Влияние сроков посева и норм на урожайность поздных сортов риса

1

САМАРҚАНД

ҚИШЛОҚ

ХЎЖАЛИК

ИНСТИТУТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖА

БЕРУВЧИ

PhD.27.06.2017.Qx.12.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ТОШКЕНТ

ДАВЛАТ

АГРАР

УНИВЕРСИТЕТИ

УРАЗМЕТОВ

КАХРАМОН

КАРИМБАЕВИЧ

КЕЧПИШАР

ШОЛИ

НАВЛАРИ

ҲОСИЛДОРЛИГИГА

ЭКИШ

МУДДАТИ

ВА

МЕЪЁРЛАРИНИНГ

ТАЪСИРИ

06.01.08 -

Ўсимликшунослик

ҚИШЛОҚ

ХЎЖАЛИГИ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ФАЛСАФА

ДОКТОРИ

(PhD)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Самарқанд

- 2017

2

УДК

:

633.18

Қишлоқ

хўжалиги

фанлари

бўйича

фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

автореферати

мундарижаси

Оглавление

автореферата

диссертации

доктора

философии

(PhD)

по

сельскохозяйственный

науки

Contents of dissertation abstract of (PhD) on agricultural sciences

Уразметов

Кахрамон

Каримбоевич

Кечпишар

шолини

навларини

ҳосилдорлигига

экиш

муддати

ва

меъёрларини

таъсири

..................................................................................................................3

Уразметов

Кахрамон

Каримбаевич

Влияние

сроков

посева

и

норм

на

урожайность

поздных

сортов

риса

.........23

Urazmetov Kaxramon Karimboyevich

The influence of planting dates and norms on the yield of late varieties of rice...41

Эълон

қилинган

ишлар

рўйхати

Список

опубликованных

работ

List of published works………..............................................…….......……….... 44

3

САМАРҚАНД

ҚИШЛОҚ

ХЎЖАЛИК

ИНСТИТУТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖА

БЕРУВЧИ

PhD.27.06.2017.Qx.12.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ТОШКЕНТ

ДАВЛАТ

АГРАР

УНИВЕРСИТЕТИ

УРАЗМЕТОВ

КАХРАМОН

КАРИМБАЕВИЧ

КЕЧПИШАР

ШОЛИ

НАВЛАРИ

ҲОСИЛДОРЛИГИГА

ЭКИШ

МУДДАТИ

ВА

МЕЪЁРЛАРИНИНГ

ТАЪСИРИ

06.01.08 -

Ўсимликшунослик

ҚИШЛОҚ

ХЎЖАЛИГИ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ФАЛСАФА

ДОКТОРИ

(PhD)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Самарқанд

- 2017

4

Қишлоқ

хўжалиги

фанлари

бўйича

фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамаси

ҳузуридаги

Олий

аттестация

комиссиясида

В

2017.2.PhD/Q

х

75

рақам

билан

рўйхатга

олинган

.

Диссертация

Тошкент

давлат

аграр

университетитда

бажарилган

.

Диссертация

автореферати

уч

тилда

(

ўзбек

,

рус

,

инглиз

(

резюме

))

Илмий

кенгаш

веб

-

саҳифасида

(www.samqxi.uz)

ва

«Ziyonet»

Ахборот

таълим

порталида

(www.ziyonet.uz)

жойлаштирилган

.

Илмий

раҳбар

:

Саимназаров

Юлдаш

Бекмирзаевич

биология

фанлари

доктори

Расмий

оппонентлар

:

Ботиров

Хидир

Файзиевич

Қишлоқ

хўжалик

фанлари

доктори

,

профессор

Сатторов

Махсуд

Атхамович

Қишлоқ

хўжалик

фанлари

ноизоди

,

катта

илмий

ходим

Етакчи

ташкилот

:

Ўсимликшунослик

илмий

тадқиқот

институти

Диссертация

ҳимояси

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

ҳузуридаги

илмий

даража

берувчи

PhD.27.06.2017.Qx.12.01

рақамли

илмий

кенгашнинг

2017

йил

«___»

___________

соат

_____

даги

мажлисида

бўлиб

ўтади

. (

Манзил

: 140103,

Самарқанд

шаҳри

,

М

.

Улуғбек

кўчаси

77

уй

: (+99866) 234-07-86;

факс

: (99866) 234-33-20; e-mail:

saai_info@edu.uz.

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институти

.

Бош

бино

, 2-

қават

,

кичик

мажлислар

зали

.)

Диссертация

билан

Самарқанд

қишлоқ

хўжалик

институтининг

Ахборот

-

ресурс

марказида

танишиш

мумкин

(___

рақами

билан

рўйхатга

олинган

).

Манзил

: 140103,

Самарқанд

шаҳри

,

М

.

Улуғбек

кўчаси

, 77

уй

.

Диссертация

автореферати

2017

йил

«___» _____________

куни

тарқатилди

.

(2017

йил

«___» __________

даги

__________

рақамли

реестр

баённомаси

).

Т

.

Э

.

Остонақулов

Илмий

даража

берувчи

илмий

кенгаш

раиси

,

қ

.

х

.

ф

.

д

.,

профессор

А

.

Л

.

Санақулов

Илмий

даража

берувчи

илмий

кенгаш

илмий

котиби

,

қ

.

х

.

ф

.

н

.,

доцент

Э

.

У

.

Умурзоқов

Илмий

даража

берувчи

илмий

кенгаш

қошидаги

илмий

семинар

раиси

,

қ

.

х

.

ф

.

д

.

5

КИРИШ

(

Фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

аннотацияси

)

Диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

.

Бугунги

кунда

дунёда

шоли

экини

163534

минг

гектар

майдонда

экилиб

,

ўртача

ҳосилдорлиги

46,5

ц

/

га

ни

,

ялпи

ҳосил

эса

760772

минг

тоннани

ташкил

этади

.

Осиё

мамлакатларида

шоли

ишлаб

чиқариш

ҳажмининг

ошиши

аҳолининг

демографик

ўсиши

билан

боғлиқ

бўлиб

ҳисобланади

.

Дунёда

2007-2015

йилларда

шоли

ҳосилдорлигининг

ўсиш

суръати

0,9

фоизга

ошганлиги

аниқланган

1

.

Дунёда

энг

кўп

шоли

етиштирувчи

АҚШ

,

Хитой

,

Япония

,

Германия

,

Буюк

Британия

,

Франция

,

Бразилия

,

Италия

,

Россия

Федерацияси

,

Ҳиндистон

,

Канада

,

Австралия

,

Корея

Республикаси

,

Испания

,

Мексика

,

Индонезия

сингари

давлатларда

шолини

қуруқликда

,

сувга

сочиб

ҳамда

кўчат

усулларида

етиштириш

,

уларни

баргидан

озиқлантириш

орқали

юқори

ҳосилдорликка

(40-60

ц

/

га

)

эришилмоқда

2

.

