ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ЮРИДИК УНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ
ИЛМИЙ ДАРАЖАЛАР БЕРУВЧИ DSc.27.06.2017.Yu.22.01
РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ЮРИДИК УНИВЕРСИТЕТИ
АХМЕДОВ АЗИЗХОН ДИЛШОДОВИЧ
ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТНИ ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
12.00.03 – Фуқаролик ҳуқуқи. Тадбиркорлик ҳуқуқи.
Оила ҳуқуқи. Халқаро хусусий ҳуқуқ
ЮРИДИК ФАНЛАР ДОКТОРИ (DSc)
ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2017
УДК: 347 (043.3)(575.1)
Фан доктори (DSc) диссертацияси автореферати мундарижаси
Оглавление автореферата докторской (DSc) диссертации
Content of the Doctoral (DSc) Dissertation Abstract
Ахмедов Азизхон Дилшодович
Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишни
такомиллаштириш...........................................................................................
5
Akhmedov Azizkhon Dilshodovich
Improvement of Legal Regulation of Innovative Activity................................
29
Ахмедов Азизхон Дилшодович
Совершенствование правового регулирования инновационной
деятельности
....................................................................................................
50
Эълон қилинган ишлар рўйхати
Список опубликованных работ
List of published works..................................................................................
54
3
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ЮРИДИК УНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ
ИЛМИЙ ДАРАЖАЛАР БЕРУВЧИ DSc.27.06.2017.Yu.22.01
РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ЮРИДИК УНИВЕРСИТЕТИ
АХМЕДОВ АЗИЗХОН ДИЛШОДОВИЧ
ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТНИ ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА СОЛИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
12.00.03 – Фуқаролик ҳуқуқи. Тадбиркорлик ҳуқуқи.
Оила ҳуқуқи. Халқаро хусусий ҳуқуқ
ЮРИДИК ФАНЛАР ДОКТОРИ (DSc)
ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ
Тошкент – 2017
Фан доктори (DSc) диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясида В2017.3.DSc/Yu51 рақам билан
рўйхатга олинган.
Диссертация тадқиқоти Тошкент давлат юридик университетида бажарилган.
Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, рус, инглиз) Илмий кенгаш веб-сайтида
(www.tsul.uz)
ва
«ZiyoNET»
Ахборот-таълим
тармоғи
порталида
(www.ziyonet.uz)
жойлаштирилди.
Илмий маслаҳатчи:
Гулямов Саид Саидахрарович
юридик фанлар доктори, профессор
Расмий оппонентлар:
Насриев Илхом Исмоилович
юридик фанлар доктори, доцент
Суюнова Дилбар Жолдасбаевна
юридик фанлар доктори, доцент
Рахмонкулова Нилуфар Ходжи-Акбаровна
юридик фанлар доктори
Етакчи ташкилот:
Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси
Олий ўқув курслари
Диссертация
ҳимояси
Тошкент
давлат
юридик
университети
ҳузуридаги
DSc.27.06.2017.Yu.22.01 рақамли Илмий кенгашнинг 2017 йил «__» декабрь соат __:__ даги
мажлисида бўлиб ўтади. (Манзил: 100047, Тошкент ш., Сайилгоҳ кўчаси, 35. Тел.: (99871) 233-66-
36; факс: (998971) 233-37-48; e-mail: info@tsul.uz).
Диссертация билан Тошкент давлат юридик университети Ахборот-ресурс марказида
танишиш мумкин (835 рақами билан рўйхатга олинган). (Манзил: 100047, Тошкент ш., А.Темур
кўчаси, 13. Тел.: (99871) 233-66-36).
Диссертация автореферати 2017 йил «__» декабрда тарқатилди.
(2017 йил «__» декабрдаги 3 рақамли реестр баённомаси).
З.Н.Эсанова
Илмий даражани берувчи Илмий
кенгаш
раиси,
юридик
фанлар
доктори, профессор
Н.С.Салаев
Илмий даражани берувчи Илмий
кенгаш
котиби, юридик
фанлар
номзоди, доцент
Н.Ф.Имомов
Илмий даражани берувчи Илмий
кенгаш ҳузуридаги илмий семинар
раиси, юридик фанлар доктори, доцент
5
КИРИШ (Докторлик диссертацияси аннотацияси)
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.
Дунёда сўнгги
пайтда илмий-техникавий тараққиётнинг асосини ташкил қилувчи
нанотехнологиялар,
биотехнологиялар,
ген
инженерияси,
«сунъий
интеллект» ва бошқа истиқболли инновацион фаолият натижаларининг
компьютер технологиялари, телекоммуникациялар, тиббиёт ва транспорт
каби соҳаларга кенг татбиқ этилиши долзарб аҳамият касб этмоқда. Хусусан,
2015 йилда жаҳон миқёсида 2,9 млн. та ихтироларга патент олиш учун
талабнома берилган бўлиб, бу кўрсаткич 2014 йилга нисбатан 7,8% га
ошган
1
. Шу билан бирга иқтисодиёти ривожланган давлатлар олдида
инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солиш, инновацияларни
тижоратлаштириш, ҳуқуқий муҳофаза қилиш муаммоларини ҳал қилиш
муҳим вазифа бўлиб қолмоқда. Жумладан, Европа Иттифоқи давлатларида
инновацион муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш йўналишларини
белгилаш борасида «Европа-2020» Стратегияси ишлаб чиқилди, Иқтисодий
ҳамкорлик ва ривожланиш ташкилоти томонидан илмий-тадқиқот, тажриба-
конструкторлик ва технология ишларига (ИТТКТИ) оид ташкилий, ҳуқуқий,
иқтисодий муносабатларни тартибга солувчи Фраскати қўлланмаси ҳамда
инновацияларни баҳолашнинг ҳуқуқий мезонларини аниқлаш бўйича Осло
қўлланмаси қабул қилинган.
Жаҳонда инновацион фаолият ва уни самарали ҳуқуқий тартибга
солишнинг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш асосида мазкур жараённи
такомиллаштириш, янги техника ва технологияларни яратиш ва жорий
этишнинг муҳимлигидан келиб чиқиб, инновацион фаолиятга оид ҳуқуқий
муносабатларнинг субъектлари ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш
ва ҳимоя қилиш, инновацияларни тижоратлаштиришнинг янада самаралироқ
механизмларини
ишлаб
чиқиш,
интеллектуал
мулкнинг
ҳуқуқий
муҳофазасига
оид
норматив-ҳуқуқий
базани
ривожлантириш
ва
тизимлаштириш, қонунни қўллаш амалиётини такомиллаштириш, шунингдек
ҳуқуқий тартибга солиш йўналиш ва истиқболларини тадқиқ этиш муҳим
аҳамият касб этмоқда.
Мустақиллик
йилларида
республикамиз
иқтисодиётини
ривожлантиришда инновацияларни яратиш ва кенг жорий этиш
жараёнларига алоҳида аҳамият берилиб, бу борада кенг қамровли мақсадли
чора-тадбирлар амалга оширилди. Амалга оширилган ишлар натижасида
мазкур соҳани муайян даражада ривожлантиришга эришилди. Ушбу
йўналишда инновацион ғоялар, технологиялар ва лойиҳалар ярмаркалари
ташкил этилди, давлат бошқаруви институтлари қайта ташкил этилди,
инновацияларни яратиш учун шарт-шароитлар яхшиланди ҳамда мазкур
соҳадаги ҳуқуқий база яратилди. Ҳозирда илмий-тадқиқот ва инновация
фаолиятини рағбатлантириш, илмий ва инновация ютуқларини амалиётга
жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш, олий ўқув юртлари ва
1
IP Facts and Figures // http://www.wipo.int/ipstats/en/charts/ipfactsandfigures2016.html.
6
илмий-тадқиқот институтлари ҳузурида ихтисослаштирилган илмий-
экспериментал лабораториялар, юқори технология марказлари ва
технопаркларни ташкил этиш
1
мамлакатни инновацион ривожлантиришнинг
устувор йўналишларидан бири сифатида белгиланиб, бу соҳани тадқиқ этиш
муҳим аҳамият касб этмоқда.
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (1995, 1996),
«Ихтиролар, фойдали моделлар ва саноат намуналари тўғрисида»ги (2002),
«Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида»ги (2006) Қонунлари,
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ишлаб чиқаришга инновацион
лойиҳалар ва технологияларни жалб қилишни рағбатлантириш бўйича
қўшимча
чора-тадбирлари
тўғрисида»ги
(2008),
«Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси
тўғрисида»ги (2017), «Тошкент шаҳрининг Яшнобод туманида инновация
технопаркини ташкил қилиш тўғрисида»ги (2017) ҳамда «Ўзбекистон
Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлигини ташкил этиш
тўғрисида»ги (2017) Фармонлари ва мавзуга оид бошқа қонун ҳужжатларида
белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти
муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши-
нинг асосий устувор йўналишларига боғлиқлиги.
Мазкур диссертация
республика фан ва технологиялар ривожлантиришининг I. «Ахборотлашган
жамият ва демократик давлатни ижтимоий, ҳуқуқий, иқтисодий, маданий,
маънавий-маърифий ривожлантиришда инновацион ғоялар тизимини
шакллантириш ва уларни амалга ошириш йўллари» устувор йўналишига
мувофиқ бажарилган.
