Нематоды аридных зон Узбекистана и пути их адаптации к условиям среды обитания

1

ЗООЛОГИЯ

ИНСТИТУТИ

ВА

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc.29.08.2017.

В

.52.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ЭШОВА

ХОЛИСА

САИДОВНА

ЎЗБЕКИСТОН

ЧЎЛ

ҲУДУДЛАРИДАГИ

НЕМАТОДАЛАР

ВА

УЛАРНИНГ

ЯШАШ

МУҲИТИ

ШАРОИТЛАРИГА

МОСЛАШИШ

ЙЎЛЛАРИ

03.00.06 –

Зоология

БИОЛОГИЯ

ФАНЛАРИ

ДОКТОРИ

(DSc)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2017

2

УДК

: 595.132:581.526.53.(575.1)

Биология

фанлари

доктори

(DSc)

диссертацияси

автореферати

мундарижаси

Оглавление

автореферата

диссертации

доктора

(DSc)

по

биологическим

наукам

Contents of dissertation abstract of doctor of science (DSc)

on biological sciences

Эшова

Холиса

Саидовна

Ўзбекистон

чўл

ҳудудларидаги

нематодалар

ва

уларнинг

яшаш

муҳити

шароитларига

мослашиш

йўллари

............................................................... 3

Эшова

Холиса

Саидовна

Нематоды

аридных

зон

Узбекистана

и

пути

их

адаптации

к

условиям

среды

обитания

………………...................................................................... 29

Eshova Kholisa Saidovna

Nematodes of desert zones of Uzbekistan and ways of their adaptation to
the habitat conditions …..................................................................................

55

Эълон

қилинган

ишлар

рўйхати

Список

опубликованных

работ

List of published works.................................................................................... 59

3

ЗООЛОГИЯ

ИНСТИТУТИ

ВА

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc.29.08.2017.

В

.52.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ЭШОВА

ХОЛИСА

САИДОВНА

ЎЗБЕКИСТОН

ЧЎЛ

ҲУДУДЛАРИДАГИ

НЕМАТОДАЛАР

ВА

УЛАРНИНГ

ЯШАШ

МУҲИТИ

ШАРОИТЛАРИГА

МОСЛАШИШ

ЙЎЛЛАРИ

03.00.06 –

Зоология

БИОЛОГИЯ

ФАНЛАРИ

ДОКТОРИ

(DSc)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2017

4

Биология

фанлари

бўйича

фан

доктори

(DSc)

диссертацияси

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамаси

ҳузуридаги

Олий

аттестация

комиссиясида

В

2017.1.DSc/B16

рақам

билан

рўйхатга

олинган

.

Докторлик

диссертация

иши

Ўзбекистон

Миллий

университетида

бажарилган

.

Диссертация

автореферати

уч

тилда

(

ўзбек

,

рус

,

инглиз

(

резюме

))

Илмий

Кенгаш

веб

-

саҳифасида

(www.flora-fauna.uz)

ва

«ZiyoNet»

ахборот

-

таълим

порталида

(www.ziyonet.uz)

жойлаштирилган

.

Илмий

маслаҳатчи

:

Мавлянов

Очил

Мавлянович

биология

фанлари

доктори

,

профессор

Расмий

оппонентлар

:

Позилов

Абдуваеит

биология

фанлари

доктори

Хуррамов

Шукур

Хуррамович

биология

фанлари

доктори

,

профессор

Кожевникова

Алевтина

Григорьевна

биология

фанлари

доктори

,

профессор

Етакчи

ташкилот

:

Самарқанд

давлат

университети

Диссертация

ҳимояси

Зоология

институти

ва

Ўзбекистон

Миллий

университети

ҳузуридаги

DSc.29.08.2017.

В

.52.01

рақамли

Илмий

кенгашининг

2017

йил

«11»

декабрь

куни

соат

14

00

даги

мажлисида

бўлиб

ўтади

. (

Манзил

: 100053,

Тошкент

шаҳри

,

Боғишамол

кўчаси

, 232

б

-

уй

.

Зоология

институти

мажлислар

зали

.

Тел

.: (+99871) 289-04-65;

факс

: (+99871) 262-79-38;

Е

-mail:

info-zoology@academy.uz

Диссертация

билан

Зоология

институти

Ахборот

-

ресурс

марказида

танишиш

мумкин

(

№

7

рақами

билан

рўйхатга

олинган

).

Манзил

: 100053,

Тошкент

шаҳри

,

Боғишамол

кўчаси

, 232

б

-

уй

.

Тел

.: (+99871) 289-04-65.

Диссертация

автореферати

2017

йил

«27»

ноябрь

куни

тарқатилди

.

(2017

йил

«27»

ноябрдаги

8

рақамли

реестр

баённомаси

)

Д

.

А

.

Азимов

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

раиси

в

.

в

.

б

.,

б

.

ф

.

д

.,

профессор

,

академик

Г

.

С

.

Мирзаева

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

илмий

котиби

,

б

.

ф

.

н

.

Э

.

Б

.

Шакарбоев

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

қошидаги

илмий

семинар

раиси

,

б

.

ф

.

д

.

5

КИРИШ

(

фан

доктори

(DSc)

диссертацияси

аннотацияси

)

Диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

.

Дунёда

қишлоқ

хўжалиги

ишлаб

чиқаришини

кенгайтириш

,

маданий

экинлар

хавфсизлигини

таъминлаш

,

уларга

зарар

келтирувчи

организмларни

аниқлаш

долзарб

муаммо

ҳисобланади

.

Паразит

нематодалар

ўсимликларга

катта

зарар

келтириб

,

уларнинг

оммавий

нобуд

бўлишига

ва

қишлоқ

хўжалиги

экинларининг

ҳосилини

60-80 %

га

тушириб

юбориши

мумкин

.

Бугунги

кунда

дунё

бўйича

қишлоқ

хўжалиги

экинлари

ҳосили

умумий

нобудгарчилигининг

14 %

паразит

нематодаларнинг

улушига

тўғри

келиб

,

у

йилига

тахминан

100

млрд

.

долларни

ташкил

қилмоқда

1

.

Шунга

кўра

,

табиий

ва

сунъий

экосистемалар

фитонематодалари

ва

уларнинг

мослашиш

хусусиятларини

аниқлаш

,

қарши

кураш

чораларини

ишлаб

чиқиш

муҳим

илмий

-

амалий

аҳамиятга

эга

.

Дунёда

чўл

минтақаларида

янги

ерларни

ўзлаштириш

ҳисобига

экин

майдонларининг

кенгайиши

шароитларида

ёввойи

ўсимликларнинг

ризосфераси

ва

тўқималари

билан

боғлиқ

бўлган

нематода

турларини

ва

уларни

атроф

-

муҳитнинг

ноқулай

шароитларига

адаптив

хусусиятларини

идентификациялаш

муҳим

аҳамиятга

эга

.

Маълумки

,

паразит

нематодалар

қишлоқ

хўжалиги

экинларини

етиштиришда

тупроқни

сунъий

суғориш

жараёнлари

қўлланиладиган

қурғоқчил

ва

иссиқ

иқлим

минтақалардаги

экинларга

энг

катта

зарар

келтиради

.