Шоли

етиштиришни

кўпайтириш

эса

аҳолининг

гуруч

ва

гуруч

маҳсулотларига

бўлган

эҳтиёжларини

қондиришда

муҳим

аҳамият

касб

этиб

,

шоли

етиштириш

агротехнологияси

элементларини

такомиллаштириш

мазкур

соҳанинг

долзарб

масалаларидан

бири

ҳисобланади

.

Республикамизда

кейинги

йилларда

қишлоқ

хўжалигида

олиб

борилаётган

ислоҳотлар

самараси

натижасида

дон

етиштириш

,

хусусан

шоли

-

гуруч

ишлаб

чиқаришни

кўпайтириш

бўйича

кенг

қамровли

чора

-

тадбирлар

амалга

оширилди

.

Бунинг

натижасида

аҳоли

жон

бошига

тўғри

келадиган

ўртача

гуруч

ва

гуруч

маҳсулотлари

6,5

кг

дан

10,8

кг

га

ошган

.

Бу

борада

,

шоли

етиштириш

технологиясининг

айрим

элементлари

,

жумладан

навларнинг

биологик

хусусиятларини

ҳисобга

олган

ҳолда

экиш

муддатлари

,

меъёрларини

аниқлаш

,

шолини

кўчат

усулида

етиштириш

борасида

илмий

изланишларга

етарлича

эътибор

қаратилмаган

.

Республикани

янада

ривожлантиришга

оид

Ҳаракатлар

Стратегиясида

«...

қишлоқ

хўжалиги

ишлаб

чиқаришини

изчил

ривожлантириш

,

мамлакат

озиқ

-

овқат

хавфсизлигини

янада

мустаҳкамлаш

,

ресурсларни

тежайдиган

замонавий

агротехнологияларни

жорий

этиш

...»

га

алоҳида

эътибор

берилган

.

Аҳолининг

шоли

донига

бўлган

эҳтиёжининг

юқорилигини

ҳисобга

олган

ҳолда

навларнинг

биологик

хусусиятларига

мос

равишда

уларни

тупроқ

-

иқлим

шароитларини

ҳисобга

олган

ҳолда

жойлаштирилиш

,

етиштириш

агротехнологиясини

такомиллаштириш

доирасидаги

илмий

изланишлар

муҳим

аҳамият

касб

этади

.

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2015

йил

29

декабрдаги

ПҚ

-

2460-

сон

«2016-2020

йилларда

қишлоқ

хўжалигини

янада

ислоҳ

қилиш

ва

ривожлантириш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

»

ги

қарори

ҳамда

2017

йил

7

февралдаги

ПФ

-4947-

сон

«

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

бўйича

Ҳаракатлар

Стратегияси

тўғрисида

»

ги

фармони

1

http://www.indexbox.ru

2

http://mistral.ru; http://ricestat.irri.org

6

ҳамда

мазкур

фаолиятга

тегишли

бошқа

меъёрий

-

ҳуқуқий

ҳужжатларда

белгиланган

вазифаларни

амалга

оширишга

ушбу

диссертация

тадқиқоти

муайян

даражада

хизмат

қилади

.

Тадқиқотнинг

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланиши

-

нинг

асосий

устувор

йўналишларига

боғлиқлиги

.

Мазкур

тадқиқот

республика

фан

ва

технологиялар

ривожланишининг

V. «

Қишлоқ

хўжалиги

,

биотехнология

,

экология

ва

атроф

муҳит

муҳофазаси

»

устувор

йўналишига

мувофиқ

бажарилган

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Мамлакатимизнинг

тупроқ

-

иқлим

шароитларига

мос

келадиган

шоли

навларини

танлаш

ва

агротехнологияларини

ишлаб

чиқиш

устида

М

.

И

.

Уклонская

,

Н

.

И

.

Косарев

,

И

.

И

.

Чуриков

,

Е

.

И

.

Свежакова

,

А

.

В

.

Нестеров

,

В

.

Ф

.

Щупаковский

,

Х

.

У

.

Ўрманова

,

М

.

П

.

Сборщикова

,

М

.

Т

.

Когай

,

Х

.

У

.

Азимов

,

Г

.

Н

.

Рахимов

З

.

Н

.

Джуманов

,

А

.

П

.

Эгамназаров

,

Г

.

Джураева

,

М

.

А

.

Эргашевлар

томонидан

бир

қатор

тадқиқотлар

олиб

борилган

.

Айни

вақтда

шоли

экини

асосан

шолидан

бошқа

қишлоқ

хўжалик

экинларини

етиштириш

иқтисодий

самара

бермайдиган

(

тошлоқ

,

ер

ости

сувлари

яқин

жойлашган

)

ерларда

ҳамда

қисман

кузги

буғдойдан

кейин

такрорий

экин

сифатида

экилмоқда

.

Бунинг

асосий

сабабларидан

бири

,

шоли

етиштириш

агротехнологиясининг

муайян

тупроқ

-

иқлим

шароитларида

етарли

даражада

ўрганилмаганлиги

ҳамда

ҳозирги

вақтда

экилаётган

янги

яратилган

навларига

мос

етиштириш

агротехнологияси

ишлаб

чиқилмаганлигидир

.

Шунинг

учун

ҳар

бир

янги

яратилган

шоли

навлари

хусусиятларини

ҳисобга

олган

ҳолда

илмий

асосланган

мақбул

экиш

муддатлари

ва

меъёрларини

ишлаб

чиқиш

зарур

.

Диссертация

мавзусининг

диссертация

бажарилган

олий

таълим

муассасасининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

тадқиқоти

Тошкент

давлат

аграр

университети

ва

Шоличилик

илмий

-

тадқиқот

институти

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режасининг

«

Дала

экинларини

замонавий

етиштириш

технологияларини

яратиш

ва

такомиллаштириш

» (2012-2014

йй

.)

ҳамда

ҚХА

-9-045 «

Муттасил

ва

алмашлаб

экиш

тизимида

минтақалар

шароитига

мос

келадиган

шоли

ва

унга

ҳамроҳ

экинларнинг

янги

ва

истиқболли

навларининг

экологик

соф

,

юқори

самарадор

агротехнологияларини

ишлаб

чиқиш

» (2012-2015

йй

.)