Диссертациянинг мавзуси бўйича хорижий илмий тадқиқотлар
шарҳи
2
.
Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солиш бўйича илмий
тадқиқотлар дунёнинг етакчи илмий марказлари ва университетларида,
жумладан, Yale Law School, Harvard Law School, Stanford University,
Massachusetts Institute of Technology, Boston University School of Law,
University of California Irvine School of Law, University of Texas School of Law
(АҚШ); Tilburg Law School, University of Amsterdam (Голландия); European
Corporate
Governance
Institute
(Бельгия);
Санкт-Петербург
давлат
университетити, Интеллектуал мулк республика илмий-тадқиқот институти
(Россия); Тошкент давлат юридик университети, шунингдек Жаҳон
иқтисодиёти ва дипломатия университетида (Ўзбекистон) олиб борилмоқда.
Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишни такомиллаштириш
масаласида олиб борилган илмий тадқиқотлар натижасида қатор, жумладан
қуйидаги илмий натижалар олинган: инновацион фаолиятда корпоратив
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ–4947-сон “Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони. //
Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда.
2
Диссертация мавзуси бўйича халқаро илмий тадқиқотлар шарҳи: www.law.yale.edu, www.hls.harvard.edu,
www.stanford.edu, www.web.mit.edu, www.ssrn.com, www.universiteitleiden.nl, www.tilburguniversity.edu,
www.ecgi.org, www.msu.ru, www.law.uci.edu, www.bu.edu/law, www.rniiis.ru, www.spbu.ru, www.tsul.uz ва
бошқа манбалар асосида амалга оширилган.
7
бошқарув, венчур капитали ва оилавий тадбиркорликнинг ўзаро боғлиқлиги
очиб берилган (University of Amsterdam, Tilburg Law School (Голландия);
инновацион фаолиятни ривожлантиришда акциядорлик жамиятларининг
роли аниқлаштирилган (Boston University School of Law, Massachusetts
Institute of Technology, Yale Law School, Harvard Law School, Stanford
University (АҚШ); инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишда
«рақамли» муаллифлик ҳуқуқининг компонентлари ишлаб чиқилган
(University of California Irvine School of Law, University of Texas School of Law
(АҚШ); корпоратив бошқаруви субъектларида инновацияларнинг ҳуқуқий
муҳофазасига салбий таъсир қилувчи омиллар очиб берилган (European
Corporate
Governance
Institute
(Бельгия),
Санкт-Петербург
давлат
университети, Интеллектуал мулк республика илмий-тадқиқот институти
(Россия); инновацион ривожланишни таъминлашда интеллектуал мулк
ҳуқуқи институтлари таъсири самарадорлигини ошириш механизмлари
ишлаб чиқилган (Тошкент давлат юридик университети); инновацион
технологияларни трансфери муаммолари (Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия
университети) очиб берилган.
Дунёда
инновацион
фаолиятни
ҳуқуқий
тартибга
солишни
такомиллаштириш бўйича бир қатор, жумладан, қуйидаги устувор
йўналишларда тадқиқотлар олиб борилмоқда: инновацияларга оид
фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи миллий қонун
ҳужжатларининг халқаро унификациясини таъминлаш; инновацияларни
тижоратлаштиришнинг
ҳуқуқий
механизмларини
ривожлантириш;
инновацион фаолиятни амалга оширишда интеллектуал мулк объектлари
эгаларининг
мутлақ
ҳуқуқларини
муҳофаза
қилиш
усулларини
такомиллаштиришга қаратилган қоидаларни ишлаб чиқиш.
Мавзунинг ўрганилганлик даражаси.
Ўзбекистон Республикасида
инновацион фаолиятни фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг у ёки бу
жиҳатлари мамлакатимиз олимларидан – Ҳ.Р.Раҳмонқулов, О.Оқюлов,
С.С.Гулямов, Н.Ф.Имомов, И.И.Насриев, И.Р.Рустамбеков, Б.Н.Тошев,
Л.Х.Ташпулатова, В.Д.Юсупов, Б.Р.Болиев ва бошқаларнинг илмий
ишларида муайян даражада кўриб чиқилган.
Хорижий мамлакатларда инновацион фаолиятга оид ҳуқуқий
муносабатларни тартибга солишнинг ўзига хос жиҳатлари ўрганилган бўлиб,
бунда иқтисодиётни инновацион ривожлантиришнинг назарий масалалари
Й.Шумпетер
(Австрия),
К.Фримен
(Буюк
Британия)
томонидан,
интеллектуал мулк ҳуқуқини стандартлаштириш масалалари Mark A. Lemley
(АҚШ) томонидан, инновацион фаолият соҳасида юзага келган низоларни
судларда ҳал қилиниши билан боғлиқ муаммолар Mark A. Lemley, R. Anthony
Reese (АҚШ) томонидан, инновацион компанияларда (венчур капитали
қатнашган «старт ап») инвесторларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
масалалари Joseph A. McCahery, Erik P.M. Vermeulen (Голландия) томонидан,
инновация ва муаллифлик ҳуқуқи ўртасидаги ўзаро алоқалари ва
зиддиятлари Michael A. Carrier (АҚШ) томонидан, инновацион фаолиятнинг
8
фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг назарий жиҳатлари М.В.Волинкина,
О.И.Худокормова,
В.Н.Круглов,
С.Г.Алексеев,
А.Н.Чегодаева,
П.В.Селезневлар (Россия) томонидан ўрганилган
1
.
Бироқ юқорида номлари келтирилган олимларнинг ишлари асосан
инновацияларга оид ҳуқуқий муносабатларнинг алоҳида турлари ва
жиҳатларига бағишланган бўлиб, комплекс ҳуқуқий тартибга солишни
ёритишга қаратилмаган. Шу сабабли инновацион фаолиятда фуқаролик-
ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишни комплекс тадқиқ этиш долзарб
ҳисобланади.
Мамлакатимизда инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишга оид
алоҳида монографик тадқиқот олиб борилмаган.
Диссертация тадқиқотининг диссертация бажарилаётган олий
таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Диссертация
мавзуси
Тошкент
давлат
юридик
университетининг илмий-тадқиқот ишлари режасига киритилган ҳамда
«
Ижтимоий-иқтисодий
ислоҳотларни
фуқаролик-ҳуқуқий
таъминлаш
муаммолари» ва «Интеллектуал мулк объектларини фуқаролик муомаласида
бўлишини фуқаролик-ҳуқуқий таъминлаш» илмий тадқиқотларининг устувор
йўналишлари доирасида амалга оширилган.
Тадқиқотнинг мақсади
инновацион фаолият соҳасидаги фуқаролик-
ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишни такомиллаштириш бўйича
таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг вазифалари
:
инновация ва инновацион фаолиятнинг ҳуқуқий моҳиятини аниқлаш
ҳамда уларга тавсиф бериш;
инновацион фаолият субъектларининг, шу жумладан технопаркларнинг
ҳуқуқий ҳолатига оид қонунчилик ҳужжатларини такомиллаштириш бўйича
таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш;
инновацион фаолиятга оид фуқаролик-ҳуқуқий шартномалар бўйича
қонун қўллаш амалиётини яхшилаш юзасидан тавсиялар бериш;
инновацион фаолият натижаларини тижоратлаштириш, ҳуқуқий
муҳофаза қилиш амалиётини такомиллаштириш бўйича таклиф ва тавсиялар
ишлаб чиқиш;
инновацион фаолиятни амалга оширишга оид фуқаролик қонун
ҳужжатларини такомиллаштириш йўналишларини ишлаб чиқиш;
ривожланган хорижий мамлакатлар тажрибасини ўрганиб, инновацион
фаолиятни ҳуқуқий тартибга солиш муаммоларининг ечимини топишдан
иборат.
Тадқиқотнинг объекти
инновацион фаолият соҳасидаги фуқаролик-
ҳуқуқий муносабатлар тизими ҳисобланади.
Тадқиқотнинг предмети
инновацион фаолият соҳасидаги фуқаролик-
ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишга қаратилган оид норматив-
ҳуқуқий ҳужжатлар, қонунни қўллаш амалиёти, хорижий мамлакатлар
1
Бу ва бошқа манбалар диссертациянинг фойдаланилган адабиётлар рўйхатида келтирилган.
9
қонунчилиги ва тажрибаси ҳамда юридик фанда мавжуд бўлган концептуал
ёндашувлар, илмий-назарий қарашлар ва ҳуқуқий категориялардан иборат.
Тадқиқотнинг усуллари.