Мамлакатимиз

ҳудудининг

катта

қисмини

чўл

зонасига

тўғри

келиши

ва

асосий

суғорма

деҳқончиликни

шу

ҳудудда

олиб

борилишини

ҳисобга

олган

ҳолда

чўл

ўсимлик

нематодалари

фаунасининг

шаклланиши

ва

уларнинг

муҳит

шароитларига

мослашишини

аниқлаш

паразит

турлар

билан

курашда

экологик

тоза

,

илмий

асосланган

профилактик

ва

ташкилий

-

хўжалик

чора

-

тадбирларини

ишлаб

чиқишга

имкон

беради

.

Шунга

кўра

,

Ўзбекистон

чўл

шароитида

нематода

турларини

экологик

классификациялаш

,

уларни

морфо

-

физиологик

адаптациясини

асослаш

,

қишлоқ

хўжалиги

экинларининг

ризосфераси

ва

органларида

яшовчи

нематодаларнинг

тур

таркибини

аниқлаш

ва

улардан

ҳимояланишнинг

такомиллашган

чора

-

тадбирларини

ишлаб

чиқиш

ва

амалиётга

жорий

этиш

муҳим

илмий

-

амалий

аҳамият

касб

этади

.

Республикамиз

мустақилликка

эришгач

қишлоқ

хўжалиги

ишлаб

чиқаришида

кенг

кўламли

ислоҳотлар

олиб

борилиб

,

бу

борада

,

айниқса

,

экинларни

паразит

нематодалардан

муҳофазалаш

,

карантинлаш

ва

уларга

қарши

курашишга

алоҳида

эътибор

қаратилди

.

Мазкур

йўналишда

амалга

оширилган

дастурий

чора

-

тадбирлар

асосида

муайян

натижаларга

,

жумладан

,

экинлардаги

паразит

нематода

турларини

аниқлаш

ва

фитогельминтозларни

бартараф

этиш

борасида

муайян

натижаларга

эришилди

.

Бироқ

,

чўл

ҳудуди

фитонематодалари

ва

улар

келтириб

чиқарадиган

касалликларни

аниқлаш

,

экинлар

ҳосилдорлигига

паразит

турларнинг

таъсирини

баҳолаш

борасидаги

тадқиқотларга

етарлича

эътибор

қаратилмаган

.

Ўзбекистон

Республикасини

1

http://www.fao.org/docrep/006/y4011e/y4011e0p.htm

6

янада

ривожлантириш

бўйича

Харакатлар

стратегиясида

2

«

касаллик

ва

зараркунандаларга

чидамли

навларни

ишлаб

чиқаришга

жорий

этиш

»

вазифаси

белгилаб

берилган

.

Бу

ўринда

,

чўл

ҳудуди

фитонематодалари

ва

уларнинг

мослашиши

хусусиятларини

очиб

бериш

,

ҳамда

экинларни

нематодалардан

зарарланишини

камайтирадиган

агротехник

чора

-

тадбирларни

ишлаб

чиқишга

қаратилган

илмий

-

тадқиқот

ишларини

ташкил

этиш

муҳим

аҳамиятга

эга

.

Ўзбекистон

Республикасининг

2000

йил

31

августдаги

№

116-II

сон

“

Қишлоқ

хўжалиги

ўсимликларини

зараркунандалар

,

касаллик

ва

бегона

ўтлардан

ҳимоя

қилиш

тўғрисида

”

ги

Қонуни

,

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2017

йил

7

февралдаги

ПФ

-4947-

сон

“

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Харакатлар

стратегияси

тўғрисида

”

ги

Фармони

,

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамасининг

2004

йил

29

мартдаги

№

148

сон

“

Ўсимликларни

ҳимоя

қилиш

тузилмасини

такомиллаштириш

ва

самарадорлигини

ошириш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

”

ги

Қарори

ҳамда

мазкур

фаолиятга

тегишли

бошқа

меъёрий

-

ҳуқуқий

ҳужжатларда

белгиланган

вазифаларни

амалга

оширишга

ушбу

диссертация

тадқиқоти

муайян

даражада

хизмат

қилади

.

Тадқиқотнинг

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

асосий

устувор

йўналишларига

боғлиқлиги

.

Мазкур

тадқиқот

республика

фан

ва

технологиялар

ривожланишининг

V. «

Қишлоқ

хўжалиги

,

биотехнология

,

экология

ва

атроф

-

муҳит

муҳофазаси

»

устувор

йўналишига

мувофиқ

бажарилган

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

хорижий

илмий

тадқиқотлар

шарҳи

3

.

Ўсимлик

паразит

нематодаларининг

тур

хилма

-

хиллиги

,

таснифи

ва

экологиясига

йўналтирилган

илмий

изланишлар

жаҳоннинг

етакчи

илмий

марказлари

ва

олий

таълим

муассасалари

,

жумладан

, Texas A&M University

(

АҚШ

), Washington State University (

АҚШ

), United States Department of

Agriculture and Agricultural Research Service (

АҚШ

), Ecosystem Sciences,

Canberra (

Австралия

), Nanjing Agriculture University (

Хитой

), Agricultural

research for development (

Франция

),

РФА

эволюция

ва

экология

муаммолари

институти

(

Россия

),

Бутун

Россия

ҳайвон

ва

ўсимликлар

фундаментал

ва

амалий

паразитологияси

илмий

-

тадқиқот

институти

(

Россия

)

ва

Ўзбекистон

Миллий

университетида

(

Ўзбекистон

)

олиб

борилмоқда

.

Фитонематодалар

таснифи

,

уларнинг

ўсимликларга

таъсир

қилиш

механизмлари

,

илдиз

нематодаларига

қарши

курашиш

усулларига

оид

жаҳонда

олиб

борилган

тадқиқотлар

натижасида

қатор

,

жумладан

,

қуйидаги

илмий

натижалар

олинган

:

ўсимликларнинг

паразит

нематодалари

популяциясини

камайтиришнинг

биологик

методлари

ишлаб

чиқилган

(Texas

University,

АҚШ

);

бўртма

нематодаларининг

биокимёвий

таъсир

механизмлари

ва

ривожланиш

цикллари

аниқланган

(Washington State

2

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2017

йил

7

февралдаги

ПФ

-4947-

сон

“

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Харакатлар

стратегияси

тўғрисида

”

ги

Фармони

.

3

Диссертациянинг

мавзуси

бўйича

илмий

тадқиқотлар

шарҳи

http://www.works.doklad.ru, http://www.km.ru, www.dissercat.com,

researechget.com, http://www.fundamental-research.ru, www.webofscience.com

ва

бошқа

манбалар

асосида

ишлаб

чиқилган

.

7

University,

АҚШ

);

нематодаларни

идентификациялашнинг

янги

молекуляр

услублари

такомиллаштирилган

(United States Department of Agriculture and

Agricultural Research Service,

АҚШ

);

паразит

нематодалар

ва

улар

билан

ўсимлик

орасидаги

ўзаро

муносабатлар

аниқланган

(

РФА

эволюция

ва

экология

муаммолари

институти

,

Россия

);

фитогельминтологиянинг

эпифитотиологик

концепцияси

ишлаб

чиқилган

(

Бутун

Россия

ҳайвон

ва

ўсимликлар

фундаментал

ва

амалий

паразитологияси

илмий

-

тадқиқот

институти

,

Россия

),

нематодаларнинг

табиий

биоценоз

ва

агроценозлардаги

фаунистик

комплекси

аниқланган

(

Ўзбекистон

Миллий

университети

,

Ўзбекистон

).