мавзусидаги

амалий

лойиҳалар

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

Республиканинг

турли

минтақаларида

кечпишар

шоли

навларидан

юқори

ва

сифатли

ҳосил

етиштиришни

таъминлайдиган

мақбул

экиш

муддати

ва

меъёрларини

аниқлашдан

иборат

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

:

кечпишар

шоли

навлари

уруғларининг

лаборатория

ва

дала

шароитида

унувчанлигини

аниқлаш

;

турли

экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

кечпишар

шоли

навлари

қўчат

қалинлиги

ва

ўсимликларнинг

тупланишига

таъсирини

ўрганиш

;

ўсимликларнинг

ўсиши

-

ривожланиши

,

қуруқ

масса

тўплашига

экиш

7

муддатлари

ва

меъёрларининг

таъсирини

аниқлаш

;

экиш

муддати

ва

меъёрларининг

кечпишар

шоли

навлари

ҳосилининг

шаклланиши

,

ҳосил

структурасига

таъсирини

тадқиқ

қилиш

;

кечпишар

шоли

навлари

ҳосилдорлигига

экиш

муддати

ва

меъёрларининг

таъсирини

аниқлаш

.

Тадқиқот

объекти

сифатида

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навларидан

фойдаланилган

.

Тадқиқот

предмети

ҳар

хил

экиш

муддати

ва

меъёри

,

ўсимликнинг

ўсиши

,

ривожланиши

,

қуруқ

масса

тўплаши

,

ҳосил

шаклланиши

,

ҳосилдорлик

,

доннинг

сифат

кўрсаткичларини

ўз

ичига

олади

.

Тадқиқотнинг

усуллари

.

Илмий

-

тадқиқот

ишларида

лаборатория

ва

дала

тажрибаларини

қўйиш

,

биометрик

ўлчаш

,

фенологик

кузатишлар

«

Методика

Государственного

сортоиспытания

сельскохозяйственных

культур

», «

Методы

агрохимических

анализов

почв

и

растений

», «

Методы

агрофизических

исследований

», «

Дала

тажрибаларни

ўтказиш

услублари

»

каби

услубий

қўлланмалар

асосида

олиб

борилди

.

Дала

тажрибаларда

олинган

натижаларининг

дисперсион

ва

статистик

таҳлиллари

Microsoft

Excel

дастурлари

ёрдамида

Б

.

А

.

Доспехов

бўйича

ҳисобланган

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

илк

бор

республиканинг

марказий

ва

шимолий

минтақалар

иқлим

шароитларида

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навларини

экиш

муддатлари

аниқланган

;

республиканинг

марказий

ва

шимолий

минтақалар

тупроқ

-

иқлим

шароитларида

кечпишар

шоли

навларининг

экиш

меъёрлари

ишлаб

чиқилган

;

марказий

ва

шимолий

ҳудудлари

тупроқ

-

иқлим

шароитида

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навларини

ҳосилдорлигининг

тупланиш

даражаси

ва

рўвак

кўрсаткичларига

коррелятив

боғлиқлиги

(r=0,96-0,98)

аниқланган

;

турли

муддат

ва

меъёрларда

экилган

шолининг

тупланиш

даражаси

ва

кўчат

қалинлиги

ўртасида

юқори

даражадаги

коррелятив

боғлиқлик

(r=0,98-

0,99)

мавжудлиги

аниқланган

.

Тадқиқотнинг

амалий

натижалари

.

Ўзбекистоннинг

марказий

ва

шимолий

иқлим

шароитида

кечпишар

шоли

навларининг

биологик

хусусиятларини

ҳисобга

олган

ҳолда

мақбул

экиш

муддати

,

меъёрлари

аниқланган

,

кечпишар

шоли

навлари

уруғларини

5,0

млн

.

дона

унувчан

уруғ

ҳисобидан

эрта

муддат

(25-30.IV),

мақбул

муддат

(5-10.V)

ва

кеч

муддат

(15-

20.V)

да

экиш

юқори

ҳосилдорлик

ва

самарадорликка

эришилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

ишончлилиги

.

Тадқиқот

натижаларининг

ишончлилиги

изланишларнинг

замонавий

услуб

ва

воситалардан

фойдаланган

ҳолда

ўтказилганлиги

,

олинган

маълумотларга

математик

ишлов

берилганлиги

,

тадқиқот

натижалари

халқаро

ва

маҳаллий

тажрибалар

билан

таққосланганлиги

,

натижаларнинг

ишлаб

чиқаришга

жорий

қилинганлиги

,

тадқиқот

натижаларининг

халқаро

ва

республика

миқёсидаги

8

илмий

анжуманларда

муҳокама

қилинганлиги

,

шунингдек

,

тажриба

натижаларининг

ишлаб

чиқаришга

тавсиялар

ҳолида

ҳамда

ЎзР

ОАК

томонидан

эътироф

этилган

нуфузли

хорижий

илмий

журналлар

ва

Республика

даврий

-

илмий

нашрларида

чоп

этилгани

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

аҳамияти

кечпишар

шоли

навларини

ҳар

хил

муддат

ва

меъёрларда

экишнинг

об

-

ҳавога

боғлиқ

ҳолда

ўсимликнинг

ўсиши

,

ривожланишига

ҳамда

ўсув

динамикасига

таъсири

аниқланганлиги

шолининг

экиш

муддатларини

тўғри

белгилашга

,

ҳосилдорликни

таъминловчи

гуллаш

фазасини

оптимал

ҳарорат

билан

таъминлашга

хизмат

қилганлиги

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

амалий

аҳамияти

кечпишар

шоли

навларини

етиштириш

агротехнологиясини

такомиллаштириш

натижасида

мақбул

экиш

муддатининг

аниқланганлиги

,

майдон

бирлигига

сарфланадиган

уруғ

меъёрини

10

фоизга

уруғ

тежашга

эришилгани

,

олинган

натижаларнинг

ишлаб

чиқаришга

жорий

қилинганлиги

,

ҳосилдорликнинг

5-10

фоизга

ошганлиги

,

шоличиликка

ихтисослашган

фермер

хўжаликларининг

иқтисодий

самарадорлигини

оширганлигидан

иборат

.

Тадқиқот

натижаларининг

жорий

қилиниши

.

Кечпишар

шоли

навлари

ҳосилдорлигига

экиш

муддати

ва

меъёрларини

таъсирини

аниқлаш

борасида

ўтказилган

тадқиқотлар

натижалари

асосида

:

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навларини

етиштиришнинг

мақбул

агротехнологиялари

Тошкент

вилоятида

3,6

гектар

майдонга

жорий

этилган

(

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлигининг

20.10.2017

й

., 02/21-550

маълумотномаси

).

Бунинг

натижасида

«

УзРОС

-7-13»

навидан

65

ц

/

га

, «

Мустақиллик

»

навидан

75

ц

/

га

дон

ҳосили

етиштирилиб

,

ҳар

бир

гектар

майдондан

2200

минг

сўм

фойда

олинган

.