Тадқиқот давомида тарихий, тизимли-
тузилмавий, қиёсий ҳуқуқий, мантиқий, аниқ социологик, илмий манбаларни
комплекс тадқиқ этиш, индукция ва дедукция, статистик маълумотлар
таҳлили каби усуллар қўлланилган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги
қуйидагилардан иборат:
интеллектуал мулк объектларининг ҳуқуқий ҳимояси, ташқи иқтисодий
фаолиятни амалга ошириш ва инвестицияларни жалб қилишга кўмаклашиш
технопарк бошқаруви органининг асосий вазифа ва функциялари эканлиги
асосланган;
илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология ишлари
кўринишидаги инновацион фаолиятга Фуқаролик кодексининг пудрат
шартномаларига оид нормаларининг қўлланилмаслиги асосланган;
инновацион фаолиятга оид шартномаларда мажбуриятларни тасодифан
бажариш мумкин бўлмаслиги хавфи кредиторнинг зиммасига тушиши
тўғрисидаги таклиф асосланган;
ихтиролар, фойдали моделлар, саноат намуналари, ЭҲМ учун дастурлар
ёки Фуқаролик кодексининг интеллектуал мулкка оид қоидаларига мувофиқ
ҳуқуқий
муҳофаза
этиладиган
интеллектуал
фаолиятнинг
бошқа
натижаларини ягона технология таркибига киритишнинг янги ҳуқуқий
институти асосланган;
давлат илмий-техникавий дастурлари доирасида интеллектуал мулк
объектларига бўлган мулкий ҳуқуқларни давлат гранти шартномаларининг
тарафлари ўртасида тақсимлаш ҳамда тижоратлаштириш ҳақида шартларни
кўзда тутиш зарурлиги асосланган.
Тадқиқотнинг амалий натижаси
қуйидагилардан иборат:
илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология ишларига оид
ҳуқуқий муносабатлар субъектларининг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя
қилиниши самарадорлигини янада оширишга, инновацион фаолият
натижаларига бўлган ҳуқуқларни мазкур субъектлар ўртасида оқилона
тақсимлаш бўйича махсус тамойиллар тизими шакллантирилган ва уларни
қонун ҳужжатларида мустаҳкамлаш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
қонунчилик ҳужжатларида ташкил этилиши кўзда тутилаётган янги
технопаркларнинг ҳуқуқий ҳолатини унификациялаштиришга хизмат
қилувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжат ишлаб чиқишга доир тегишли таклифлар
ишлаб чиқилган;
республикамизда
инновацион
фаолият
соҳасидаги
ижтимоий
муносабатларни комплекс ҳуқуқий тартибга солинишини такомиллаштириш,
шунингдек мазкур соҳани ҳуқуқ соҳалари доирасида ўрганиш ва
ривожланиш йўналишларини белгилаш мақсадида «Инновация ҳуқуқи» янги
комплекс ҳуқуқ соҳаси сифатида асослантирилган;
давлат илмий-техникавий дастурларда иштирок этаётган инновацион
фаолият субъектлари томонидан яратилган интеллектуал мулк объектларини
10
тижоратлаштиришга бўлган ҳуқуқларни амалга оширишни назарда тутувчи
шартнома лойиҳаси ишлаб чиқилган.
Тадқиқот натижаларнинг ишончлилиги.
Тадқиқот натижалари
халқаро ҳуқуқ ва миллий қонунчилик нормалари, ривожланган давлатлар
тажрибаси, қонунни қўллаш амалиёти, ўтказилган ижтимоий сўровноманинг
анкета, интервью ва эксперт сўров шаклларига асослангани, статистик
маълумотларни таҳлил қилиш натижалари умумлаштирилиб, тегишли
ҳужжатлар билан расмийлаштирилган. Хулоса, таклиф ва тавсиялар
апробациядан ўтказилиб, уларнинг натижалари етакчи миллий ва хорижий
нашрларда эълон қилинган. Олинган натижалар ваколатли тузилмалар
томонидан тасдиқланган ва амалиётга жорий қилинган.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Тадқиқот
натижаларининг илмий аҳамияти ундаги илмий-назарий хулосалар, таклиф
ва тавсиялардан келгуси илмий фаолиятда, қонун ижодкорлигида, қонунни
қўллаш
амалиётида,
фуқаролик
қонун
ҳужжатларининг
тегишли
нормаларини шарҳлашда, миллий қонунчиликни такомиллаштириш ҳамда
фуқаролик ҳуқуқи, тадбиркорлик ҳуқуқи, халқаро хусусий ҳуқуқ фанларини
илмий-назарий
жиҳатдан
бойитишга
хизмат
қилади.
Тадқиқот
натижаларидан янги илмий тадқиқотлар олиб боришда фойдаланиш мумкин.
Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти қонун ижодкорлиги
фаолиятида, хусусан норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тайёрлаш ҳамда уларга
ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш жараёнида, қонунни қўллаш
амалиётини такомиллаштиришда ҳамда олий юридик таълим муассасаларида
хусусий ҳуқуқ соҳасидаги фанларни ўқитишда хизмат қилади.
Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Инновацион фаолиятни
фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солиш тадқиқоти бўйича олинган илмий
натижалар асосида:
Тошкент шаҳрининг Яшнобод туманида ташкил этилаётган инновацион
технопаркнинг
бошқарув
органининг
вазифа
ва
функцияларини
аниқлаштириш
тўғрисидаги
таклифлар
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг 2017 йил 5 июндаги «Тошкент шаҳрининг Яшнобод
туманида
инновация
технопаркини
ташкил
қилиш
тўғрисида»ги
ПФ–5068-сон Фармонига киритилган (Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт
вазирлигининг
2017
йил
13
сентябрдаги
АД-4-8/20-226–сон
маълумотномаси). Ушбу таклифлар технопаркнинг интеллектуал мулк
объектларини муҳофаза қилиш соҳасида консалтинг, ташқи иқтисодий
фаолиятни амалга оширишга кўмаклашиш, инвестициялар, шу жумладан чет
эл
инвестицияларни
жалб
қилиш
соҳасидаги
ваколатларини
такомиллаштиришга хизмат қилади;
илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология ишларини
бажаришда пудрат шартномаларига оид қонун нормаларини чекланган
доирада қўллаш, ягона технология таркибидаги интеллектуал фаолият
натижаларидан фойдаланиш ҳуқуқи, технопаркларнинг ҳуқуқий ҳолатини
белгилаш тўғрисидаги таклифлар «Ўзбекистон Республикасининг айрим
11
қонун ҳужжатларига инновацион фаолиятни такомиллаштириш билан боғлиқ
ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонун лойиҳасига
киритилган (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик
палатаси Саноат, қурилиш ва савдо масалалари қўмитаси 2016 йил
10 майдаги 04/2-03-259-сон маълумотномаси). Ушбу таклифлар Ўзбекистон
Республикасида инновацион фаолиятни амалга ошириш учун қулай ҳуқуқий
шарт-шароитларни яратишга хизмат қилади;
давлат илмий-техникавий дастурларда иштирок этаётган инновацион
фаолият субъектлари томонидан яратилган интеллектуал мулк объектларини
тижоратлаштиришга бўлган ҳуқуқларни амалга оширишни назарда тутувчи
намунавий шартнома лойиҳаси ишлаб чиқилиб, давлат илмий-техника
дастурларини амалга ошириш жараёнига жорий қилинган (Ўзбекистон
Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Фан ва технологияларни
ривожлантиришни мувофиқлаштириш қўмитаси (ФТРМҚ) 2016 йил
25 октябрдаги ФТҚ-0413/712-сон маълумотномаси). Мазкур намунавий
шартнома шартлари инновацион фаолиятни амалга оширишда қатнашувчи
субъектлар (муаллифлар)нинг яратилган инновацияларга бўлган мулкий ва
номулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилиш самарадорлигини оширади.
Тадқиқот
натижаларининг
апробацияси.
Мазкур
тадқиқот
натижалари 13 та илмий анжуманда, жумладан, 2 та халқаро,
11 та республика илмий-амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган.
Натижаларнинг эълон қилиниши.
Диссертация мавзуси бўйича жами
30 та илмий иш, жумладан, 1 та монография, 29 та мақола (4 таси хорижий
нашрларда) чоп этилган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Докторлик диссертацияси
кириш, 11 та параграфни қамраб олган 5 та боб, хулоса, фойдаланилган
адабиётлар рўйхати ҳамда иловалардан иборат. Диссертациянинг ҳажми
240 бетни ташкил этган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Диссертациянинг
кириши
(докторлик диссертацияси аннотацияси)да
тадқиқот мавзусининг долзарблиги ва зарурати, тадқиқотнинг республика
фан ва технологиялари ривожланишининг асосий устувор йўналишларига
боғлиқлиги, тадқиқот мавзусига оид хорижий илмий-тадқиқотлар шарҳи,
тадқиқ этилаётган муаммонинг ўрганилганлик даражаси, диссертация
мавзусининг диссертация бажарилаётган олий таълим муассасасининг
илмий-тадқиқот ишлари билан боғлиқлиги, тадқиқотнинг мақсад ва
вазифалари, объекти ва предмети, усуллари, тадқиқотнинг илмий янгилиги ва
амалий натижаси, тадқиқот натижаларининг ишончлилиги, тадқиқот
натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти, уларнинг жорий қилинганлиги,
тадқиқот натижаларининг апробацияси, натижаларнинг эълон қилинганлиги
ва диссертациянинг ҳажми ва тузилиши ёритиб берилган.
Диссертациянинг
«Инновацион фаолият соҳасидаги фуқаролик-
ҳуқуқий муносабатларнинг умумий тавсифи»
деб номланган биринчи
12
бобида инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишнинг назарий
жиҳатлари таҳлил қилинган ҳамда инновациялар илмий жиҳатдан
таснифланган.