Дунёда

нематодалар

ва

уларнинг

яшаш

муҳити

шароитларига

мослашиш

йўллари

бўйича

қатор

,

жумладан

,

қуйидаги

устувор

йўналишларда

тадқиқотлар

олиб

борилмоқда

:

ўсимлик

нематодаларини

идентификациялашнинг

замонавий

усулларини

такомиллаштириш

;

табиий

экотизимлар

ва

агроценозлардаги

нематодаларнинг

экологиясини

қиёсий

таҳлил

қилиш

;

нематода

ва

хўжайин

-

ўсимлик

орасидаги

паразит

-

хўжайин

ўзаро

муносабатларини

аниқлаш

;

паразит

турлар

билан

курашда

атроф

-

муҳит

учун

безарар

экологик

тоза

,

самарали

усулларни

ишлаб

чиқиш

;

ўсимликларнинг

нематодаларга

генетик

чидамли

навларини

яратиш

,

амалиётга

жорий

этиш

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Фитонематодалар

идентификацияси

учун

янги

молекуляр

усулларни

ишлаб

чиқиш

,

улар

миқдорини

бошқаришнинг

оқилона

,

экологик

хавфсиз

воситалари

бўйича

тадқиқот

ишлари

хорижлик

олимлар

: Siddiqi M.R. (1988), Yeates G.W. (2003),

Chitwood B.G. (2003), Navas-Cortes J.A

ва

бошқ

. (1990), Hodda M. (2011)

томонидан

олиб

борилган

.

МДҲ

мамлакатларида

фитонематодалар

экологияси

,

ривожланиши

,

тузилиши

ва

филогенеясига

доир

тадқиқотлар

билан

МДҲ

мамлакатларида

олимлардан

А

.

А

.

Парамонов

(1964),

В

.

В

.

Малахов

(1986),

Г

.

И

.

Соловьева

(1986),

Н

.

Д

.

Романенко

(1993)

лар

шуғулланганлар

.

Ўзбекистонда

ўсимликларнинг

паразит

нематодаларини

ўрганиш

йигирманчи

асрнинг

ўттизинчи

йилларида

бошланган

.

Мазкур

йўналишда

республикамиз

олимлари

А

.

Т

.

Тулаганов

,

А

.

З

.

Усманова

(1978),

З

.

Н

.

Нарбаев

(1992),

О

.

М

.

Мавлянов

(2001),

Ш

.

Х

.

Хуррамов

(2003)

лар

томонидан

республиканинг

турли

минтақаларидаги

турли

биоценоз

ва

агроценозларда

ўсимлик

нематодаларининг

фаунистик

комплекслари

аниқланган

,

тупроқларнинг

агрокимёвий

хусусиятларини

аниқлашда

фитонематодаларнинг

индикаторлик

хусусиятлари

очиб

берилган

,

уларга

қарши

кураш

чоралари

ишлаб

чиқилган

.

Бироқ

,

юқоридаги

таҳлиллар

республикамиз

чўл

минтақаси

шароитларида

нематодалар

фаунасининг

популяцион

структураси

,

уларнинг

экологик

ўзига

хослиги

,

мослашиши

бўйича

тўлиқ

маълумотларни

бера

олмайди

.

Шунга

кўра

,

республикамиз

шароитида

устунлик

қилувчи

чўл

минтақаси

нематодаларининг

фаунистик

комплексларини

аниқлаш

,

уларнинг

адаптив

механизмларини

асослаш

,

маданий

ўсимликларнинг

паразит

8

нематодалари

турларини

аниқлаш

ва

уларга

қарши

кураш

усулларини

ишлаб

чиқиш

долзарб

ва

илмий

-

амалий

аҳамиятга

эга

.

Диссертация

мавзусининг

диссертация

бажарилган

олий

таълим

муассасаси

илмий

-

тадқиқот

ишлари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

тадқиқоти

Ўзбекистон

Миллий

университети

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режасининг

Ф

-5.4-29 “

Турли

хил

тупроқлардаги

тупроқ

умуртқасиз

ҳайвонлари

” (2003-2007),

Ф

-5-30 “

Ўзбекистон

саноат

минтақаларининг

деградациялашган

тупроқлари

унумдорлигини

оширишда

тупроқ

умуртқасиз

ҳайвонлари

ролини

комплекс

ўрганиш

” (2012-2016)

мавзуларидаги

фундаментал

лойиҳалар

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

Ўзбекистон

чўл

минтақаси

нематодаларининг

таксономик

,

экологик

-

трофик

таркибини

аниқлаш

ва

уларни

атроф

-

муҳитнинг

экстремал

шароитларига

мослашиш

йўлларини

очиб

беришдан

иборат

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

:

Ўзбекистон

қурғоқчил

шароитида

нематода

турларини

экологик

классификациялаш

,

таксономик

таҳлил

қилиш

ва

тавсифлаш

;

Ўзбекистон

чўл

зоналаридаги

ёввойи

ўсимликлар

ва

мазкур

шароитда

экиладиган

маданий

ўсимликлар

(

ғўза

)

нематодаларининг

фаунаси

ва

экологик

таркибини

ўрганиш

;

йилнинг

турли

фаслларида

ўсимликлар

вегетацияси

даврида

нематода

турларининг

хилма

-

хиллиги

ва

сонининг

ўзгаришини

аниқлаш

;

чўл

зонаси

шароитларида

нематодаларнинг

тупроқда

ва

ўсимликларда

ҳудудий

тақсимланишини

тадқиқ

қилиш

;

нематодаларнинг

чўл

зонасининг

экстремал

шароитларига

морфологик

,

анатомик

ва

физиологик

адаптациясини

ўрганиш

;

паразит

нематодаларнинг

экологик

хусусияти

ва

чўл

тупроқларининг

гидротермик

тартибига

асосланган

ҳолда

қишлоқ

хўжалиги

ўсимликларини

ҳимоя

қилишнинг

экологик

тоза

,

зарарсиз

чора

-

тадбирларини

ишлаб

чиқиш

.

Тадқиқотнинг

объекти

Ўзбекистон

чўл

зоналарининг

паразит

ва

эркин

яшовчи

нематодалари

ҳисобланади

.

Тадқиқотнинг

предмети

нематодаларнинг

Ўзбекистон

чўл

ва

чала

чўл

зоналари

шароитига

анатомо

-

морфологик

ва

экологик

адаптацияси

ҳисобланади

.

Тадқиқотнинг

усуллари

.