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навларини

етиштириш

агротехнологияси

(

экиш

муддати

-

май

ойининг

иккинчи

ўн

кунлиги

,

экиш

меъёри

- 5,0

млн

унувчан

уруғ

)

Хоразм

вилоятида

18

гектар

майдонга

жорий

этилган

(

Қишлоқ

ва

сув

хўжалиги

вазирлигининг

20.10.2017

й

., 02/21-550

маълумотномаси

).

Бунинг

натижасида

«

УзРОС

-7-13»

навидан

59-65

ц

/

га

, «

Мустақиллик

»

навидан

68-72

ц

/

га

дон

ҳосили

олиниб

,

жами

47520

минг

сўм

фойдага

эришилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

апробацияси

.

Мазкур

тадқиқот

натижалари

,

жумладан

2

та

халқаро

ва

3

та

республика

илмий

-

амалий

анжуманларида

муҳокамадан

ўтказилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

эълон

қилиниши

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

жами

10

та

илмий

иш

чоп

этилган

,

шулардан

,

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

аттестация

комиссиясининг

диссертациялар

асосий

илмий

натижаларини

чоп

этиш

тавсия

этилган

илмий

нашрларда

5

та

мақола

,

жумладан

, 4

таси

республика

ва

1

таси

хорижий

журналларда

нашр

этилган

.

9

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

таркиби

кириш

,

тўртта

боб

,

хулоса

,

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхати

ва

иловалардан

иборат

.

Диссертациянинг

ҳажми

120

бетни

ташкил

этган

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Кириш

қисмида

ўтказилган

тадқиқотларнинг

долзарблиги

ва

зарурати

асосланган

,

тадқиқотнинг

мақсад

,

вазифалари

ҳамда

объект

ва

предметлари

тавсифланган

,

Республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор

йўналишларига

мослиги

кўрсатилган

,

тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

ва

амалий

натижалари

баён

қилинган

,

олинган

натижаларнинг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

очиб

берилган

,

тадқиқот

натижаларини

ишончлиги

,

амалиётга

жорий

қилиш

,

апробацияси

,

нашр

этилган

ишлар

ва

диссертациянинг

тузилиши

бўйича

маълумотлар

келтирилган

.

Диссертациянинг

«

Шоли

етиштириш

технологиясида

экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

аҳамияти

»

деб

номланган

биринчи

бобида

мавзу

юзасидан

илмий

манбалар

ва

кўп

сонли

тажрибалар

натижалари

таҳлил

қилиниб

,

шоли

етиштириш

технологиясини

мақбуллаштириш

орқали

навларнинг

ҳосилдорлигини

ошириш

,

уларнинг

биологик

хусусиятлари

хорижда

ва

республикада

шоли

етиштириш

технологиясининг

элементлари

(

экиш

муддатлари

ва

меъёрлари

)

ни

мақбуллаштириш

соҳасида

ўтказилган

илмий

-

тадқиқотлар

чуқур

таҳлил

қилинган

.

Адабиётлар

таҳлилининг

хулоса

қисмида

қисқа

ҳолда

бу

муаммони

ўрганишни

давом

эттириш

лозимлиги

,

шоли

етиштириш

технологиясини

такомиллаштириш

бўйича

илмий

изланишларни

давом

эттириш

зарурлиги

баён

этилган

.

Диссертациянинг

«

Тадқиқотларни

ўтказиш

шароити

ва

услублари

»

деб

номланган

иккинчи

бобида

тадқиқотлар

ўтказилган

ҳудуднинг

тупроқ

-

иқлим

шароитлари

ва

тадқиқот

ўтказиш

услублари

,

шунингдек

тажрибада

экилган

навлар

тавсифи

келтирилган

.

Тошкент

вилояти

шароитида

ўтказилган

тажриба

даласи

тупроқлари

ўтлоқи

ботқоқ

бўлиб

,

гумус

миқдори

ҳайдов

қатламида

1,6

фоиз

,

умумий

азот

0,27-0,31

фоиз

,

фосфор

0,17-0,21

ва

калий

0,7-0,8

фоизни

ташкил

этиши

,

шунингдек

,

Хоразм

вилояти

шароитида

ўтказилган

тажриба

даласи

тупроқлари

ўтлоқи

аллювиаллиги

,

гумус

миқдори

0,70-1,2

фоиз

,

умумий

азот

0,23-0,30

фоиз

ва

фосфор

0,13-0,17

фоизни

ташкил

этиши

ёритилган

.

Иқлим

шароити

қишлоқ

хўжалик

экинлари

,

шу

жумладан

шолидан

юқори

ҳосил

етиштириш

учун

қулайлиги

,

тажриба

ўтказилган

йиллар

давомида

кўрсаткичларнинг

кўп

йиллик

маълумотлар

сингарилиши

баён

қилинган

.

Тажриба

майдони

узунлиги

15

м

ва

эни

5

м

бўлган

пайкалларда

4

қайтариқларда

жойлаштирилди

.

Ҳар

бир

пайкалнинг

умумий

майдони

75

м

2

,

шундан

ҳисобли

майдон

56

м

2

бўлиб

,

вариантлар

системали

равишда

бир

ярусли

қилиб

жойлаштирилди

.

Дала

тажрибаларини

қўйиш

,

ҳисоблашлар

ва

кузатишлар

«

Бутунроссия

Ўсимликшунослик

илмий

-

тадқиқот

институти

услубий

қўлланмаси

(1985)»,

10

«

Қишлоқ

хўжалик

экинлари

навларини

синаш

давлат

комиссиясининг

услубий

қўлланмаси

(1989)»

ҳамда

«

Дала

тажрибаларини

ўтказиш

услублари

(2007)»

асосида

амалга

оширилган

.

Агрокимёвий

,

агрофизикавий

таҳлилларни

бажаришда

«

Методы

агрохимических

,

агрофизических

и

микробиологических

исследований

в

поливных

хлопковых

районах

», «

Агрохимические

методы

исследования

почв

», «

Методика

агрохимических

исследований

»

услубий

қўлланмалар

асосида

:

тупроқ

таркибида

гумус

И

.

В

.

Тюрин

бўйича

;

умумий

азот

,

фосфор

ва

калий

И

.

М

.

Мальцев

,

Л

.

П

.

Гриценко

бўйича

;

ҳаракатчан

фосфор

ва

алмашинувчан

калий

(

мг

/

кг

)

Б

.

П

.

Мачигин

бўйича

,

тупроқ

муҳити

(

рН

)

шиша

электродда

потенциометрик

усулда

аниқланган

.

Тадқиқотлардан

олинган

натижалар

Б

.

А

.

Доспехов

(1985)

бўйича

статистик

ишланди

.

Дала

тажрибалари

Ўзбекистон

шоличилик

илмий

-

тадқиқот

институти

Марказий

тажриба

хўжалиги

ва

Хоразм

филиали

далаларида

олиб

борилган

.