Инновацияларнинг ҳуқуқий моҳияти ва мазмуни фуқаролик ҳуқуқи
нуқтаи назаридан очиб бериш муҳим аҳамият касб этмоқда. Илгари ҳуқуқ
назарияси фани доирасида инновациялар, энг аввало, иқтисодий категория
сифатида қаралган бўлса, сўнгги пайтда улар фуқаролик-ҳуқуқий
муносабатлар объектлари қаторига киритилмоқда. Таъкидлаш керакки,
«инновация» атамаси фанга илк бор австриялик иқтисодчи Й.Шумпетер
томонидан киритилган бўлиб, инновацияни тадбиркорлик фаолиятида фойда
оладиган восита сифатида эътироф этади. Шунингдек, инновациялар, деганда
янги турдаги истеъмол товарлари, янги ишлаб чиқаришлар, транспорт
воситалари, бозорларни ва ишлаб чиқаришда ташкил этиш шаклларини
амалга жорий этиш ва қўллаш мақсадида амалга оширилган ўзгартиришлар
тушунилган. Бундан ташқари, айрим манбаларда «инновация» интеллектуал
фаолият натижаларини ёки янги технологияларни фуқаролик муомаласига
татбиқ этиш жараёни эканлиги кўрсатилган
1
. Шунингдек, «инновация»
тушунчасига берилган илмий-назарий таърифлар таҳлили унинг мазмунини
янгилик, ҳамда инновацион фаолиятнинг асосий функцияси эса ўзгартириш
киритиш эканлигини кўрсатмоқда. Бошқача айтганда, инновация бозор
муносабатларига киритилган янги ёки такомиллаштирилган маҳсулот,
амалий фаолиятда қўлланиладиган янги ёки такомиллаштирилган технологик
жараён ёхуд ижтимоий хизматларга янгича ёндашув кўринишида
ифодаланади.
Мазкур таърифлар инновацияларнинг ҳуқуқий моҳиятини тўлиқ очиб
бермаганлиги сабабли, «инновация» тушунчасига қуйидагича муаллифлик
таърифи шакллантирилди: «инновация – янги ёки такомиллаштирилган
маҳсулот, технология, янги хизматларни фуқаролик муомаласига татбиқ
этиш ёки ўз эҳтиёжлари учун фойдаланиш жараёни, ишлаб чиқариш,
маъмурий, тижорат ёки бошқа характердаги янги ташкилий-техникавий
ечим».
Шу билан бирга таъкидлаш керакки, «инновациялар» ва «инновацион
фаолият»нинг фуқаролик тизимидаги ўрнини аниқлашда илмий мунозаралар
интиҳосига етгани йўқлиги сабабли уларни комплекс илмий-назарий тадқиқ
этиш келажакда муҳим вазифа бўлиб қолмоқда. Шундан келиб чиқиб,
юқорида берилган инновацияга муаллифлик таърифини тегишли қонун
ҳужжатлари лойиҳаларини ишлаб чиқишда фойдаланиш мақсадга мувофиқ.
Инновацион
фаолиятни
тартибга
солувчи
норматив-ҳуқуқий
ҳужжатларнинг юридик таҳлили мамлакатимизда инновацион, шу жумладан
илмий-техникавий, тажриба-конструкторлик фаолияти комплекс тарзда
тизимлаштирилган ягона ҳуқуқий асосга эга эмаслигини кўрсатмоқда. Шу
аснода таъкидлаш жоизки, қонунчиликда ҳанузгача «инновация» ҳуқуқий
категорияга киритилмаган, яъни, қандай янгилик, ғоя ва технология
1
Oslo Manual. Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data. 3rd Edition // OECD/EC, 2005.
13
инновация деб тан олиниши мумкинлиги бўйича аниқ бир ҳуқуқий ёндашув
йўқ. Бу эса ўз навбатида давлат томонидан инновацион фаолиятни моддий
жиҳатдан қўллаб-қувватлашда янгилик хусусиятига эга бўлмаган,
истиқболсиз илмий фаолият натижаларига асоссиз харажатлар сарф
қилинишига сабаб бўлиши мумкин.
Инновацион фаолият соҳасидаги фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларни
тартибга солишда инновацияларнинг турли иқтисодий ва ҳуқуқий омиллар
бўйича илмий таснифлаш мақсадга
мувофиқдир.
Шу
сабабдан
инновацияларнинг муаллифлик таснифи ишлаб чиқилиб, қуйидаги асослар
бўйича инновацияларни тегишли тоифаларга ажратиш таклиф қилинмоқда:
ташаббус манбасига қараб: буюртма инновациялар (инвестор буюртмаси
бўйича) ва муаллифлик;
ошкоралик даражаси бўйича: очиқ ва ёпиқ (конфиденциал)
инновациялар (бозорга чиқаётган янги маҳсулот ва ноу-хау);
янгилик миқёси бўйича: локал ва кенг тарқалган инновациялар;
инновациялар яратилган жойлар бўйича: ташкилот ичидаги, тармоқ
ичидаги, тармоқлараро, миллий ва давлатлараро инновациялар;
молиялаштириш манбаси бўйича: ўз маблағлари эвазига, қарз (кредит),
давлат бюджети, чет эл инвестициялари ҳисобига молиялаштирилган
инновациялар.
Инновацияларнинг таснифи муҳим назарий ва амалий аҳамиятга эга. Бу
инновацияларнинг
моҳиятини
англашга,
уларнинг
турларини
тизимлаштиришга, уларнинг ҳар бир турига ҳуқуқий баҳо беришга, ҳамда бу
соҳада қонунчиликни такомиллаштиришга эҳтиёжни аниқлашга имконият
яратади.
Диссертациянинг
«Инновацион фаолият субъектларининг ҳуқуқий
мақомини аниқлаштириш»
деб номланган иккинчи бобида инновацион
фаолият субъектларининг фуқаролик-ҳуқуқий мақоми тавсифи ҳамда
Ўзбекистонда технопаркларни ҳуқуқий тартибга солишнинг ўзига хос
хусусиятлари таҳлил қилинган.
Таъкидлаш жоизки, фанда юқори технологияларга асосланган
инновацион фаолият амалга ошириладиган субъектлар қуйидагиларга
ажратилган: эркин иқтисодий зоналар; алоҳида маъмурий-ҳудудий
тузилмалар (технополислар); «академиклар шаҳарчалари» кўринишидаги
ҳудудлар. Шу билан бирга, мазкур таснифлашнинг илмий асосларига
қўшилмаган ҳолда, инновацион фаолият субъектларини бажараётган
функцияларга қараб, учта катта гуруҳга ажратишни мақсадга мувофиқ, деб
топдик: биринчи гуруҳ –
олий таълим ёки илмий-тадқиқот муассасалари,
марказлари; иккинчи гуруҳ – бизнес-инкубаторлар, технопарклар,
техномарказлар, инновацион кичик корхоналар ва ҳоказо; учинчи гуруҳ –
давлат (турли жабҳаларда намоён бўлиши мумкин).
Таъкидлаш керакки, концептуал жиҳатдан технопаркларни ташкил этиш
иқтисодиётнинг
юксак
технологияларга
асосланган
соҳалари
ривожланишини жадаллаштириш учун молиявий ва интеллектуал
14
ресурсларни муайян ҳудуд миқёсида жамлашни таъминлашига асосланади.
Технопарклар тижоратчи ва тижоратчи бўлмаган юридик шахсларни,
хусусан, иқтисодиётнинг юксак технологияларга асосланган тармоқлари
корхоналари; илмий-тадқиқот муассасалари; мазкур субъектларни илмий ва
кадрлар жиҳатдан таъминловчи таълим муассасаларини ва фаолияти
технологик жиҳатдан ушбу субъектларга хизмат кўрсатиш билан боғлиқ
бўлган тижоратчи ташкилотларнинг бошқа турларини бирлаштиради.
Бундан ташқари, инновацион фаолият соҳасидаги фуқаролик-ҳуқуқий
муносабатлар мураккаблашиши венчур фирмалари, «старт-ап» ва кичик
инновацион фирмаларнинг миллий қонунчиликдаги ўрнини белгилаш тақозо
этмоқда.
Шу билан бирга айтиш жоизки, Ўзбекистонда эса «технопарк»
тушунчаси
«Эркин
иқтисодий
зоналар
тўғрисида»ги
Ўзбекистон
Республикаси Қонунининг 8-моддасида назарда тутилган бўлсада, биронта
қонун ҳужжатида унга ҳуқуқий таъриф берилмаган. Фикримизча,
мамлакатимизда технопаркларни ташкил этиш амалиёти ривожланган
давлатларнинг ижобий тажрибасини қўллаган ҳолда давом эттирилиши
керак. Янги технопаркларни яратишда, энг аввало, эркин иқтисодий зоналар
тўғрисидаги қонун ҳужжатларига таяниш, мақсадга мувофиқдир.
Инновацион саноат ишлаб чиқариш жараёнида кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорлик субъектлари улушини ошириш мақсадида Ўзбекистон
Республикасида технопарклар тўғрисида норматив-ҳуқуқий ҳужжат ишлаб
чиқиш ва тасдиқлаш лозимлиги таклиф қилинмоқда. Мазкур ҳужжатда
технопаркларни ташкил этиш, уларнинг фаолиятини тартибга солиш
ҳақидаги нормалар акс эттирилиши керак. Хусусан, ҳужжатда олий таълим
муассасалари ва/ёки илмий-тадқиқот институтларининг саноат корхоналари
билан ўзаро ҳамкорлик механизмлари, кичик инновацион корхоналарнинг
соддалаштирилган давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби, олий таълим
муассасалари битирувчиларининг технопарклар корхоналарида иш билан
таъминлаш кафолатлари каби муҳим масалалар ўз ечимини топган бўлиши
мақсадга мувофиқлиги асослаб берилди.