Диссертацияда

фитогельминтология

,

паразитологиянинг

асосий

методлари

ҳамда

биометрик

,

статистик

ва

қиёсий

таҳлил

усулларидан

фойдаланилган

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

илк

бор

Ўзбекистон

чўл

минтақаси

шароитларида

нематода

турларининг

хилма

-

хиллиги

ва

илдиз

олди

тупроқлари

ҳамда

ўсимлик

жамоалари

нематодаларининг

фаунистик

комплекслари

аниқланган

;

илк

бор

Ўзбекистон

чўл

минтақасининг

176

турдан

иборат

нематодалари

рўйхати

тузилган

ва

фан

учун

нематодаларнинг

янги

6

тури

,

Ўзбекистон

фаунаси

учун

5

тури

аниқланган

;

девисапробионт

,

параризобионт

ва

эктопаразитларни

ўз

ичига

олувчи

9

нематода

жамоаларининг

морфологик

ва

экологик

ўзига

хослиги

очиб

берилган

;

нематода

турларининг

доминантлик

қилувчи

гуруҳлари

ва

ўсимлик

-

хўжайин

таркиби

бўйича

фарқ

қилувчи

жамоаларининг

акробелоид

,

долиходороид

,

акробелоид

-

долиходороид

,

долиходороид

-

дорилаймоид

ва

цефалобоид

-

акробелоид

типлари

аниқланган

;

нематодаларнинг

экологик

яшаш

шароитларига

боғлиқ

ҳолда

тана

қопламаси

шаклланиши

мураккаблашувининг

коррелятив

алоқалари

исботланган

;

чўл

иқлими

шароитларига

нематодалар

адаптив

реакциясининг

анатомо

-

морфологик

ва

физиологик

жиҳатлари

очиб

берилган

;

нематодаларнинг

морфологик

,

физиологик

тавсифлари

ва

уларнинг

ўсимлик

-

хўжайин

билан

трофик

муносабатига

кўра

15

та

кичик

экологик

гуруҳлари

аниқланган

;

Acrobelinae

кенжа

оиласига

кирувчи

нематодалар

девисапробиотик

турларини

чўл

минтақаси

қум

тупроқларидаги

тўкилган

ўсимлик

қолдиқларини

қайта

ишловчи

асосий

агентлар

эканлиги

исботланган

;

қурғоқчил

чўл

тупроқлари

гидротермик

режимини

ўсимликларнинг

хавфли

паразити

–

бўртма

нематоданинг

ҳаёт

циклидаги

ўрни

аниқланган

ва

шу

асосда

ғўза

фитогельминтозларининг

олдини

олиш

усуллари

ишлаб

чиқилган

.

Тадқиқотнинг

амалий

натижалари

қўйидагилардан

иборат

:

беда

ва

дон

экинлари

каби

нематодалардан

зарарланмайдиган

ёки

кам

зарарланадиган

ўсимликларни

киритиш

орқали

сабзавот

ва

полиз

экинларини

нематодалардан

зарарланишини

камайтирадиган

агротехник

чора

-

тадбирлар

амалиётга

жорий

этилган

.

Шунингдек

,

камқувват

,

эрозияга

мойил

тупроқларда

органик

ўғит

фонида

минерал

ўғитларни

юқори

миқдорда

қўллаш

ва

нематодалар

билан

зарарланган

ҳудудларда

қишлоқ

хўжалиги

экинлари

уруғларини

нематодаларнинг

инвазион

личинкалари

ҳали

унчалик

фаол

бўлмаган

эрта

муддатларда

экиш

схемаси

ишлаб

чиқилган

;

бўртма

нематодаларнинг

зарарини

камайтириш

учун

сероб

бўлмаган

,

бироқ

қисқа

эгатлар

бўйлаб

тез

-

тез

суғориш

схемаси

ишлаб

чиқилган

ва

зарарланган

далаларда

суғориш

оптимал

муддатларда

тупроқнинг

намлиги

7-

8 %

дан

кам

бўлмаганда

,

узунлиги

50

м

дан

узун

бўлмаган

қисқа

эгатларда

ўтказилиши

таклиф

этилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

ишончлилиги

тадқиқотда

қўлланилган

фитогельминтология

ва

паразитология

соҳаларидаги

усул

ва

ёндошувлар

асосида

олинган

тажриба

натижаларини

назарий

маълумотларга

мос

келиши

,

морфометрик

маълумотларни

замонавий

дастурлар

асосида

(Biostat, 2007;

Microsoft Office Excel, 2003; Microsoft, USA, Origin Pro B 9.4, 2014)

статистик

таҳлил

қилинганлиги

,

диссертация

амалий

натижаларини

етакчи

хорижий

журналларда

чоп

этилганлиги

ҳамда

ишлаб

чиқилган

тавсияларнинг

амалиётга

жорий

этилганлиги

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

натижаларнинг

илмий

аҳамияти

чўл

минтақаси

фитонематодалар

тур

хилма

-

10

хиллигининг

комплекс

таҳлилини

амалга

оширилганлиги

,

Ўзбекистон

чўл

зонаси

нематодалари

популяцияси

миқдорининг

таксономик

,

экологик

ва

анатомо

-

морфологик

жиҳатдан

баҳоланганлиги

,

ёввойи

ўсимликлар

ва

ғўза

паразит

-

нематодаларининг

асосий

биотопларини

аниқланганлиги

,

нематодаларнинг

тарқалиш

қонуниятларини

очиб

берилганлиги

,

нематодаларнинг

эркин

яшовчи

ва

паразит

шакллари

экологик

гуруҳларининг

тавсифланганлиги

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

амалий

аҳамияти

ўсимликлар

бўртма

нематодалар

зарарига

чидамлилигини

ошириш

йўлларини

ишлаб

чиқилганлиги

,

чўл

агроценозлардаги

маданий

ўсимликлар

ҳосилдорлигига

таъсир

этувчи

нематодаларга

қарши

кураш

усулларини

ҳамда

ғўза

фитонематодозларининг

профилактикасида

тупроқлар

гидротермик

режимининг

аҳамиятини

ёритиб

берилганлиги

билан

асосланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

жорий

қилиниши

.

Ўзбекистон

чўл

зоналарининг

нематодалари

ва

уларнинг

яшаш

муҳити

шароитларига

адаптацияси

йўллари

юзасидан

олинган

илмий

натижалар

асосида

:

нематодалардан

зарарланмайдиган

ёки

кам

зарарланадиган

беда

ва

дон

экинларини

қўллаш

орқали

мелойдогеноз

қўзғатувчиси

билан

ғўзани

зарарланишини

камайтириш

бўйича

ишлаб

чиқилган

чора

-

тадбирлар

қишлоқ

фермер

хўжаликларига

жорий

қилинган

(

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлигининг

2017

йил

17

мартдаги

02/12-258-

сон

маълумотномаси

).

Натижада

тупроқ

муҳити

ва

экинларни

ўсиш

шароитини

яхшилаш

орқали

ғўзани

паразит

нематодаларга

чидамлилигини

ошириш

имконини

берган

;

нематодалар

билан

зарарланган

ҳудудларда

қишлоқ

хўжалиги

экинлари

уруғларини

нематода

инвазион

личинкалари

фаол

бўлмаган

эрта

муддатларда

экиш

бўйича

агротехник

тадбирлар

фермер

хўжаликларга

жорий

қилинган

(

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлигининг

2017

йил

17

мартдаги

02/12-258-

сон

маълумотномаси

).

Натижада

гидрологик

режимни

бошқариш

орқали

тупроқдаги

нематодалар

миқдорини

камайтириш

ва

сабзавот

-

полиз

экинларини

улардан

зарарланишини

пасайтириш

имконини

берган

;

нематодаларга

қарши

курашишни

ўз

ичига

олувчи

енгил

тупроқли

далаларда

ғўзани

калта

эгатлар

орқали

қисқа

вақт

давомида

ва

кам

меъёрда

суғориш

схемаси

ўсимликлар

карантини

амалиётига

жорий

этилган

(

Ўсимликлар

карантини

давлат

инспекциясининг

2017

йил

20

сентябрдаги

50-04-702-

сон

маълумотномаси

).