Тажриба

тизими

1-

жадвалда

келтирилган

.

1-

жадвал

Тажриба

тизими

Экиш

муддати

Экиш

меъёри

,

млн

.

дона

/

га

Экиш

муддати

Экиш

меъёри

,

млн

.

дона

/

га

Тошкент

вилояти

Хоразм

вилояти

25.04

(

назорат

)

4

млн

дона

30.04

(

назорат

)

4

млн

дона

5

млн

дона

5

млн

дона

6

млн

дона

(

назорат

) 6

млн

дона

(

назорат

)

05.

май

4

млн

дона

10.

май

4

млн

дона

5

млн

дона

5

млн

дона

6

млн

дона

6

млн

дона

15.

май

4

млн

дона

20.

май

4

млн

дона

5

млн

дона

5

млн

дона

6

млн

дона

6

млн

дона

Эслатма

:

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навлари

Тажрибада

қуйидаги

кузатув

ишлари

олиб

борилган

:

майсалаш

фазасидан

бошлаб

ҳар

10

кунда

барча

қайтариклардан

10

донадан

ўсимлик

олиниб

,

ўсимлик

бўйи

,

ҳўл

ва

қуруқ

ҳолдаги

массаси

аниқланган

;

вегетация

даври

якунида

барча

вариантлардан

модел

боғламлар

олиниб

,

қуйидаги

таҳлил

қилинган

:

ўсимлик

бўйи

;

маҳсулдор

поялар

сони

;

рўвакнинг

узунлиги

;

рўвакдаги

донлар

сони

,

жумладан

,

жами

ва

пуч

донлар

сони

;

битта

рўвакдаги

дон

массаси

ва

1000

дона

дон

массаси

.

Ҳосилдорликни

аниқлаш

учун

ҳар

бир

қайтариқдаги

ҳосил

ўриб

олиниб

,

стандарт

намлик

асосида

ҳисоблаш

ишлари

амалга

оширилган

.

Диссертациянинг

«

Экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

кечпишар

шоли

навлари

биометрик

кўрсаткичларига

таъсири

»

деб

номланган

учинчи

бобида

шоли

навлари

Кечпишар

шоли

навларининг

ривожланиш

11

фазалари

давомийлиги

ва

вегетация

даврига

экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

таъсири

,

ўрганилган

агротехнология

элементларининг

шоли

навлари

кўчат

қалинлигига

,

уларнинг

тупланишига

,

ўсимликларнинг

ўсиш

динамикаси

ва

бўйининг

баландлигига

,

барг

стаҳи

ва

қуруқ

масса

тўплашига

таъсирига

оид

маълумотлар

келтирилган

.

2-

жадвал

Кечпишар

шоли

навларининг

вегетация

даври

(

Тошкент

вилояти

, 2012-2014

йй

.)

Экиш

муддати

Экиш

меъёри

Ривожланиш

фазалари

бўйича

Униб

чиқиш

Майса

-

лаш

Туп

-

ланиш

Найча

-

лаш

Рўвак

-

лаш

Гул

-

лаш

Пи

-

шиш

УзРОС

7-13

25.IV

(

назорат

)

4

млн

13 42 63 86 96 108 140

5

млн

13 42 62 85 95 107 138

6

млн

12 41 61 85 95 107 138

5.V

4

млн

10 38 60 84 95 107 138

5

млн

11 37 60 83 94 106 138

6

млн

10 37 59 82 94 106 137

15.V

4

млн

9 35 59 82 95 106 137

5

млн

8 34 58 81 94 105 136

6

млн

8 34 57 81 94 105 136

Мустақиллик

25.IV

(

назорат

)

4

млн

13 41 62 86 95 107 138

5

млн

13 40 61 85 94 107 137

6

млн

13 40 60 84 94 106 136

5.V

4

млн

10 37 60 83 93 106 136

5

млн

10 37 59 83 93 105 136

6

млн

10 36 59 82 93 105 136

15.V

4

млн

9 34 58 82 93 105 135

5

млн

8 34 57 82 93 104 134

6

млн

8 34 57 81 92 104 134

Олинган

натижаларга

кўра

,

Республикамизнинг

марказий

ва

шимолий

ҳудудларида

кечпишар

шоли

навининг

уруғлари

далага

сепилгандан

сўнг

униб

чиқиш

,

майсалаш

,

туплаш

,

найчалаш

,

рўваклаш

,

гуллаш

ва

пишиб

етилиш

даврларига

ўтиши

кузатиб

борилиб

,

олинган

маълумотлар

шуни

тасдиқлайдики

,

турли

муддатларда

ва

меъёрларда

сепилган

вариантлар

Тошкент

вилояти

тупроқ

-

иқлим

шароитида

шоли

навларининг

дала

шароитида

ҳам

униб

чиқишига

ўз

таъсирини

кўрсатди

.

Тадқиқотларда

шолининг

ривожланиш

фазалари

давомийлиги

ва

ўсиш

суръати

тўлиқ

униб

чиқиш

даврида

вариантлар

ўртасида

кескин

фарқ

кузатилмади

. «

УзРОС

-7-

13»

навидаги

назорат

экиш

муддати

(25

апрел

(st))

ва

меъёри

(6 (st))

уруғларни

униб

чиқиши

,

майсалаши

,

туплаши

ва

найчаланиши

,

рувакланиши

,

гуллаши

ва

пишиш

даврида

ўсимликлар

ўсиш

ва

ривожланиши

,

назорат

вариантга

нисбатан

5

май

гектарига

4

млн

.

дона

зичликда

экилганда

мутаносиб

равишда

11, 40, 63, 85, 95, 108

ва

137

кунни

, 5

млн

.

донада

– 12, 36, 59, 82, 93, 104

ва

136

кунни

, 6

млн

.

донада

– 12, 33, 57,

80, 91, 101

ва

134

кундан

иборат

бўлиб

, 3-8

кун

олдинроқ

бўлганлиги

маълум

бўлди

.

Бундай

қонуният

15

май

экиш

муддати

ва

гектарига

4, 5

ва

6

дона

12

экиш

меъёрларидаги

ўсимликнинг

ўсиш

-

ривожланишидаги

кўрсаткичларида

ҳам

номоён

бўлди

.

2-

жадвалдаги

маълумотларга

кўра

, «

Мустақиллик

»

навининг

уруғи

далага

экишнинг

дастлабки

(25

апрел

)

муддатида

гектарига

4

млн

.

дона

экилган

вариантда

13

кун

давомида

униб

чиққан

бўлса

,

ушбу

кўрсаткич

кейинги

(5

ва

15

май

)

муддатларда

мутаносиб

равишда

10

ва

8

кунни

ташкил

этди

.