Ҳозирги пайтда мамлакатимизда ташкил қилинаётган технопарклар
ҳуқуқий ҳолатини белгилашда (ташкилий-ҳуқуқий шакли) ривожланган
мамлакатлар тажрибаси инобатга олинмаганлиги ҳамда давлат-хусусий
шерикчиликнинг замонавий моделлари танланмаганлиги келажакда мазкур
инновацион фаолият субъектларининг самарадорлигига салбий таъсир
кўрсатиши мумкин. Шу сабабли, «давлат корхонаси» ташкилий-ҳуқуқий
шаклида фаолият кўрсатаётган технопаркларнинг ҳуқуқий мақоми қайта
кўриб чиқилиши мақсадга мувофиқдир.
Шу билан бирга, Ўзбекистонда технопаркларни ривожлантириш бўйича
бир қатор қонуности норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинсада, уларда
технопарк бошқарув органларининг технопарк иштирокчилари билан ўзаро
муносабатларини тартибга солиш бўйича ягона ёндашув мавжуд эмас.
Хусусан, диссертант томонидан Тошкент шаҳрининг Яшнобод туманида
15
инновацион
технопаркни
ташкил
этиш
тўғрисидаги
Ўзбекистон
Республикаси Президенти Фармони лойиҳасига технопаркнинг вазифаларига
интеллектуал мулк объектларини муҳофаза қилиш соҳасида тавсиялар
бериш; ташқи иқтисодий фаолиятни амалга оширишга кўмаклашиш;
инвестициялар, шу жумладан чет эл инвестицияларни жалб қилишни
киритиш таклиф этилди.
Тадқиқот ишининг
«Ўзбекистон Республикасида инновацион
фаолиятни фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг хусусиятлари»
деб
номланган учинчи бобида Ўзбекистон Республикасида инновацион
фаолиятни ҳуқуқий тартибга солиш генезиси, инновацион фаолият
фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солиш объекти сифатидаги назарий ва амалий
муаммолар таҳлил қилинган.
Ўзбекистон Республикасида инновацион фаолиятни тартибга солувчи
норматив-ҳуқуқий
ҳужжатлар
таҳлили
мазкур
соҳада
қонуности
ҳужжатларнинг устуворлигини кўрсатмоқда. Хусусан, ўтказилган тадқиқот
шуни кўрсатмоқдаки, ўтган асрнинг 90-йилларда қабул қилинган инновацион
фаолиятни тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар кўпроқ соҳадаги
институционал, иқтисодий ва ҳуқуқий асосларнинг ўрнатилиши билан яққол
ажралиб туради. Бу даврда илмий-техникавий ва инновацион фаолиятни
мувофиқлаштириш учун масъул давлат органлари ташкил этилди, илмий-
текшириш, тажриба-конструкторлик ва технология ишлари айрим солиқ ва
мажбурий тўловлардан озод этилди, илмий ходимлар меҳнатини
рағбатлантириш бўйича чора-тадбирлар кўрилди ва ҳоказо. 2000 йиллар
бошларидан 2016 йилга қадар қабул қилинган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар
Ўзбекистонда инновацион фаолиятга эътибор кучайганлигидан далолат
бермоқда. Хусусан, илмий-техникавий ва инновацион фаолият соҳаси учун
масъул бўлган давлат органлари қайта ташкил этилди, илмий-тадқиқот,
тажриба-конструкторлик
ва
технология
ишларини
(ИТТКТИ)
тижоратлаштириш бўйича иқтисодий, молиявий, ташкилий ва ҳуқуқий
характердаги чора-тадбирлар комплекси қабул қилинди. Шу билан бирга,
2016 йил охиридан бошлаб илмий ва инновацион фаолиятни олиб бораётган
ходимларнинг меҳнат ҳақини ошириш, соҳага оид давлат бошқарувида
институционал қайта ташкил этиш бўйича ишлар тизимли равишда амалга
оширилаётганлигини кузатиш мумкин.
Яна бир муҳим жиҳатга эътибор қаратиш керакки, мамлакат илмий
ҳамжамиятида ҳанузгача «Инновациялар ва инновацион фаолият
тўғрисида»ги қонун лойиҳаси устида илмий баҳс-мунозаралар якунлангани
йўқ. Айрим тадқиқотчилар ушбу қонун инновациялар қаторида
модернизация жараёнини қамраб олишини таъкидласа
1
, бошқалари
инновацион фаолиятнинг самарали механизмини ишга тушириш учун
Инновацион кодекс зарурлигини эътироф қилмоқда
2
. Ҳозирги пайтда
1
Оқюлов О. Инновациянинг моҳияти ва ҳуқуқий тартибга солишнинг умумий тавсифи // Интеллектуал мулк
ҳуқуқи: ривожлантириш истиқболлари. – Тошкент: Адолат, 2012. – Б. 110.
2
Еременко Г.А. Управление государственной интеллектуальной собственностью в сфере науки и
технологий: Аналитический обзор. – М.: ВНТИЦ, 2001. – 82-б.
16
мамлакатда инновацион фаолият билан боғлиқ бўлган ижтимоий
муносабатларни фақатгина «Инновацион фаолият тўғрисида»ги Қонун билан
тартибга солиш мумкин деган фикрга қўшилмаган ҳолда, бу борада мавзуга
доир ҳуқуқ ижодкорлиги ишлари режасига кўра босқичма-босқич норматив-
ҳуқуқий ҳужжатлар массивини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ.
Шунингдек, назарий манбалар таҳлили бевосита инновацион фаолиятни
ҳуқуқий тартибга солишда энг кўп учрайдиган муаммоларнинг фуқаролик
ҳуқуқи нуқтаи назаридан тизимлаштирилмаганлигини кўрсатмоқда. Бунда
инновацион фаолиятни амалга оширишда вужудга келадиган ҳуқуқий
муаммоларни Ўзбекистон цивилистика фани назариясидан келиб чиқиб
дифференциацияси амалга оширилиши кераклиги таклиф қилинди. Чунончи,
инновациялар иқтисодий ва ижтимоий турмушда тараққиёт манбаи; давлат
бошқаруви ва мақсадли таъсир кўрсатиш объекти; инвестиция шакли;
тадбиркорлик фаолиятининг алоҳида йўналиши сифатида ўзига хос реаллик,
жараён кўринишида ҳуқуқий тартибга солиш объекти бўлиб ҳисобланади.
Фикримизча, ҳозирда фанда инновацион фаолиятнинг айнан тадбиркорлик
фаолиятининг бир кўриниши эканлиги ҳақидаги қарашларнинг устувор
бўлиши унинг илмий, интеллектуал таркибий элементларини ҳуқуқий
тартибга солишга қаратилган норматив-ҳуқуқий базанинг ривожлантиришга
тўсқинлик қилмоқда.
Таъкидлаш жоизки, тадбиркорликка оид миллий қонунчилигимизда
инновацияларнинг номоддий актив сифатида тан олинмаслигининг сабаби
сифатида
интеллектуал
мулк
объектини
баҳолашнинг
ягона
методологиясининг ҳанузгача яратилмаганлигини кўрсатиш мумкин.
Жумладан, «Интеллектуал мулк объектлари қийматини баҳолаш»
Ўзбекистон
Республикаси
Мулкни
баҳолаш
миллий
стандартига
(13-сон МБМС) (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан
2012 йил 18 июнда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 2371) мувофиқ,
«баҳолаш объектини баҳолашдан ўтказишда баҳоловчи баҳолашнинг
даромад, қиёсий ва харажат ёндашувларидан фойдаланиши (ёки
фойдаланишдан воз кечиш сабабларини асослаши) лозим». Бироқ, мазкур
норматив-ҳуқуқий ҳужжатда юқоридаги баҳолаш ёндашувларининг
қўлланилиш
объектлари
сифатида
инновацион
фаолиятга
оид
шартномаларни
бажариш
юзасидан
олинган
натижалар
алоҳида
кўрсатилмаган. Мазкур норматив-ҳуқуқий ҳужжат қабул қилингандан кейин
ҳам амалиётда интеллектуал мулк объектларини баҳолаш ўзига хос бир қатор
муаммолар, шу жумладан кадр билан боғлиқ, сақланиб қолмоқда.
Шу билан бирга, инновацион фаолиятни фуқаролик-ҳуқуқий тартибга
солишда мавжуд амалий тусдаги муаммолар таҳлили судлар томонидан
қонунни қўллаш амалиётида вужудга келаётганлигини кўрсатмоқда.
Хусусан, инновацияларга оид ишларнинг иқтисодий (собиқ хўжалик)
судларда кўриш амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, соҳага доир қонун
ҳужжатларини қўллаш амалиётини умумлаштиришда ягона ёндашув мавжуд
эмас, қолаверса, айрим судлар томонидан инновацион фаолиятни амалга
17
оширишнинг асосий ҳуқуқий инструменти бўлган ИТТКТИ пудрати
шартномалари бўйича кўрилган ишлар статистикаси олиб борилмайди.
