в

среде

с

высоким

N (3000 µ

моль

)

и

высокой

дозой

P (250 µ

моль

)

наблюдалось

снижение

по

сравнению

с

контролем

.

ВЫВОДЫ

На

основе

проведенных

исследований

по

диссертации

доктора

философии

(PhD)

на

тему

«

Физиологические

и

симбиотические

свойства

сои

в

условиях

гидропоники

»

представлены

следующие

выводы

:

1.

В

результате

отрицательного

действия

50

и

75

мМ

хлористого

натрия

(NaCl)

в

условиях

гидропоники

на

морфологические

особенности

сои

выявлено

снижение

длины

корней

от

20%

до

36%,

поверхности

57%

и

78%,

диаметра

24%

и

31%

соответственно

,

объема

корневой

системы

на

39%

и

79% ,

а

площади

занимаемой

корнями

на

30%

и

64%.

2.

В

питательной

среде

с

7

5

мМ

NaCl

в

условиях

гидропоники

при

обработке

корней

сои

смесью

штаммов

B.

japonicum

USDA110

и

P

.

putida

TSAU1

длина

корней

растения

увеличивается

на

11%,

а

поверхность

на

29%

по

сравнению

с

контролем

,

тогда

как

отдельная

обработка

штаммом

B.japonicum

USDA110

привело

к

увеличению

количества

клубеньков

на

93%.

3.

Обработка

корней

сои

в

питательной

среде

с

50

мМ

NaCl

в

условиях

гидропоники

со

смесью

бактерий

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

с

суспензиями

(25-30

минут

),

 

ускоряет

рост

растения

,

приводит

к

повышению

содержания

белка

и

хлорофилла

в

листьях

и

количества

N

и

P

в

растении

.

4.

Питательные

среды

в

условиях

гидропоники

с

большим

количеством

P

(N 3000 µ

моль

и

P 250 µ

моль

, N 300 µ

моль

и

P 250 µ

моль

)

по

сравнению

с

контрольными

вариантами

содержащими

в

меньшем

количестве

P (50 µ

моль

)

приводят

к

 

увеличению

длины

корней

,

диаметра

,

объема

,

площади

корневой

системы

,

белка

и

хлорофилла

в

листьях

,

а

также

повышают

количества

P

в

корнях

,

стеблях

и

клубеньках

.

5.

В

условиях

гидропоники

питательные

среды

с

небольшим

количеством

N (300 µ

моль

)

и

большим

количеством

P (250 µ

моль

)

обработанные

смесью

штаммов

B.japonicum

USDA110

и

P.putida

TSAU1

обладают

наивысшей

эффективностью

.

6.

Рекомендуется

использовать

гидропонику

в

качестве

модели

для

отбора

сортов

сои

устойчивых

к

засолению

.


background image

SCIENTIFIC COUNCIL DSc.29.08.2017.

В

.53.01 ON AWARD OF

SCIENTIFIC DEGREES AT THE INSTITUTE OF GENETICS AND

PLANT EXPERIMENTAL BIOLOGY AND NATIONAL UNIVERSITY

OF UZBEKISTAN

INSTITUTE OF GENETICS AND PLANT EXPERIMENTAL BIOLOGY

JABBOROVA DILFUZA PUSHKINOVNA

PHYSIOLOGICAL AND SYMBIOTIC CHARACTERISTICS

OF SOYBEAN UNDER HYDROPONIC

CONDITION

03.00.07

Plant physiology and biochemistry

DISSERTATION ABSTRACT FOR THE DOCTOR OF PHILOSOPHY (PhD)

OF BIOLOGICAL SCIENCES

Tashkent – 2017


background image

The title of the doctor of philosophy (

PhD

) dissertation has been registered by the

Supreme Attestation Commission at the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan
with registration numbers of

B2017.1.PhD/B23.

The dissertation has been carried out at the Institute of Genetics and Plant Experimental Biology.
The abstract of dissertation is posted in three languages (Uzbek, Russian, English (resume)) on

the webpage of the Scientific Council (www.genetika.uz) and on the website of ‘ZiyoNet’ Information
and education portal (www.ziyonet.uz).

Scientific consultant:

Davranov Kakhramon

Doctor of Biological Sciences,

Professor

Official opponent:

Safarov Karimdj

о

n

Doctor of Biological Sciences,

Professor

Mavlyanova Ravza Fazletdinovna

Doctor of Agricultural Sciences

Leading organization:

Tashkent State Agrarian University

The defense of the dissertation will take place on « ___ » _____________2017 at _____ at the

meeting of Scientific council DSc.29.08.2017.