Маълумки

,

шоли

уруғи

униб

чиқиши

учун

ҳаво

ҳарорати

+12+14°

С

дан

юқори

бўлганда

жадаллашади

.

Шу

сабабли

, 5

ва

15

май

муддатларида

назорат

вариантларга

нисбатан

(25

апрел

ва

6

млн

.

дона

/

га

)

гектарига

5

млн

.

донада

жойлаштирилиб

экилганда

,

уруғларни

униб

чиқиши

мутаносиб

равишда

3

ва

5

кун

илгари

содир

бўлган

.

Шу

билан

бирга

,

далага

уруғини

«

Мустақиллик

»

навини

4

млн

.

донадан

6

млн

.

донагача

экилган

вариантларда

майсалашдан

то

пишишигача

бўлган

давр

мутаносиб

равишда

25

апрелда

– 138, 137

ва

136

кун

, 5

май

– 136,

кун

ҳамда

15

май

– 135, 134

ва

134

кунларни

ташкил

қилди

.

Назорат

,

экиш

муддати

ва

меъёрига

нисбатан

5

май

гектарига

4

ва

5

млн

.

дона

экилганда

2

кун

, 15

май

гектарига

4

ва

5

млн

.

дона

экилганда

2

кун

олдинроқ

пишганлиги

маълум

бўлди

.

Бироқ

, «

Мустақиллик

»

навини

25

апрел

гектарига

4

млн

.

дона

экилганда

эса

назорат

экиш

муддати

ва

меъёри

билан

бир

бўлганлиги

аниқланди

.

Шоли

ўсимлиги

исссиққа

жуда

талабчан

бўлиб

,

унинг

ривожланиш

барча

даврларида

паст

ҳарорат

ўсимликка

асосан

гуллаш

даврида

салбий

таъсир

кўрсатади

.

Ўрганилаётган

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

шоли

навларини

республиканинг

марказий

ҳудудида

(

Тошкент

вилояти

)

уруғлари

далага

сепилгандан

сўнг

униб

чиқиш

,

майсалаш

,

туплаш

,

найчалаш

,

рўваклаш

,

гуллаш

ва

пишиб

етилиш

даврларига

фазалар

орасидаги

фарқни

аниқлаш

шуни

кўрсатдики

,

ўрганилаётган

шоли

навларини

турли

экиш

муддатлари

ва

меъёрлари

ўсимликларни

униб

чиқишдаги

кунлар

барча

вариантларда

бир

хил

бўлмади

.

Бунга

сабаб

,

ушбу

навларни

эрта

экилганда

(25

аперль

)

ҳаво

ва

сув

ҳарорати

меъёрдан

паст

бўлиши

уруғларни

униб

чиқиш

«

УзРОС

-7-13»

навида

12-13

кун

ва

«

Мустақиллик

»

навида

эса

13

кунни

ташкил

қилди

.

Лекин

,

экиш

муддатини

кечроққа

сурилганда

(15

май

)

уруғларни

униб

чиқиши

«

УзРОС

-7-13»

навида

8-9

кун

ва

«

Мустақиллик

»

навида

эса

8-9

кундан

иборат

бўлди

.

Шоли

навларини

турли

экиш

муддатлари

ва

меъёрлари

майсалаш

,

туплаш

,

найчалаш

,

руваклаш

,

гуллаш

ва

пишиш

даврларидаги

фазалар

орасидаги

кунлар

ҳаво

ва

сув

ҳарорати

юқори

бўлганлиги

учун

бир

-

биридан

сезилари

фарқ

қилмади

.

Хоразм

вилояти

шароитида

ўрганилган

кечпишар

шоли

навларининг

давтлабки

фазасида

(

униб

чиқиш

-

майсалаш

)

туп

сони

Тошкент

вилояти

шароитидагидан

кескин

фарқланмаслиги

,

бироқ

ҳосилни

йиғиштиришдан

олдин

навлар

ўртасида

бу

кўрсаткич

кескин

фарқланиши

,

яъни

кўчатларнинг

13

яшовчанлиги

турлича

бўлиши

аниқланган

.

Шунингдек

,

Хоразм

вилояти

шароитида

ушбу

нав

кўчатларининг

яшовчанлиги

уруғлар

кечки

муддат

– 20

майда

экилганда

бошқа

муддатларда

экилгандагидан

юқори

бўлиши

,

шу

билан

бирга

ўрганилган

барча

экиш

муддатларида

ҳам

гектарига

5

млн

дона

экилганда

яшовчанликнинг

69-71

фоиз

бўлганлиги

кузатилган

.

Республикамизнинг

марказий

ва

шимолий

ҳудудларида

кечпишар

шоли

навининг

уруғлари

далага

сепилгандан

сўнг

униб

чиқиш

,

майсалаш

,

туплаш

,

найчалаш

,

рўваклаш

,

гуллаш

ва

пишиб

етилиш

даврларига

ўтиши

кузатиб

борилиб

,

олинган

маълумотлар

шуни

тасдиқлайдики

,

турли

муддатларда

ва

меъёрларда

сепилган

вариантлар

Тошкент

вилояти

тупроқ

-

иқлим

шароитида

шоли

навларининг

дала

шароитида

ҳам

униб

чиқишига

ўз

таъсирини

кўрсатди

.

3-

жадвал

Кечпишар

шоли

навларининг

кўчат

қалинлиги

ва

сақланувчанлиги

ва

тупланиш

даражаси

(

Тошкент

вилояти

, 2012-2014

й

.)

Экиш

муддати

Экиш

меъёри

,

млн

.

дона

/

га

Кўчат

қалинлиги

,

дона

/

м

2

Маҳсулдо

р

поялар

Сақланув

-

чанлиги

,

фоиз

Туплани

ш

даражаси

Униб

чиқиш

Ўрим

-

йиғим

теримдан

олдин

УзРОС

7-13

25.IV

(

назорат

)

4 222,7 160,6 336,1 72,1 2,0
5 281,7 185,1 347,9 65,7 1,9
6 336,0 214,5 349,0 63,8 1,6

5.V

4 229,3 167,2 342,2 72,9 2,0
5 288,3 198,6 359,5 68,9 1,8
6 344,0 225,6 358,7 65,6 1,6

15.V

4 229,3 150,6 270,1 65,7 1,7
5 290,0 182,5 275,5 62,9 1,5
6 348,0 213,1 289,1 61,2 1,4

Мустақиллик

25.

апр

4 225,3 161,1 329,6 71,5 2,0
5 281,7 187,0 329,2 66,4 1,8
6 338,0 222,3 337,2 65,8 1,5

05.

май

4 230,7 160,5 326,3 69,6 2,0
5 291,7 201,6 338,6 69,1 1,7
6 348,0 228,9 354,1 65,8 1,6

15.