Айнан шундай вазият фуқаролик ишлари бўйича судларда ҳам учрамоқда.
Шундан келиб чиқиб, республикада бундай тоифадаги ишлар жуда кам
кўрилаётганлиги бўлганлиги сабабли судларда етарли даражада амалиёт ва
ягона ёндашув шаклланмаган деган хулосага келишимиз мумкин.
Диссертациянинг
«Инновацион фаолият натижаларини жорий
қилишнинг ҳуқуқий муаммолари»
деб номланган тўртинчи бобида
инновацион фаолият соҳасида фуқаролик-ҳуқуқий шартномаларни қўллаш,
инновацияларни тижоратлаштиришни ҳуқуқий таъминлаш муаммолари
ҳамда инновацион фаолият натижаларини ҳуқуқий муҳофаза қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари таҳлил қилинган.
Интеллектуал фаолият натижаларига бўлган ҳуқуқларни бошқа
шахсларга ўтказишга хизмат кўрсатувчи шартномалар йиғиндиси ҳам
уларнинг йўналишида намоён бўлувчи ички ягоналик билан, ҳам бир қатор
омиллар билан белгиланадиган ички тизимнинг мураккаблиги билан
тавсифланади. Улар жумласига қуйидагиларни киритиш мумкин: ҳуқуқларни
бошқа шахсларга ўтказиш асоси; объектнинг таркибий тузилиши; томонларга
қўйиладиган талаблар хусусияти; муқобил тўловнинг мавжудлиги; шаклнинг
муайянлиги. Бундай шартномаларни бошқалардан фарқлашнинг асосий
мезони сифатида ҳуқуқларни бошқа шахсларга ўтказиш асосини белгилаш
мумкин.
Интеллектуал фаолият натижаларига бўлган ҳуқуқлар муомаласига
хизмат кўрсатиш шартномаларнинг томонларига қўйиладиган талаблар
хусусиятидаги фарқлар бундай шартномаларни универсал ва махсус
субъектлар таркибига эга шартномаларга ажратиш имконини беради.
Инновацион фаолият соҳасидаги шартномалар қаторида комплекс
тадбиркорлик лицензияси (франшизинг) шартномаси алоҳида ўринга эга
бўлиб, мазкур шартномалар фуқаролик ҳуқуқи фани нуқтаи назаридан
алоҳида субъектлар таркиби билан тавсифланади. Яъни, франшизинг
шартномаси бўйича ҳуқуқ эгаси сифатида фақат тижорат ташкилоти бўлган
юридик
шахс
фаолият
кўрсатиши
мумкинлиги
инновацияларни
тижоратлаштиришда бир қатор имтиёзлар эга бўлиши қонунчиликда акс
этмаган.
Ҳуқуқларни бошқа шахсларга ҳақ эвазига ўтказиш шартномаси билан
боғлиқ яна бир баҳсли жиҳати сифатида унга нисбатан айирбошлаш
шартномаси тўғрисидаги нормаларни муқобил тўлов вазифасини пул
маблағлари эмас, балки бошқа турдаги мол-мулк бажарган ҳолда қўллаш
имконияти мавжудлигини кўрсатиш мумкин. Бу хусусда мулкий ҳуқуқларни
айирбошлаш объектлари доирасидан бутунлай чиқиб кетиш масаласи баҳсли
қолмоқда.
Интеллектуал фаолият натижаларига бўлган ҳуқуқларга доир
шартномалар муомаласига беғаразлик асосларининг кириб келиши бир қатор
омиллар билан белгиланади. Масалан, улар жумласига ижодий натижалар
18
яратувчиларининг ушбу натижаларнинг кенг тарқалишидан (диффузиясидан)
манфаатдорлигини, объектлар маънавий эскириш суръатларининг тезлигини,
патент ҳуқуқини амалга ошириш ва патентни кучда сақлаш билан боғлиқ
молиявий қийинчиликларни киритиш мумкин.
Шу билан бирга, инновацион фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ
давлат гранти шартномаларини ўрганиш мазкур шартномалар ижрочилари –
илмий муассасалар ва уларнинг ходимлари ўртасидаги муносабатларга ҳуқуқ
нормаларининг татбиқ этилишида ягона илмий асосланган ёндашув мавжуд
эмаслигини кўрсатди.
Бир қатор олий таълим ва илмий-тадқиқот муассасалари томонидан
тузилган грант шартномалари ижроси таҳлили 2006–2016 йилларда
фундаментал ва амалий илмий-текшириш ишларни бажариш давлат
буюртмаси контрактлари (кейинчалик - контрактлар) мазмунан ИТТКТИ
шартномаларининг бир кўринишида эканлигини кўрсатмоқда. Чунки,
уларнинг предмети бўлиб, илмий-текшириш ишларини амалга ошириш
ҳисобланади. Бунда контракт Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси
ҳузуридаги ФТРМҚ –
буюртмачи, лойиҳа раҳбарлари (жисмоний шахслар) –
ижрочилар ҳамда ижрочилар меҳнат олиб бораётган ташкилот ўртасида
тузилган. Бунда лойиҳада қатнашувчи жисмоний шахслар ва юридик шахс
бўлмиш илмий-тадқиқот ёки олий таълим муассасалари ўртасидаги
муносабатларда бир қанча қонунни қўллаш бўйича муаммолар мавжуд.
Хусусан, ходимлар (лойиҳа раҳбари ва бошқалар) мазкур муассаса билан бир
томондан меҳнат шартномаси, бошқа томондан ИТТКТИ бажариш
шартномалари билан боғлиқ бўлиб қолмоқда. Шу сабабли, грант доирасида
яратилган интеллектуал мулк объекти бир пайтнинг ўзида ҳам меҳнат
шартномаси бўйича хизмат асари ҳисобланади, ҳам ИТТКТИ бажариш
шартномаси бўйича эса ҳуқуқий муҳофазага лойиқ объект бўлади.
Шу
билан
бирга,
интеллектуал
фаолият
натижаларини
тижоратлаштириш муаммолари таҳлили республикада инновацияларнинг
муомаласининг чекланишига таъсир қилувчи омилларни аниқлади, ҳамда бу
борада қонунчиликдаги бўшлиқларни бартараф қилиш зарур, деган хулосага
келинди.
Таъкидлаш керакки, фуқаролик ҳуқуқий тартибга солиш предметининг
ўзига хослиги эркин бозор қатнашчилари ўртасидаги муносабатларда ҳақ
тўлаш асосларининг устуворлиги билан белгиланади. Бундай устуворлик
тенденцияси интеллектуал фаолият натижаларига бўлган ҳуқуқлар
муомаласида ҳам кузатилмоқда. Шу сабабли, «тижоратлаштириш
(коммерциализация)» атамасининг фуқаролик ҳуқуқи фанига кириб келиши
бевосита иқтисодиётни бозор муносабатларига ўтиши билан боғлиқдир.
Шунингдек, инновацион
фаолиятга
оид шартномавий-ҳуқуқий
муносабатлар таҳлили янгилик (инновация)ни тижоратлаштиришнинг
инновацион фаолиятнинг якуний босқичи эканлигини кўрсатмоқда. Хусусан,
инновацион фаолиятнинг биринчи босқичи илмий-тадқиқот ва олий таълим
муассасаларида фундаментал тадқиқотларни қамраб олади. Иккинчи
19
босқичда мазкур муассасаларда таваккалчиликка асосланиб, амалий
характердаги илмий тадқиқотлар ўтказилади. Бунда айрим ҳолатларда салбий
натижага эришиш хавфи кўп бўлади. Учинчи босқичда одатда йирик саноат
ишлаб чиқариш корхоналарнинг ихтисослашган лабораторияларида ёки
илмий-ишлаб
чиқариш
бўлинмаларида
тажриба-конструкторлик
ва
экспериментал ишланмалар яратилади. Сўнгги тўртинчи босқичда тайёр янги
инновацион маҳсулотнинг тижоратлаштириш жараёни амалга оширилади.
Бунда ишлаб чиқаришнинг тўлиқ цикли бошланиб, янги маҳсулот бозорга
чиқарилади.
Шу ерда таъкидлаш жоизки, инновацион фаолият натижаларини
тижоратлаштиришнинг айрим ҳуқуқий жиҳатлари ФК 1035-моддасида
қисман ўз аксини топган. Хусусан, ФК 1035-моддасига мувофиқ,
интеллектуал мулк объектига нисбатан мутлақ ҳуқуқлар эгасига тегишли
мулкий ҳуқуқлар, агар ФК ёки бошқа қонунда бошқача тартиб назарда
тутилмаган бўлса, ҳуқуқ эгаси томонидан шартнома бўйича бошқа шахсга
тўлиқ ёки қисман ўтказилиши мумкин. Бироқ, қонунчиликда давлат
буюртмасини бажариш шартномаси бўйича яратилган интеллектуал мулк
объектига нисбатан мутлақ ҳуқуқларни ўтказишнинг ҳуқуқий механизмлари
ҳанузгача мавжуд эмас.
Инновацион ишланмаларни кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик
субъектларига тижорат сифатида татбиқ этишга грант маблағлари ажратиш
давлат томонидан инновацион фаолият субъектларига сезиларли кўмак бўлиб
хизмат қилади. Фикримизча, бундай ёрдам солиқ ва божхона имтиёзлари,
ҳамда фоизсиз ссудалар кўринишида бўлса, мақсадга мувофиқ бўларди.