Илмий

натижалар

ғўзани

нематода

билан

зарарланишини

57%

камайтириш

ва

ҳосилдорлигини

ошириш

имконини

берган

.

Тадқиқот

натижаларининг

апробацияси

.

Мазкур

тадқиқот

натижалари

11

та

халқаро

ва

42

та

республика

илмий

-

амалий

анжуманларда

муҳокамадан

ўтказилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

эълон

қилиниши

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

жами

71

та

илмий

иш

чоп

этилган

.

Шулардан

1

монография

, 17

та

илмий

мақолалар

,

жумладан

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

аттестация

комиссиясининг

докторлик

диссертациялари

асосий

илмий

натижаларини

11

чоп

этиш

учун

тавсия

этилган

илмий

нашрларда

16

таси

республика

ва

1

таси

хорижий

журналларда

нашр

этилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

таркиби

кириш

,

бешта

боб

,

хулосалар

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

ва

иловалардан

иборат

.

Диссертациянинг

ҳажми

200

бетни

ташкил

этади

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Кириш

қисмида

ўтказилган

тадқиқотларнинг

долзарблиги

ва

зарурияти

асосланган

,

тадқиқотнинг

мақсади

ва

вазифалари

,

объекти

ва

предметлари

тавсифланган

,

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор

йўналишларига

мослиги

кўрсатилган

,

тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

ва

амалий

натижалари

баён

қилинган

,

олинган

натижаларнинг

илмий

ва

амалий

ахамияти

очиб

берилган

,

тадқиқот

натижаларини

амалиётга

жорий

қилиниши

,

нашр

этилган

ишлар

ва

диссертация

тузилиши

бўйича

маълумотлар

келтирилган

.

Диссертациянинг

“

Ўзбекистоннинг

чўл

ҳудудларида

фитонематодаларини

ўрганишнинг

экологик

-

фаунистик

асослари

”

деб

номланган

биринчи

бобида

турли

хил

ҳудудларда

кенг

тарқалган

ўсимлик

паразитлари

–

нематодаларнинг

тур

хилма

-

хиллиги

ва

экологиясининг

ўзига

хос

жиҳатларини

ўрганилиши

,

тадқиқот

материаллари

йиғилган

ва

тажриба

ўтказиш

жойи

ҳамда

қўлланилган

услублар

ҳақида

маълумотлар

келтирилган

.

Дунёнинг

кўпчилик

мамлакатлари

,

жумладан

Ўзбекистонда

тупроқ

нематодаларининг

фаунаси

,

морфо

-

биологик

хусусиятлари

ва

таксономияси

,

паразит

турлари

уларнинг

зарари

ҳақида

адабиётлардаги

маълумотлар

келтирилган

.

Қишлоқ

хўжалиги

фитогельминтозларининг

пайдо

бўлишида

нематодаларнинг

бир

қатор

гуруҳларининг

роли

алоҳида

таъкидланиб

,

у

муайян

минтақаларда

фитопаразитлар

билан

курашнинг

комплекс

тизимини

ўтказиш

ва

замонавий

диагностикаси

учун

асос

бўлиб

хизмат

қилади

.

Ишни

бажаришда

гельминтологик

,

паразитологик

,

биометрик

,

статистик

ва

қиёсий

таҳлил

усулларидан

фойдаланилган

.

Диссертациянинг

“

Ўзбекистоннинг

чўл

ҳудудлари

тадқиқ

қилинган

нематодаларининг

таксономик

таҳлили

”

деб

номланган

иккинчи

бобида

Ўзбекистон

чўл

ҳудудлари

шароитида

тарқалган

нематодаларнинг

тур

таркиби

тўғрисидаги

маълумотлар

баён

этилган

ва

топилган

янги

турларга

таъриф

берилган

.

Ўзбекистон

чўл

ҳудудларидаги

комплекс

нематодологик

тадқиқотларда

нематодаларнинг

3

кенжа

синф

, 6

туркум

, 35

оила

ва

68

авлодга

мансуб

176

тури

аниқланди

.

Ўрганилган

минтақаларда

Enoplia (49

тур

)

ва

Rabditia (124

тур

)

кенжа

синфларига

мансуб

нематода

вакиллари

энг

кўп

сонли

бўлиб

чиқди

. Chromadoria (3

тур

)

кенжа

синфининг

вакиллари

айрим

жойларда

борлиги

аниқланди

.

Ўзбекистон

чўл

ҳудудларининг

нематода

фаунаси

асосини

Rhabditida (64

тур

), Tylenchida (60

тур

)

ва

Dorylaimida (47

тур

)

туркумларининг

вакиллари

ташкил

қилади

.

Чўл

ҳудудларидаги

12

нематодаларнинг

тур

хилма

-

хилиги

бўйича

Cephalobidae

(58

тур

),

Aphelenchoididae

(17

тур

)

ва

Tylenchorhynchidae

(10

тур

)

оилаларининг

вакиллари

доминант

ҳисобланади

.

Кўпчилик

оилалар

нематодаларининг

турга

доир

хилма

-

хиллиги

қийматлари

энг

кам

эканлиги

қайд

этилди

.

Ўзбекистон

чўл

ҳудудларида

аниқланган

нематодаларнинг

6

тури

-

Tylencholaimus rugosus

,

Tylencholaimus terricollis

,

Discolaimium eremicolus

,

Discolaimus tulaganovi, Zeldia karimovae, Criconemella siddiqi

фан

учун

янги

тур

сифатида

таърифланди

, 5

тур

:

Хепопс

hu

т

s

е

dari, Lordello

пета

ро

r

о

z

ит

,

Dorylaimellus directus,

Те

l

о

t

у

1

епс

hus indicus,

Ту

1

епс

horhynchus maximus

Ўзбекистон

фаунасида

биринчи

марта

қайд

этилди

.

Диссертациянинг

“

Чўл

иқлими

шароитларида

ёввойи

ўсимликлар

ва

ғўза

нематодаларининг

фаунаси

ва

экологияси

”

деб

номланган

учинчи

бобида

қурғоқчил

ҳудудлардаги

эфемер

-

ксерофил

ўсимликлар

ва

ғўза

билан

боғлиқ

бўлган

нематодаларнинг

экологик

гуруҳлари

,

фаунаси

,

нематодаларнинг

ўсимлик

-

хўжайин

илдиз

тизими

билан

биоценотик

ўзаро

алоқалари

,

тупроқда

вертикал

тарқалиши

ва

мавсумий

динамикаси

ҳамда

нематодаларнинг

ҳудудий

тарқалиши

келтирилган

.

Биз

томонимиздан

олинган

маълумотлар

асосида

чўл

шароитларида

нематодаларнинг

хўжайин

-

ўсимликлар

билан

трофик

муносабатларининг

табиати

бўйича

5

та

трофик

гуруҳларни

ажратишга

имкон

берди

:

1.

Параризобионтлар

ёки

илдиз

атрофида

эркин

яшовчи

формалар

ўсимликнинг

илдиз

тизими

билан

трофик

боғланиб

61

турни

ўз

ичига

олади

.