май

4 241,3 153,9 281,1 63,8 1,7
5 303,3 198,5 298,5 65,5 1,5
6 362,0 222,0 298,2 61,3 1,3

Тадқиқотларда

шолининг

ривожланиш

фазалари

давомийлиги

ва

ўсиш

суръати

тўлиқ

униб

чиқиш

даврида

вариантлар

ўртасида

кескин

фарқ

кузатилмади

. «

УзРОС

-7-13»

навидаги

назорат

экиш

муддати

(25

апрел

(st))

ва

меъёри

(6 (st))

уруғларни

униб

чиқиши

,

майсалаши

,

туплаши

ва

найчаланиши

,

рувакланиши

,

гуллаши

ва

пишиш

даврида

ўсимликлар

ўсиш

ва

14

ривожланиши

,

назорат

вариантга

нисбатан

5

май

гектарига

4

млн

.

дона

зичликда

экилганда

мутаносиб

равишда

10, 38, 60, 84, 95, 107

ва

138

кунни

, 5

млн

.

донада

– 11, 37, 60, 83, 94, 106

ва

138

кунни

, 6

млн

.

донада

– 11, 37, 59,

82, 94, 106

ва

138

кундан

иборат

бўлиб

, 1-2

кун

олдинроқ

бўлганлиги

маълум

бўлди

.

Бундай

қонуният

15

май

экиш

муддати

ва

гектарига

4, 5

ва

6

дона

экиш

меъёрларидаги

ўсимликнинг

ўсиш

-

ривожланишидаги

кўрсаткичларида

ҳам

намоён

бўлди

.

Ривожланишнинг

барча

даврларида

шолини

кечпишар

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навларини

турли

муддатларда

ва

меъёрларда

экилган

вариантлардаги

ўсимликнинг

қуруқ

массаси

юқорилиги

билан

тавсифланади

.

Тошкент

вилояти

шароитида

25

апрел

асосий

экин

сифатида

шолининг

«

Мустақиллик

»

нави

тўлиқ

туплаш

даврида

гектарига

4, 5

ва

6

млн

.

дона

экилган

вариантларда

бир

ўсимлик

ўртача

мутаносиб

равишда

энг

юқори

1,8

2,0

ва

2,1

г

қуруқ

масса

тўплаган

бўлса

,

тажрибанинг

назорат

«

УзРОС

-7-13»

навида

ушбу

кўрсаткичлар

барча

экиш

муддатлари

ва

меъёрлардаги

вариантларда

1,7-1,9

г

ни

ташкил

этди

.

Уруғларини

лаборатория

ва

дала

унувчанлиги

кечпишар

шоли

навлари

экиш

муддатлари

ва

меъёрларига

боғлиқлиги

кузатилди

.

Лаборатория

унувчанлиги

УзРОС

-7-13

нави

98,2

фоизни

,

Мустақилик

нави

98,6

фоизни

ташкил

қилди

.

Дала

унувчанлиги

ўрганилган

агротехнологик

омилларга

қараб

,

Тошкент

вилояти

шароитида

ўртача

54-59

фоиз

,

Хоразм

вилояти

шароитида

эса

53-58

фоиз

бўлганлиги

кузатилган

.

Тошкент

вилояти

шароитида

кечпишар

шолининг

«

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навлари

уруғлари

кеч

муддатда

– 15

майда

4, 5

ва

6

млн

.

дона

/

га

меъёрда

экилганда

1

м

2

даги

униб

чиққан

майсалар

сони

мос

равишда

222,7-225; 281,7

ва

336,-338,0

донани

ва

ўрим

-

йиғим

теримдан

олдиндан

эса

160,6-161,1; 185,1187,0

ва

214,5-222,3

донани

ташкил

этиб

,

бошқа

муддатларда

экилгандагига

нисбатан

туп

сони

камлиги

аниқланган

.

Бироқ

, «

УзРОС

-7-13»

ва

«

Мустақиллик

»

навлари

кўчатларининг

ҳосил

йиғиштиришгача

яшовчанлиги

экиш

муддатлари

ва

меъёрларига

боғлиқ

равишда

кескин

фарқланмаслиги

,

яъни

ўрта

ҳисобда

61,2-72,9

фоиз

бўлиши

қайд

этилган

(3-

жадвал

).

Ўсимликнинг

рўваклаш

даврига

келиб

олинган

маълумотлар

шуни

кўрсатдики

, «

Мустақиллик

»

навини

5

ва

15

май

гектарига

4

млн

.

дона

уруғи

экилган

вариантдаги

ўсимликнинг

қуруқ

массаси

6,9-6,8

г

ни

ташкил

этган

бўлса

,

ушбу

муддатларда

экилган

назорат

«

УзРОС

-7-13»

навида

мутаносиб

равишда

6,66

ва

6,3

г

/

ўсимлик

бўлди

.

Бироқ

,

ўсимликнинг

рўваклаш

даврига

келиб

энг

паст

қуруқ

моддани

шолини

«

Мустақиллик

»

навини

15

май

гектарига

6

млн

.

дона

уруғи

экилган

вариантда

5,99

г

ни

ташкил

қилди

. (5-

жадвал

).

4-

жадвалдаги

маълумотларга

кўра

,

ўсимликларнинг

ривожланиш

фазасининг

пишиш

даврида

қуруқ

модданинг

тўпланиши

вариантлар

орасида

кескин

фарқ

қилмаганлиги

аниқланди

.

15

4-

жадвал

Тошкент

вилояти

шароитида

шолини

кечпишар

навларини

экиш

муддатлари

ва

меъёрларини

қуруқ

масса

тўпланишига

таъсири

(2012-2014

йй

.)

Экиш

муддати

Экиш

меъёри

Ривожланиш

фазалари

бўйича

қуруқ

масса

тўпланиши

,

г

/

туп

Тупланиш

Руваклаш

Пишиш

УзРОС

7-13

25.IV (

назорат

)

4

млн

1,79±0,1 6,37±0,4

11,35±0,7

5

млн

1,76±0,1 6,48±0,3

11,13±0,7

6

млн

1,55±0,1 5,43±0,2

10,37±0,7

5.V

4

млн

1,84±0,1 6,66±0,4

11,6±0,7

5

млн

1,67±0,1 6,19±0,3

10,77±0,8

6

млн

1,47±0,1 5,35±0,5

9,97±0,7

15.V

4

млн

1,68±0 6,3±0,4

11,17±0,7

5

млн

1,56±0,1 5,91±0,4

10,46±0,5

6

млн

1,37±0,1 5,11±0,3

9,83±0,7

Мустақиллик

25.IV (

назорат

)

4

млн

2,16±0,1 7,33±0,4

12,65±0,8

5

млн

2,02±0,1 6,63±0,4

11,57±0,7

6

млн

1,84±0,1 6,38±0,5

10,73±0,5

5.V

4

млн

1,94±0,1 6,9±0,4

12,28±0,5

5

млн

1,71±0,1 6,37±0,2

11,67±0,7

6

млн

1,62±0,1 6,23±0,3

10,5±0,7

15.V

4

млн

1,81±0,1 6,8±0,4

12,05±0,7

5

млн

1,69±0,1 6,18±0,4

11,01±0,7

6

млн

1,65±0,1 5,99±0,3

10,07±0,4

Бироқ

,

экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

шолини

кечпишар

«

Мустақиллик

»

навини

25

апрел

гектарига

4

млн

.