В

.53.01 at the Institute Genetics and Plant Experimental

Biology and National university of Uzbekistan (Address: 111226, Tashkent region, Kibray, Yuqori-yuz,
Conference hall of the palace of the Institute of Genetics and Plant Experimental Biology. Tel.: (+99871)
264-23-90; fax (+99871) 264-23-90; E-mail:

igebr@academy.uz

)

.

Dissertation is registered in Information-resource Centre of Institute of Genetics and Plant

Experimental Biology (with registration

__ where can be familiarized in the Informational Resource

Centre. Address: 111226, Tashkent region, Kibray, Yuqori-yuz. Tel.: (+99871) 264-23-90; fax (+99871)
264-23-90; E-mail:

igebr@academy.uz

)

.

Abstract of dissertation sent out on «___» ______________ 2017 year
(mailing report

______dated ______________________2017 year

A.A.Narimanov

Chairman of the

s

cientific

c

ouncil for

awarding

of the scientific degrees,

d

octor of

a

gricultural

s

ciences

S.M.Nabiev

Scientific

s

ecretary of the

s

cientific

c

ouncil

for awarding of the scientific degrees,

d

octor of

p

hilosophy

M.F.Abzalov

Chairman of the

s

cientific

s

eminar under

s

cientific

c

ouncil for awarding the scientific

degrees,

d

octor of

b

iological

s

ciences,

p

rofessor


background image

35

INTRODUCTION (abstract of PhD thesis)

The objective of the study

was to determine the influence of various nutrient

media on the morphological characteristics of soybean and its symbiotic
relationships with rhizobacteria, as well as the selection of a nutrient medium for
soybean cultivation under hydroponic conditions.;

The object of the research

the soybean varieties YC03-3 and Orzu and the

bacterial inoculants of

Bradyrhizobium japonicum

USDA110 and

Pseudomonas

putida

TSAU1 were used in this research work.

Scientific novelty of the research

is as follows:

The concentration of 50 mM and 75 mM NaCl was found to decrease root

length, surface area, project area, volume and nodule number of soybean under
hydroponic condition.

For the first time, the positive effect of bacterial inoculation of

B.japonicum

USDA110 and

P.putida

TSAU1 on soybean root system nodule formation N and P

uptake, chlorophyll and protein content and tolerance to salt stress under
hydroponic condition were observed.

The increased soybean root system, including root length, surface area,

project area, volume and diameter, P uptake, protein and chlorophyll content under
nutrient condition with high P (N 3000 µmol and P 250 µmol; N 300 µmol and P
250 µmol were observed.

For the first time, the soybean inoculated with

B.japonicum

USDA110 and

P.putida

TSAU1 showed and increased nodule development, protein and N, P

uptake, as well root system development under low N and high P nutrient
condition.

For the first time, the significantly strong positive correlations between

nodule number, and root length and surface area of soybean treated with

B.japonicum

USDA110 and

P.putida

TSAU1, middle correlation between project

area and root diameter under supply of low N and high P.

Implementation of the research results.

Based on studies of physiological

and symbiotic features of soybean plants in hydroponic conditions:

the results of determining the effect of salinity on the physiological and

symbiotic characteristics of soybean plants are cited in more than 10 journals with
a high impact factor (ResearchGate, Web of Science) in determining the salt
tolerance of plant varieties, artificial nutrient media were used to analyze the
morphophysiological and symbiotic features of the plant root system (Plant Soil,
2016, V.405,

40, ResearchGate, IF 3,42;

 

Front Microbiol, 2016, Vol.7,

1, Web

of Science, IF 4,07; Plant Soil, 2017, V. 416,

40, ResearchGate, IF 3,42; Russian

Journal of Plant Physiology, 2017, Vol.64,

40, ResearchGate, IF 0,77; Applied

Microbiology and Biotechnology,

 

2016, Vol.100,

40, ResearchGate, IF 3,81).

The results made it possible to determine the stability of soybean plants to soil
salinity, assess the relationship of the root system of plants with rhizobacteria, and
substantiate the effect of artificial nutrient media on the plant;

The obtained scientific results on the influence of saline nutrient media on the

growth of soybean and physiological processes were used in assessing the salt


background image

36

tolerance of soybean plants varieties in the project 31500225 “Molecular
mechanisms of drought resistance” (Certificate of Chinese

Academy of Sciences

dated on October 20, 2017). The results made it possible to determine the effect of
saline nutrient media on the physiological and biochemical parameters of soybean
plants varieties and assess their resistance to salinity;

Scientific results on the influence of various nutrient media on the growth of

soybean plants under hydroponic conditions were used to assess the degree of salt
tolerance of

Bt.cruciferous

varieties during the PSF/NSLP/P-BZU 130 project

“Breeding for impact of different temperatures and humidity levels n

Bt.