Танасининг

тузилиши

ва

озиқланиш

табиати

бўйича

бу

гуруҳ

:

найза

билан

(

одонтостил

)

билан

қуролланган

параризобионтлар

–

ўсимлик

ширалари

билан

озиқланувчи

– 35

тур

;

найза

билан

қуролланган

аралаш

типда

озиқланувчи

йиртқич

параризобионтлар

–

зоофаглар

– 13

тур

;

онхлар

билан

қуролланган

турлар

ўлжасининг

тана

ширалари

билан

озиқланувчи

– 1

тур

;

йиртқич

стилетли

параризобионтлар

– 11

тур

;

стилетли

параризобионтлар

– 1

турларга

бўлинади

.

2.

Эусапробионтлар

ёки

типик

сапробионтлар

,

бактериал

флора

томонидан

суюлтирилган

сапробиосдан

озуқани

сўриб

олади

,

бу

гуруҳга

Rhabditidae

оиласининг

3

тури

киради

.

3.

Девисапробионтлар

ёки

яримсапробионтлар

сапробиотик

муҳитни

ўзининг

озуқа

манбаси

сифатида

ишлатиши

мумкин

,

бироқ

шу

билан

бирга

улар

кўпинча

ўсимликнинг

соғлом

тўқималарига

ҳам

кириб

олади

,

бу

гуруҳга

Cephalobidae

ва

Panagrolaimidae

оилаларининг

65

тур

нематодаси

киради

.

Бу

гуруҳ

иккита

кенжа

гуруҳга

–

бош

қисми

проболалар

билан

қуролланмаган

ва

қуролланганларга

бўлинади

.

Девисапробионтлар

ўрганилган

ҳудудларнинг

деярли

барчасида

хилма

-

хил

ва

куп

сонли

бўлган

гуруҳдир

.

4.

Ихтисослашмаган

ёки

патоген

самарага

эга

бўлмаган

фитогельминтлар

–

хилма

хил

гуруҳ

бўлиб

, 2

та

кенжа

гуруҳларга

бўлинади

:

кичик

ингичка

стилетлари

билан

замбуруғларнинг

мицелийсини

сўрувчи

микогельминтлар

,

уларнинг

асосий

яшаш

жойи

–

замбуруғ

мицелийсидан

иборат

сапробиотик

муҳит

бўлиб

,

Aphelenchidae

ва

Aphelenchoididae

оилаларининг

8

турини

ўз

ичига

олади

;

ихтисослашмаган

фитогельминтлар

,

13

сапробиосда

ва

ўсимликларнинг

ўлик

тўқималарида

озиқлана

оладиган

–

Tylenchidae, Nothotylenchidae

ва

Neotylenchidae

оилаларининг

баъзи

бир

вакиллари

киради

.

5.

Ихтисослашган

ёки

патоген

самарали

фитогельминтлар

–

ўсимликларнинг

типик

паразитлари

бўлиб

,

касалликларнинг

ўзига

хос

белгилари

–

бўртмалар

,

доғлар

ва

бошқаларни

намоён

қилади

.

Бу

гуруҳ

3

та

кенжа

гуруҳга

бўлинади

:

эктопаразит

перфораторлар

–

йирик

стилети

,

кучли

ривожланган

эктоферментатив

безли

бўлиб

,

ўсимликларнинг

ташқи

паразитларидир

.

Бу

гуруҳга

Tylenchorhynchidae, Hoplolaimidae,

Paratylenchidae

ва

Criconematidae

оилаларининг

19

тури

киради

;

ўтроқ

эндопаразитлар

–

илдизларда

паразитлик

қилиб

,

ўтроқ

-

ёпишқоқ

ҳаёт

тарзига

эга

ва

урғочисининг

кучли

ўзгарган

тана

шакли

билан

ажралиб

туради

.

Уларга

Meloidogyne a

с

rita

бўртма

нематодаси

киради

;

транслятив

эндопаразитлар

–

ўсимликларнинг

ички

паразитлари

бўлиб

,

бироқ

тўқима

ичида

ўз

ҳаракатчанлигини

йўқотмаган

.

Уларга

Pratylenchidae

ва

Tylenchidae

оилаларининг

7

тури

киради

.

Санаб

ўтилган

экологик

гуруҳлар

орасида

ғўза

бўртма

нематодаси

Meloidogyne acrita

ўсимликлар

учун

энг

аҳамиятли

ҳисобланади

.

Эфермерлар

нематодаларининг

жамоасида

1646

та

индивид

56

тур

топилган

.

Нематодаларнинг

экологик

гуруҳлари

орасида

нисбатан

хилма

-

хили

девисапробионтлар

ҳисобланади

.

Устунлик

қилувчи

турлар

ҳам

шу

гуруҳ

вакиллари

бўлиб

,

Acrobeles complexus, A. ciliatus, Acrobeloides nanus

лар

шулар

жумласидандир

.

Параризобионтлар

ҳаммаси

бўлиб

15

турни

ўз

ичига

олади

.

Фитопаразит

–

политрофлар

6

турдан

иборат

.

Замбуруғ

микрофлораси

истеъмолчилари

–

микофаглар

жуда

кам

сонли

бўлиб

, 3

турдан

иборат

.

Сапробиотик

муҳитнинг

ҳақиқий

эгалари

–

бактериофаглар

эусапробионт

экогуруҳдан

бўлиб

,

ихтисослашган

фитопаразитлар

сингари

мавжуд

эмас

.

Тур

таркибига

кўра

,

тупроқнинг

чим

ва

чим

ости

қатламларида

турларнинг

миқдори

деярли

бир

хил

(

мутаносиб

равишда

46

ва

47).

Acrobelidae

ва

Cephalobidae

оилаларидаги

девисапробионтларнинг

асосий

массаси

(62 %)

юқори

қатламларда

тарқалган

.

Фитопаразит

–

политрофлар

вертикал

тарқалиши

у

ёки

бу

даражада

текис

тарқалган

.

Dorylaimida

туркумидаги

параризобионтлар

индивидларининг

сони

кам

бўлгани

ҳолда

,

бу

гуруҳнинг

асосий

массаси

(72 %

дан

кўпроғи

)

тупроқнинг

чим

ости

қатламида

жойлашган

.

Ялтирбош

(

Bromus tectorum

L.)

жамоасида

нематодаларнинг

42

тур

587

та

индивиди

топилган

.

Ялтирбошнинг

илдиз

тизимида

11

турнинг

40

та

индивиди

топилган

.

Илдиз

олди

тупроғида

нематодаларнинг

42

тур

аниқланган

бўлиб

,

жумладан

юқори

чим

қаватида

41

тур

,

чим

ости

қаватида

эса

12

тур

учрайди

.

Экологик

гуруҳлардан

девисапробионтлар

нисбатан

хилма

-

хилдир

(19

тур

).

Параризобионтлар

– 9

тур

,

фитогельминт

-

эктопаразитлар

– 9

тур

,

ихтисослашмаган

фитогельминтлар

– 15

турдан

иборат

.