дона

зичликда

экилган

вариантда

энг

юқори

12,65

г

қуруқ

модда

тўплади

ва

назорат

экиш

меъёрига

нисбатан

2,28

г

га

юқори

бўлди

.

Лекин

,

тадқиқот

натижаларига

кўра

,

энг

паст

қуруқ

моддани

УзРОС

-7-

13

навни

15

май

гектарига

6

млн

.

донадан

экилган

вариантда

(9,83

г

)

эканлиги

маълум

бўлиб

,

назорат

вариантига

(6

млн

.

дона

/

га

)

нисбатан

0,54

г

камроқ

қуруқ

модда

тўпланган

.

Хоразм

вилояти

шароитида

10

май

асосий

экин

сифатида

шолининг

«

Мустақиллик

»

нави

тўлиқ

туплаш

даврида

гектарига

4, 5

ва

6

млн

.

дона

экилган

вариантларда

бир

ўсимлик

ўртача

мутаносиб

равишда

энг

юқори

1,96; 1,82

ва

1,72

г

қуруқ

масса

тўплаган

бўлса

,

тажрибанинг

назорат

«

УзРОС

-7-13»

навида

ушбу

кўрсаткичлар

барча

экиш

муддатлари

ва

меъёрлардаги

вариантларда

1,65-2,03

г

ни

ташкил

этди

.

Ўсимликнинг

рўваклаш

даврига

келиб

олинган

маълумотлар

шуни

16

кўрсатдики

, «

Мустақиллик

»

навини

10

ва

20

май

гектарига

4

млн

.

Дона

уруғи

экилган

вариантдаги

ўсимликнинг

қуруқ

массаси

7,14-6,97

г

ни

ташкил

этган

бўлса

,

ушбу

муддатларда

экилган

назорат

«

УзРОС

-7-13»

навида

мутаносиб

равишда

7,03

ва

6,94

г

/

ўсимлик

бўлди

.

Бироқ

,

ўсимликнинг

рўваклаш

даврига

келиб

энг

паст

қуруқ

моддани

шолини

«

Мустақиллик

»

навини

15

май

гектарига

6

млн

.

дона

уруғи

экилган

вариантда

6,18

г

ни

ташкил

қилди

.

Олинган

маълумотларга

кўра

,

ўсимликларнинг

ривожланиш

фазасининг

пишиш

даврида

қуруқ

модданинг

тўпланиши

вариантлар

орасида

кескин

фарқ

қилмаганлиги

аниқланди

.

Бироқ

,

экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

шолини

кечпишар

«

Мустақиллик

»

навини

30

апрел

май

гектарига

4

млн

.

дона

зичликда

экилган

вариантда

энг

юқори

13,0

г

қуруқ

модда

тўплади

ва

назорат

экиш

меъёрига

нисбатан

2,03

г

га

юқори

бўлди

.

Лекин

,

тадқиқот

натижаларига

кўра

,

энг

паст

қуруқ

моддани

ушбу

навни

15

май

гектарига

6

млн

.

донадан

экилган

вариантда

(10,44

г

)

эканлиги

маълум

бўлиб

,

назорат

вариантига

(6

млн

.

дона

/

га

)

нисбатан

0,5

г

камроқ

қуруқ

модда

тўпланган

.

Диссертациянинг

«

Кечпишар

шоли

навлари

ҳосил

элементлари

ҳамда

ҳосилдорлигига

экиш

муддатлари

ва

меъёрларининг

таъсири

»

деб

номланган

тўртинчи

бобида

шоли

навларининг

рўвак

кўрсаткичлари

,

ҳосил

структураси

,

доннинг

пўстлилиги

ва

шишасимонлиги

,

ҳосилдорлиги

ҳамда

ўрганилган

омиллар

асосида

шоли

етиштиришнинг

иқтисодий

самарадорлигига

доир

маълумотлар

келтирилган

.

Бу

фазада

рўвакнинг

юқориги

бошоқчалари

охирги

баргнинг

новидан

чиқиши

билан

бошланади

.

Шу

куни

ёки

эртасига

рўвакнинг

юқориги

бошоқчалари

биринчи

бўлиб

гуллайди

.

Шоли

най

ўраши

ва

гуллаши

даврида

сув

қатлами

бўлиши

зарур

.

Акс

ҳолда

бошоқчалар

пуч

ва

дон

майда

бўлиб

қолади

.

Бу

даврда

сув

температурасининг

пасайиши

ҳам

шолига

таьсир

кўрсатади

.

Бунда

пуч

донлар

сони

кескин

кўпаяди

,

рўвакнинг

дони

ва

ҳосили

камаяди

,

шунингдек

гуллаши

кечикади

. 27-28

градус

шоли

гуллаши

учун

оптимал

температура

ҳисобланади

. 12-13

градус

(

кеч

кузда

)

иссиқда

шоли

гулламайди

.

Тошкент

вилояти

шароитида

олиб

борган

изланишлар

шуни

кўрсатдики

,

шолининг

«

Мустақиллик

»

навини

25

аперль

, 5

ва

15

май

гектарига

4

ва

5

млн

.

дона

экилган

вариантларда

шоли

дони

ҳосилини

белгиловчи

барча

кўрсаткичлар

юқорилиги

билан

тавсифланди

.

Шу

билан

бир

қаторда

,

назорат

«

УзРОС

-7-13»

навини

5

май

гектарига

5

млн

.

дона

зичликда

экилган

вариантида

назорат

экиш

муддати

(25

аперль

)

даги

назорат

экиш

меъёрига

(6

млн

.

дона

/

га

)

нисбатан

шоли

дони

ҳосилини

белгиловчи

барча

кўрсаткичлар

юқорилиги

аниқланди

.

Олинган

маълумотлар

шуни

тасдиқлайдики

,

шолини

кечпишар

навларини

Тошкент

вилояти

шароитида

турли

экиш

муддати

ва

меъёридан

қатъий

назар

,

ушбу

навларни

экишнинг

5

май

муддатида

гектарига

5

млн

.

дона

зичликда

экишда

яхши

кўрсаткичлар

олинган