Cruciferous

crops and development of resistance to insecticides in

Plutella

xylostella

” (Certificate of the

 

University of Bahauddin Zakariya dated on October

17, 2017). The obtained results indicated that saline nutrient solutions have a
positive effect on salt tolerance of mentioned crop varieties.

Structure and volume of the dissertation.

The dissertation consists of

introduction, four chapters, conclusions and list of references. The volume of the
thesis is 109 pages.


background image

37

ЭЪЛОН

ҚИЛИНГАН

ИШЛАР

РЎЙҲАТИ

СПИСОК

ОПУБЛИКОВАННЫХ

РАБОТ

LIST OF PUBLISHED WORKS

I

бўлим

(

часть

I; part I)

1.

Жабборова

Д

.,

Эгамбердиева

Д

.,

Давранов

К

.

Ош

тузининг

турли

миқдорини

соянинг

униб

чиқиши

ва

ривожланишига

таъсири

//

Ўзбекистон

аграр

фани

хабарномаси

, 2012. –

3-4(49-50). – 106-107

б

. (03.00.00

;

8).

2.

Жабборова

Д

.

Азот

ва

фосфор

тузлари

фонида

ризобактериялар

билан

ишлов

берилган

соянинг

ўсиши

ва

ривожланишига

таъсири

//

ЎзМУ

хабарлари

, 2012. –

3. – 211-214

б

. (03.00.00;

9).

3.

Jabborova D., Qodirova D., Egamberdieva D. Improvement of seedling

establishment of soybean using IAA and IAA producing bacteria under saline
conditions // Soil-Water journal, 2013. –

2 (1). – P. 531-538. (06.00.00;

11).

4.

Жабборова

Д

.,

Соя

(

GLYCINE MAX

L.)

ўсимлигининг

азот

ва

фосфор

ўзлаштиришини

ризобактериялар

ёрдамида

ошириш

//

ЎзМУ

хабарлари

,

2016. –

3 (2). – 43-46

б

. (03.00.00;

9).

5.

Egamberdieva, D., Jabborova, D. Berg, G. Synergistic interactions between

Bradyrhizobium japonicum

and the endophyte

Stenotrophomonas rhizophila

and

their effects on growth and nodulation of soybean under salt stress // Plant and
Soil, 2016. – Vol. 405 (1). – P. 35–45. (

40. ResearchGate. IF-3,42).

6.

Egamberdieva D., Wirth S., Jabborova D., Rasanen L.A., Liao H.

Coordination between

Bradyrhizobium

and

Pseudomonas

alleviates salt stress in

soybean through altering root system architecture // Journal of Plant Interactions,
2017. Vol. 12 (1). – P. 100–107. (

40. ResearchGate. IF-2,89).

II

бўлим

(II

част

: II part)

7.

Jabborova D., Egamberdieva D., Liao H. Salt tolerant

Pseudomanas

strain

improved growth, nodulation and nutrient uptake of Soybean grown under
hydroponic salt stress condition // Regional conference of young scientists on Recent
trends in physical & biological sciences. – Bangalore (India), 2014. – P. 65.

8.

Jabborova D., Qodirova D., Egamberdieva D. Plant growth stimulation

and root colonisation of soybean (

Glycine max

L.) by

Bradyrhizobium japonicum

and

Pseudomonas putida

as affected by phosphorus and nitrogen source // XIV

th

International congress of bacteriology, applied microbiology, mycology and
virology. – Montreal (Canada), 2014. – P. 139.

9.

Jabborova D., Davranov K. The effect of coinoculaton with

Bradyrhizobium japonicum

USDA 110 and

Pseudomonas putida

NUU8 on

nitrogen and phosphorus availability to soybean growth //Annual conference of
Microbiology society. – Liverpool (UK), 2016. – P. 75.

10.

Jabborova D., Davranov K. 2016. The effect of low nitrogen and low

phosphorus contents on the root morphological traits and nodules growth of
soybean inoculated with rhizobacteria //

Ўзбекистоннинг

биогеоэкологик


background image

38

муаммолари

илмий

,

илмий

-

техник

анжумани

материаллари

. –

Термиз

, 2016. –

94-95

б

.