Девисапробионтлар

экологик

гуруҳлари

ичидан

доминант

турлар

:

Cephalobus persegnis, A

с

robeloides nanus, A. buetschlii, Acrobeles complexus, A.

ciliatus, A. cylindricus, Cervidellus insubricus

ва

эктопаразитлар

:

Merlinius

dubius, M. socialis, Tylenchorhynchus maximus

ҳисобланади

.

Чим

ости

14

қатламида

фақатгина

.

Бу

қатламда

12

тур

нематода

аниқланган

,

нисбатан

кўп

учрайдиган

турларга

Tylenchorhynchus maximus

,

Eudorylaimus monhystera,

Merlinius dubius, Chiloplacus demani

киради

.

Биз

томонимиздан

эфемероид

ўсимликлардан

қиёқ

ёки

илоқ

(

Carex

physodes

Bied.)

ўрганилди

ва

нематодалар

жамоасида

27

турга

мансуб

558

та

индивид

27

тур

аниқланди

.

Илоқнинг

илдиз

тизимида

нематодаларнинг

7

тури

аниқланган

.

Илоқнинг

Илдиз

олди

тупроғи

билан

нематодаларнинг

27

тури

,

шу

жумладан

юқори

қатламида

– 25

тури

,

чим

ости

қатламида

– 21

тури

боғланган

.

Тупроқнинг

устки

қатлами

унинг

остки

қатламига

нисбатан

нематодалар

билан

кўпроқ

эгалланганлиги

маълум

бўлди

.

Юқори

қатламда

Tylenchorhynchus maximus

,

Acrobeles complexus

каби

тур

вакиллари

доминантлик

қилади

.

Шунингдек

Acrobelesciliatus, A. cylindri

с

us,

Heterocephalobus latus

каби

турларнинг

индивидлари

ҳам

тез

-

тез

учрайди

.

Тупроқнинг

чим

ости

қаватида

Tylenchorhynchus maximus, Acrobeles

complexus, Cephalobus persegnis

турлари

бошқаларига

нисбатан

кўпроқ

учраган

.

Кўп

йиллик

ўт

ўсимликлардан

аристида

,

исириқ

,

астрагал

,

янтоқ

,

туятовон

нематодалари

ўрганилди

.

Аристида

(

Aristida pennata

Trin.)

нинг

илдизи

ва

илдиз

олди

тупроғида

46

турга

мансуб

нематодаларнинг

1211

та

индивиди

аниқланган

.

Исириқ

(

Peganum harmala

L.)

жамоасида

нематодаларнинг

47

турга

мансуб

1106

та

индивид

аниқланган

.

Тур

ва

индивидларнинг

асосий

миқдори

юқори

қаватга

тўғри

келиб

,

нематодаларнинг

зичлиги

пастки

қаватга

нисбатан

4,0

марта

кўпдир

.

Тур

таркибига

кўра

энг

хилма

-

хил

гуруҳ

параризобионтлар

ҳисобланади

(23

тур

).

Юқори

қатламда

Tylenchorhynchus maximus

,

Eudorylaimus monhustera

каби

турлар

доминантлик

қилади

.

Тупроқнинг

чим

ости

қаватида

Tylenchorhynchus

maximus

,

Eudorylaimus monhustera

турлар

бошқаларига

нисбатан

кўпроқ

учраган

.

Астрагал

(

Astragalus sp

.)

жамоасида

нематодаларнинг

32

турга

мансуб

492

та

индивид

аниқланган

.

Юқори

қаватда

31

тур

ва

400

та

нематода

,

пастки

қаватда

16

тур

, 41

та

индивид

аниқланган

.

Тупроқнинг

илдиз

олди

қисмида

Т

ylenchorhynchus maximus

эудоминант

ҳисобланиб

,

унинг

индивидлари

барча

аниқланган

нематодаларнинг

19%

ни

ташкил

қилади

.

Нисбатан

кўп

учрайдиган

турларга

Discolaimium eremicolus, Acrobeles

complexus, Cephalobus persegnis, Aporcelaimellus obtusicaudatus, Nygolaimus
brachyuris

лар

киради

.

Янтоқ

(

Alhagi persarum

Boiss. et Byhse.)

жамоасида

нематодаларнинг

24

турга

мансуб

426

та

индивиди

аниқланган

.

Ихтисослашган

фитогельминтларга

Ditylenchus dipsaci, Helicotylenchus

multicinctus

,

ихтисослашмаган

фитогельминтларга

Aphelenchus avenae,

Parafelemchus pseudoparietinus

ва

Aphelenchoides parietinus

каби

турлар

киради

.

Сапрозой

нематодалар

9

турни

ўз

ичига

олади

.

Улардан

Cephalobus

persegnis, Chiloplacus cornis

кўп

учрайди

.

Туятовон

(

Zygophyllum oxianum

Boriss.)

жамоасида

нематодаларнинг

15

турга

мансуб

90

та

индивиди

аниқланган

,

нематодалар

фаунасининг

сифат

таркиби

бир

хиллиги

билан

ажралиб

туради

.

15

Буталар

ва

дарахтсимон

ўсимликлардан

Рихтер

шўраси

,

мимозка

ва

оқ

саксовул

нематодалари

ўрганилди

.

Рихтер

шўраси

(

Salsola Richteri

Kar.)

жамоасида

нематодаларнинг

46

турга

мансуб

773

та

индивиди

аниқланган

.

Нематодалар

жамоасида

тупроқнинг

иккита

қатламида

ҳам

девисапробионтлар

хилма

-

хилликни

номоён

қилди

.

Мимозка

(

Lagonichium

farctum

Bobr.)

жамоасида

нематодаларнинг

54

турга

мансуб

734

та

индивиди

аниқланган

.

Энг

кўп

учрайдиган

тур

Cephalobus persegnis.

Илдиз

тизимида

ихтисослашган

патоген

самарали

фитогельминтлардан

Ditylenchus dipsaci,

Pratylenchus pratensis

турлари

учради

.

Оқ

саксовул

(

Holoxylon persicum

Bge.)

жамоасида

нематодаларнинг

68

турга

мансуб

1234

та

индивиди

аниқланган

.

Илдиз

олди

тупроғининг

юқори

қатлами

девисапробионтларга

бой

бўлиб

, 35

турдан

иборат

,

кўп

учрайдиган

турлар

Acrobeles complexus, A.ciliatus

барча

учраган

турларни

деярли

ярмисини

ташкил

этади

.

Микофаглар

ва

фитопаразит

нематодалар

саксовул

илдиз

тизими

атрофи

тупроқларида

кам

миқдорда

учради

.

Қурғоқчил

ҳудуд

шароитида

етиштирилган

ғўзада

(

Gossypium

barbadense L.)

нематодаларнинг

60

турга

мансуб

2739

та

индивиди

аниқланган

.

Жумладан

.

илдиз

тизимида

37

тур

1486

та

,

илдиз

олди

тупроғида

54

тур

1253

та

нематодани

ташкил

этади

.

Ўрганилган

ҳудуддаги

ғўзанинг

илдиз

тизими

ғўза

бўртма

нематодаси

(Meloidogyne acrita)

билан

кучли

зарарланган

эди

.

Илдизда

кўп

учрайдиган

турларга

яна

Zeldia karimovae

,

Eucephalobus striatus, A

р

helenchus avenae, Heterocephalobus elongatus,

Cephalobus persegnis

лар

киради

.