Албатта, давлат инновацион фаолият субъектларига муайян имтиёзли
шарт-шароитлар яратиб бериб, уларга ҳам қатъий талаблар қўйишга ҳақли.
Бундай талабларга мисол қилиб, интеллектуал мулк объектларига муҳофаза
ҳужжатлари (патентлар, лицензиялар ва ҳоказо), ҳамда мазкур
ишланмалардан фойдаланиш хавфсизлигини тасдиқловчи ҳужжатларни
(сертификат, гувоҳнома ва ҳоказо) тақдим этилиши зарурлигини
келтиришимиз мумкин. Бунда давлат ўзи томонидан молиялаштирилган
инновацион фаолият натижасининг «ҳуқуқий тозалиги»ни таъминлашга,
ҳамда учинчи шахслар томонидан ишланмага нисбатан гипотетик даъво
талабларидан превентив ҳимояга эришади.
Инновацион фаолият натижаларини тижоратлаштиришда асосий
муаммолардан бири - жалб қилинган маблағларнинг қайтарилмаслиги хавфи
бўлиб қолмоқда. Бу борада айрим тадқиқотчилар мазкур хавфни суғурталаш
тартибини белгилашни таклиф қилмоқда. Фикримизча, ҳозирги иқтисодий
ривожланиш босқичида мамлакатимизда фаолият кўрсатаётган суғурта
компаниялари инновацион фаолиятни суғурталашга етарли молиявий
ресурсларга эгадир.
Таъкидлаш
жоизки,
Ўзбекистонда
давлат
томонидан
молиялаштириладиган илмий-тадқиқот ишлари самарадорлигининг таҳлили
шуни кўрсатмоқдаки, давлат бюджети ва бошқа марказлаштирилган
20
манбалардан кўп миқдорда маблағ ажратилишига қарамай, республика
илмий-тадқиқот ҳамда олий таълим муассасалари томонидан олиб
борилаётган давлат илмий-техника дастурлари натижаларини ҳуқуқий
муҳофаза қилиш чораларига етарлича эътибор қаратилмаяпти. Бу ҳолат
давлат бюджет ҳисобидан яратилган интеллектуал мулк объектларига бўлган
мутлақ ҳуқуқларнинг муомаласига салбий таъсир қилиши мумкин.
Шунингдек, республика илмий-тадқиқот муассасалари ўз илмий
маҳсулотларининг экспортини амалга оширсада, бунда шуни таъкидлаш
керакки, ушбу ташкилотлар ўз интеллектуал мулкига бўлган мутлақ
ҳуқуқларни эмас (масалан, патент ёки ҳуқуқларни ўтказиш шартномалари),
балки ўзи ишлаб чиқарган тайёр маҳсулотни сотмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлиги (ИМА)
маълумотларига
қараганда,
ИМАга
2015
йилда
келиб
тушган
6839та талабномалардан фақатгина 885 таси саноат мулки объектлари
(489 та ихтиро, 211 та саноат намунаси, 185 та фойдали модель),
486 таси ЭҲМ учун дастур, 25 таси селекция ютуғига оид бўлиб, қолган
5430 (80%) таси эса товар белгиларини рўйхатга олиши ҳақидаги талабнома
ташкил этади. Шунингдек, ИМА томонидан 2015 йилда берилган
651 та муҳофаза ҳужжатлардан 153 та ихтиро, 76 та фойдали модель,
138 та саноат намуналари, 2 та селекция ютуғи патентларига тўғри келди.
Бундан ташқари, яратилган саноат мулки объектларини тижоратлаштириш
кўрсаткичлари борасида ҳам салбий тенденция кузатилмоқда. Хусусан,
2010-2015 йилларда жами 1273 та рўйхатдан ўтказилган интеллектуал мулк
объектларига бўлган ҳуқуқларни сотиш шартномаларидан 1126 таси (88%)
товар белгиларига оид бўлса, қолгани саноат мулки объектларига
тегишлидир.
Ихтирога Ўзбекистон Республикасининг патентини бериш учун
талабномаларни тузиш, топшириш ва кўриб чиқиш қоидалари (Адлия
вазирлиги томонидан 22.03.2004 й. 1329-сон билан давлат рўйхатидан
ўтказилган), Фойдали моделга Ўзбекистон Республикасининг патенти
берилиши учун талабномаларни тузиш, топшириш ва кўриб чиқиш
қоидалари (Адлия вазирлиги томонидан 29.04.2004 й. 1343-сон билан давлат
рўйхатидан ўтказилган), Саноат намунасига Ўзбекистон Республикасининг
патенти берилиши учун талабномани тузиш, топшириш ва кўриб чиқиш
қоидалари (Адлия вазирлиги томонидан 20.05.2004 й. 1361-сон билан давлат
рўйхатидан ўтказилган) кўп ҳажмлилиги ва мураккаблиги ҳамда Патент
божлари ва тўловлари ставкаларининг (ВМ 20.04.2006 й. 65-сон қарори)
80 дан ортиқ тури мавжудлиги инновацион фаолият субъектларига патент
олиш жараёнида муаммолар вужудга келаётганлиги ҳақида эксперт баҳолари
олинди.
Диссертациянинг
«Ўзбекистон
Республикасида
инновацион
фаолиятнинг ривожланиш истиқболлари»
деб номланган бешинчи бобида
инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишга оид халқаро тажрибанинг
миллий қонунчиликка жорий қилиш, Ўзбекистон Республикасида
21
инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишни такомиллаштиришнинг
асосий йўналишлари таҳлил қилинди.
Ўзбекистонда
инновацион
фаолиятнинг
ҳуқуқий
асосларини
такомиллаштиришда ушбу соҳанинг илғор хорижий тажрибасини чуқур
ўрганиш ва ижобий жиҳатларини миллий қонунчиликка татбиқ этиш
зарурлиги асосланди.
Хусусан, бугунги кунда АҚШ қонунчилигида технологиялар трансфери
ва уларни коммерциализация қилиш тартиб-таомилларини белгилайдиган
20 дан зиёд қонун ва АҚШ президенти актлари бор, фанни ташкил этиш эса
қудратли қонунчилик базаси билан таъминланган: илмий соҳа билан боғлиқ
муаммолар қарийб 4000 федерал қонун билан тартибга солинади. Уларнинг
орасида миллий фан тўғрисида (1950 йил), миллий фан ва технологиялар
тўғрисида (1976 йил) ва бошқа базавий қонунлар мавжуд. Бироқ патент
ҳуқуқи ва муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилишда суд прецедентлари
айниқса муҳим роль ўйнайди.
АҚШ давлати фанга ажратадиган маблағларни олишнинг асосий
ҳуқуқий шакли давлат идоралари хусусий фирмалар билан тузадиган
ИТТКТИ бажариш контрактлари ҳисобланади. Ушбу тизим АҚШда пайдо
бўлганига юз йилдан фаолият кўрсатмоқда ва унинг ижобий самараси шу
билан
белгиланадики,
у
хусусий
сектордан
ташқари
давлат
лабораторияларини ва олий ўқув юртларида илм-фанни ривожлантириш учун
ҳам кенг имкониятлар яратди.
Шунингдек, 1980 йилда қабул қилинган Бай-Доул қонуни (Bayh-Dole
Act of 1980) университетлар, нотижорат ташкилотлари ва кичик
корхоналарга ҳукуматнинг молиявий мадади билан яратилган ихтироларга
мулкдорлик ҳуқуқини берди. Ўша йили Технологик инновациялар
тўғрисидаги Стивенсон-Уайдлер қонуни (Stevenson - Wydler Technology
Innovation Act of 1980) ҳам қабул қилиниб, ушбу қонунлар давлат ва хусусий
секторнинг ўзаро фойдали ҳамкорлигини ривожлантириш учун қулай муҳит
яратди. Бу ҳолат АҚШ инновацион фаолият ва сиёсат соҳасида пешқадамлик
қилишига сабаб бўлди.
Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солиш борасида Европа
Иттифоқи тажрибаси ҳам жуда долзарблиги таъкидланди. Айниқса,
Германия ва Франция ҳуқуқи нормалари, айниқса саноат мулкига оид
қонунчилик қисми дунёда илғор тажриба сифатида танилганлиги алоҳида
ўрганишга сазоворлиги эътироф қилинди.
Хусусан, Германиянинг интеллектуал мулк соҳасидаги қонунчилиги
тизимлаштириш даражасининг кучлилиги билан ажралиб туради.
Мамлакатда ихтиролар, фойдали моделлар ва саноат намуналари
тўғрисидаги алоҳида қонунлардан ташқари, ушбу қонунлар ва халқаро
битимларни ягона тизимга бирлаштирадиган саноат мулки тўғрисидаги
умумий қонун, Хизмат ихтиролари тўғрисида мустақил қонун мавжуд бўлиб,
Ўзбекистон қонун ижодкорлари томонидан кўриб чиқилиши тавсия қилинди.