11. Jabborova D., Davranov K. 2016. Improvement of soybean protein by

coinoculation with

Bradyrhizobium japonicum

USDA 110 and

Pseudomonas

putida

NUU 8 under saline condition //

Атроф

муҳитни

ўзгариши

шароитида

ер

ресурсларини

муҳофаза

қилиш

ва

улардан

оқилона

фойдаланиш

масалаларига

бағишланган

Республика

илмий

-

амалий

семинар

маърузалари

тўплами

. –

Тошкент

, 2016. – 213-216

б

.


background image

Автореферат

«

Ўзбекистон

биология

»

журнали

таҳририятида

таҳрир

қилинди

.

___________________________________________________________

Босишга

рухсат

этилди

: 16.11.2017

йил

Бичими

: 84

х

60 1/16. «Times New Roman»

гарнитура

рақамли

босма

усулда

босилди

.

Шартли

босма

табоғи

: 2,25.

Адади

100.

Буюртма

42

МЧЖ “Fan va ta’lim poligraf” босмахонасида чоп этилди

100170, Тошкент шаҳар, Дўрмон йўли кўчаси, 24-уй.

Библиографические ссылки

Жабборова Д., Эгамбердиева Д., Давранов К. Ош тузининг турли микдорини соянинг униб чиқиши ва ривожланишига таъсири // Узбекистан аграр фани хабарномаси, 2012. -№3-4(49-50). - 106-107 б. (03.00.00; №8).

Жабборова Д. Азот ва фосфор тузлари фонида ризобактериялар билан ишлов берилган соянинг ўсиши ва ривожланишига таъсири // ЎзМУ хабарлари, 2012. - №3. - 211-214 б. (03.00.00; №9).

Jabborova D., Qodirova D., Egamberdieva D. Improvement of seedling establishment of soybean using IAA and IAA producing bacteria under saline conditions // Soil-Water journal, 2013. - №2 (1). - P. 531-538. (06.00.00; №11).

Жабборова Д., Соя (GLYCINE MAX L.) ўсимлигининг азот ва фосфор ўзлаштиришини ризобактериялар ёрдамида ошириш // ЎзМУ хабарлари, 2016.-№3 (2). -43-46 б. (03.00.00; №9).

Egamberdieva, D., Jabborova, D. Berg, G. Synergistic interactions between Bradyrhizobium japonicum and the endophyte Stenotrophomonas rhizophila and their effects on growth and nodulation of soybean under salt stress // Plant and Soil, 2016. - Vol. 405 (1). - P. 35-45. (№40. ResearchGate. IF-3,42).

Egamberdieva D., Wirth S., Jabborova D., Rasanen L.A., Liao H. Coordination between Bradyrhizobium and Pseudomonas alleviates salt stress in soybean through altering root system architecture // Journal of Plant Interactions, 2017. Vol. 12 (1). - P. 100-107. (№40. ResearchGate. IF-2,89).

Jabborova D., Egamberdieva D., Liao H. Salt tolerant Pseudomanas strain improved growth, nodulation and nutrient uptake of Soybean grown under hydroponic salt stress condition // Regional conference of young scientists on Recent trends in physical & biological sciences. - Bangalore (India), 2014. - P. 65.

Jabborova D., Qodirova D., Egamberdieva D. Plant growth stimulation and root colonisation of soybean (Glycine max L.) by Bradyrhizobium japonicum and Pseudomonas putida as affected by phosphorus and nitrogen source // XIVth International congress of bacteriology, applied microbiology, mycology and virology. - Montreal (Canada), 2014. - P. 139.

Jabborova D., Davranov K. The effect of coinoculaton with Bradyrhizobium japonicum USDA 110 and Pseudomonas putida NUU8 on nitrogen and phosphorus availability to soybean growth //Annual conference of Microbiology society. - Liverpool (UK), 2016. - P. 75.

Jabborova D., Davranov K. 2016. The effect of low nitrogen and low phosphorus contents on the root morphological traits and nodules growth of soybean inoculated with rhizobacteria // Ўзбекистоннинг биогеоэкологик муаммолари илмий, илмий-техник анжумани материаллари — Термиз, 2016 — 94-95 б.

Jabborova D., Davranov К. 2016. Improvement of soybean protein by coinoculation with Bradyrhizobium japonicum USDA 110 and Pseudomonas putida NUU 8 under saline condition // Атроф муҳитни ўзгариши шароитида ер ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш масалаларига бағишланган Республика илмий-амалий семинар маърузалари тўплами. - Тошкент, 2016.-213-216 б.