Ғўзанинг

илдиз

олди

тупроғида

энг

кўп

учрайдиган

турлар

Meloidogyne acrita (

личинкалари

)

,

Zeldia karimovae

,

Т

ylenchorhynchus maxsimus

ҳисобланади

.

Кўп

учрайдиган

турларга

Eudorylaimus sp., Acrobeles ciliatus, Diphtherophora kirjanovae, Dorylaimellus
directus, Belondira sp., Discolaimium cylindricum

ларни

ҳам

киритиш

мумкин

.

Илдизда

замбуруғ

мицелийси

истеъмолчиларининг

вакиллари

8

турдан

иборат

бўлиб

,

улар

агроценоз

нематодалари

трофик

гуруҳларининг

тур

таркиби

бўйича

хилма

-

хил

девисапробионтлар

ҳисобланади

(21

тур

).

Ўрганилган

ўсимликлар

нематодаларининг

жамоалари

тур

ва

миқдор

таркиби

бўйича

фарқ

қилади

.

Дарахтсимон

ва

кўп

йиллик

ўт

ўсимликлар

,

масалан

,

саксовул

,

исириқнинг

нематодалари

жамоалари

юқори

даражадаги

хилма

-

хилликни

намоён

қилади

.

Астрагал

,

шўра

,

илоқ

ва

ялтирбош

остидаги

тупроқлар

нематодалар

билан

энг

кам

ишғол

қилинган

.

Эфемерлар

ва

бир

йиллик

ўт

ўсимликлар

остида

Acrobeles, Tylenchorhynchus

авлодларининг

,

камдан

-

кам

ҳолларда

эса

Acrobeloides, Merlinius

авлодларининг

турлари

доминантлик

қилади

.

Кўп

йиллик

ўт

ўсимликларнинг

илдиз

олди

тупроғида

доминантлик

қилувчи

турлар

таркибида

Discolaimium, Eudorylaimus,

Aporcelaimellus, Seinura

каби

авлодларнинг

турлари

ҳам

пайдо

бўлади

.

Чала

буталар

ва

дарахтсимон

ўсимликларнинг

нематода

жамоалари

Cephalobus,

Discolaimus, Cervidellus, Chiloplacus, Aphelenchus, Aphelenchoides,
Heterocephalobus, Eudorylaimus

авлодларнинг

турлари

билан

бойиган

.

Қумли

чўлларнинг

ўзлаштирилиши

ва

шу

муносабат

билан

қишлоқ

хўжалиги

экинларини

экиш

вақтида

қўлланиладиган

агротехник

чора

-

16

тадбирлар

нематода

жамоалари

структурасининг

ўзгаришига

олиб

келмоқда

.

Бунда

илдиз

олди

эркин

яшовчи

турлар

,

тупроқ

детритофаглари

(

эусапробионтлар

)

ва

микофаглар

гуруҳларидаги

намсевар

турлар

ҳисобига

фаунанинг

бойиши

рўй

бермоқда

.

Шу

билан

бир

пайтда

эктопаразитлар

–

политрофлар

,

девисапробионтлар

ва

йиртқич

экологик

гуруҳлари

тур

таркиби

хилма

-

хиллигининг

кескин

пасайиши

ва

улар

сонининг

сезиларли

даражада

камайиши

ҳолатлари

кузатилмоқда

.

Белгиланганки

,

қумтупроқларда

ғўза

монокультураси

ихтисослашган

эндопаразит

Meloidogyne acrita

сонининг

бирдан

ортиб

кетишига

ва

ўсимлик

илдиз

тизимининг

кучли

зарарланишига

олиб

келади

.

Нематодаларнинг

ўсимлик

илдиз

олди

тупроғида

вертикал

тарқалиши

ва

сони

ўсимлик

илдиз

тизимининг

морфологик

тузилиши

,

гидротермик

режим

ва

тупроқда

ўсимлик

қолдиқларининг

мавжудлигига

боғлиқ

эди

.

Шу

билан

бир

қаторда

турли

хил

экологик

гуруҳлар

учун

мазкур

омиллар

бир

хил

аҳамиятга

эга

эмас

.

Масалан

, Dorylaimida

туркумининг

илдиз

олди

эркин

яшовчи

нематодалари

ва

ўсимлик

ҳужайрасининг

ширасини

сўрувчи

эктопаразит

-

тиленхидлар

тупроқнинг

ризосферасида

зич

томирлар

тўрига

эга

бўлган

ўсимликларда

доминантлик

қилади

.

Ўсимликнинг

нобуд

бўлган

қисмлари

билан

озиқланувчи

Acrobelinae

кенжа

оиласи

девисапробиотик

шаклларининг

вакиллари

ўсимлик

тўқималарининг

қуруқ

қолдиқлари

сероб

бўлган

тупроқларда

кўп

учрайди

.

Ксерофит

нематодалар

биоценотик

комплексларининг

солиштирма

таҳлили

саксовул

(68

тур

)

ва

исириқ

(47

тур

)

илдиз

олди

тупроғининг

нематодалари

тур

таркиби

ва

популяцияларининг

сони

бўйича

энг

бой

эканлигини

кўрсатди

.

Кўрсатиб

ўтилган

ўсимликлар

ризосферасида

нематодалар

тарқалишининг

бундай

хилма

-

хиллигини

улар

илдиз

тизимининг

кучли

ривожланганлиги

билан

тушунтириш

мумкин

,

шу

туфайли

илдиз

атрофидаги

тупроқ

намлик

ва

ўсимликнинг

нобуд

бўлган

қисмлари

,

замбуруғ

ёки

бактериал

микрофлора

кўринишидаги

органик

моддалар

билан

нисбатан

яхши

таъминланган

.

Бундан

ташқари

,

исириқнинг

яхши

ривожланиб

зичлашган

ер

устки

қисми

тупроқни

қуёш

нурлари

таъсирида

қуриб

қолишдан

сақлаб

,

фитонематодалар

ҳаёти

учун

қулай

шароит

яратади

.

Исириқ

остидаги

тупроқда

асосий

биоценотик

комплексни

Eudorylaimus

monhystera, Tylenchorhynchus

sp. (

эудоминантлар

),

Discolaimoides

sp.

(

доминантлар

),

Acrobeles complexus, Chiloplacus symmetricus, Seinura oxyra

,

Tylenchorhynchus clarus

(

субдоминантлар

)

турлари

шакллантиради

.

Саксовул

остида

эса

бу

каби

комплексни

Acrobeles complexus, A. ciliatus

(

эудоминантлар

),

E. monhystera, Acrobeles cylindricus, Ch. symmetricus

(

доминантлар

),

Cervidellus desidiosus

,

C. insubricus, Tylenchorhynchus

sp

., T.

С

larus

(

субдоминантлар

)

турлари

шакллантиради

.

Мазкур

иккита

ўсимлик

нематодаларининг

биоценотик

комплексидаги

фарқ

доминант

турларнинг

таркибида

(

эудоминантлар

ва

доминантлар

)

кузатилса

,

субдоминантлар

ва

субрецедентлар

таркибида

бунга

ўхшаш

фарқлар

кучсиз

намоён

бўлган

.

Бу

иккита

жамоа

учун

26

доминант

турлардан

атиги

17

та

тур

умумий

бўлиб

чиқди

.