22
Шунингдек, ҳозирги вақтда Францияда инновацион фаоллик давлат
томонидан рағбатлантирилади ва қўллаб-қувватланади, илмий тадқиқотлар
ва технологияни ривожлантириш эса умуммиллий устуворлиги ҳисобга
олиниб, 1999 йилда қабул қилинган «Инновациялар ва илмий тадқиқотлар
тўғрисида»
Қонун
иқтисодиётнинг
давлат
сектори
томонидан
молиялаштириладиган тадқиқотларнинг натижаларини саноатга татбиқ
этишга ва кичик инновацион компанияларни тузишга қаратилганлиги
алоҳида эътиборга молик. Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга
солишнинг Франция тажрибасининг Ўзбекистон ҳуқуқ ижодкорлиги жараёни
учун диққатга сазовор жиҳати фақат шулар билангина кифояланмай, бунда
амалий тадқиқотларни бошқариш дастурий-мақсадли методлари кенг
қўлланилади, технологияларни минтақаларга трансфер қилиш ва иқтисодиёт
турли секторлари ўртасида ҳамкорлик тизимини ўрганиш мақсадга мувофиқ,
деб топилди.
Ўзбекистонда
инновацион
фаолиятдаги
фуқаролик-ҳуқуқий
муносабатларни
тартибга
солиш
бўйича
қонунчилик
базасини
такомиллаштириш қуйидаги асосий йўналишларда олиб борилиши
лозимлиги таклиф қилинди:
– инновацион фаолиятнинг моддий-техникавий таъминотини яхшилаш;
– инновацион фаолият субъектлари салоҳиятини ошириш, уларнинг
ҳуқуқий ҳимоясини амалга ошириш;
– интеллектуал мулк натижаларини ҳуқуқий муҳофазасини янада
оптималлаштириш;
– инновацион фаолиятнинг шартномавий-ҳуқуқий асосларини халқаро
стандартларга мувофиқлаштириш.
Таъкидлаш керакки, мамлакатимизда 2009 йилдан бошлаб фан-техника
соҳасининг давлат томонидан молиялаштирилишининг кескин ўсиши
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ишлаб чиқаришга инновацион
лойиҳалар ва технологияларни жалб қилишни рағбатлантириш бўйича
қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги 2008 йил 15 июль ПҚ–916-сон
қарори ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг «Илмий ходимларни келгусида
рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 2009 йил 18 август
233-сон қарорининг қабул қилиниши билан боғлиқ.
Шунингдек, мамлакатда интеллектуал мулк ҳуқуқи, шу жумладан
инновациялар ва инновацион фаолият, ИТТКТИ соҳасида етарли илмий ва
институционал база мавжуд. Бироқ бу йўналишда миллий қонунчилик ҳали
яхлит тизим сифатида шаклланмаганлиги боис соҳани ҳуқуқий тартибга
солишда кўплаб муаммолар учрамоқда. Бу эса иқтисодиётнинг юқори
технологияли тармоқларининг ривожланишига, фан-техника ютуқларини
тижоратлаштиришга салбий таъсирини ўтказмоқда.
Айтиш жоизки, фуқаролик ҳуқуқ фани учун янги институт
ҳисобланадиган ягона технология таркибидаги интеллектуал фаолият
натижаларидан фойдаланиш ҳуқуқи кўриб чиқиш зарурати асослантирилди.
Муаллифнинг фикрича, ягона технология – бу ихтиролар, фойдали моделлар,
23
саноат намуналари, ЭҲМ учун дастурлар ёки ФК интеллектуал мулкка оид
қоидаларига мувофиқ ҳуқуқий муҳофаза этиладиган интеллектуал
фаолиятнинг бошқа натижаларининг у ёки бу бирикмасини ўзида қамраб
олган, ҳамда муайян амалий фаолиятнинг технологик асоси бўлиб хизмат
қиладиган, объектив шаклда ифодаланган инновацион фаолият натижасидир.
ФКда илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва технология
ишларини бажариш пудрат шартномалари қаторига киритилиши инновацион
фаолиятга доир ишларнинг пудратнинг оддий бир кўриниши сифатида
қаралишига олиб келди. Айтиш жоизки, бир қатор миллий ва хорижий
нуфузли ҳуқуқшунос олимлар томонидан ушбу турдаги шартномалар ўз
юридик табиатига кўра на пудрат, на хизмат кўрсатиш шартномаларига
кирмаслиги ва алоҳида ҳуқуқий тартибга солиниши эътироф қилинади.
Фикримизча, ИТТКТИни бажаришга оид қоидаларни ФКда алоҳида
бобга чиқарилиши бундай ишларнинг илмий ижодкорлик ва инновацион
хусусиятларини ҳисобга олмайдиган пудратга оид умумий қоидаларни
қўлламасликка асос бўлиши мумкин. Мазкур шартномалар бўйича
ижрочининг чекланган жавобгарлиги амалга оширувчи фаолиятнинг ижодий
хусусияти билан белгиланади. Бироқ, Фуқаролик кодексининг амалдаги
таҳририда ИТТКТИ тасодифан бажариш мумкин бўлмаслиги хавфи
буюртмачининг
зиммасига
тушиши
ҳақидаги
қоиданинг
назарда
тутилмаганлиги илмий ташаббусни, таваккални чеклаб қўйиши, охир-оқибат
илм-фаннинг ривожланишига салбий таъсир ўтказмоқда.
ФК 631-моддасининг иккинчи қисмида пудрат шартномасининг айрим
турлари (маиший пудрат, қурилиш пудрати, лойиҳалаш ёки қидирув ишлари
пудрати, илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология ишлари
пудрати)га, агар ушбу Кодекснинг бундай турдаги шартномалар тўғрисидаги
қоидаларида бошқача тартиб белгиланган бўлмаса, пудрат тўғрисидаги
умумий қоидалар қўлланилиши ҳақидаги норма ўз аксини топди.
Муаллифнинг нуқтаи назарига кўра, мазкур шартномаларга пудрат
тўғрисидаги
умумий
қоидаларнинг
қўлланиши
илмий-тадқиқот,
тажриба-конструкторлик ва технология фаолиятининг ижодийлиги, илмий
таваккалчиликка асосланганлигини инобатга олинмаслигига олиб келади
Мазкур бобда Ўзбекистон Республикасида инновацион фаолиятнинг
ривожланиш истиқболлари ўрганиб чиқилди, илмий тадқиқот Ўзбекистон
Республикасида инновацион фаолият ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш
оқибатида эришиладиган натижа ва ютуқлар прогноз қилинди, ҳамда бу
йўналишда қонунчилик ҳужжатларини такомиллаштириш бўйича таклиф ва
тавсиялар берилди.
Шунингдек, миллий иқтисодиётни модернизация қилиш нуқтаи
назаридан «Инновациялар ва инновацион фаолият тўғрисида»ги Қонунни
ишлаб чиқиш зарурати туғилганлиги асослантирилди. Ушбу қонунда
инновациялар, инновацион фаолият ва ИТТКТИга таъриф, инновацион
фаолият иштирокчиларининг ҳуқуқий мақоми, уларнинг ҳуқуқ ва
мажбуриятлари, жавобгарлиги, инновацион фаолиятни амалга ошириш
24
шакллари, турлари, инновацион фаолиятни давлат томонидан тартибга
солиниши ва молиялаштирилиши, ИТТКТИ бажариш шартномалари ҳамда
улардан келиб чиқувчи бошқа фуқаролик-ҳуқуқий шартномалар, инновация
натижаларини тижоратлаштириш ва ҳоказо белгиланиши мақсадга
мувофиқлиги таклиф этилди.
Мазкур қонуннинг қабул қилиниши миллий иқтисодиётимизни
модернизация қилишга, саноатнинг юқори технологияли тармоқларини
қўллаб-қувватлашга, кичик тадбиркорлик субъектларига инновацион
фаолиятда кенг қатнашиш учун замин яратилишига, илмий-тадқиқот,
тажриба-конструкторлик,
лойиҳалаштириш
билан
шуғулланувчи
субъектларнинг янада фаоллашишига олиб келади.
Бундан ташқари республикадаги қонунчилик амалиётидан келиб чиқиб,
ушбу Қонунни реализацияси учун бир қатор қонуности меъёрий-ҳуқуқий
ҳужжатлар ҳам қабул қилиниши керак. Мазкур норматив-ҳуқуқий
ҳужжатларда, энг аввало, Қонунни амалга ошириш Давлат дастури;
инновацион фаолиятини тартибга солувчи ваколатли давлат органининг
вазифалари, ҳуқуқ ва мажбуриятлари; давлат бюджети ҳисобидан
молиялаштириладиган ИТТКТИ бажариш намунавий шартномалари;
инновациялар ва ИТТКТИ субъектлари учун имтиёз ва преференциялар
кўрсатилиши керак.
ХУЛОСА
«Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишни такомиллаштириш»
мавзусидаги диссертация бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида
қуйидаги назарий ва илмий-амалий аҳамиятга эга бўлган хулосаларга
келинди:
1. Инновацион фаолиятга оид фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар мазмун
ва моҳият жиҳатдан фуқаролик ҳуқуқининг мажбурият ва интеллектуал мулк
ҳуқуқлари негизида вужудга келганлиги асослантирилди.
2. Инновацион фаолиятнинг асосий белгилари:
– инновацияларни яратишга олиб келган илм-фан, технология,
ташкилий, молия ва тадбиркорлик соҳасидаги хатти-ҳаракатлар;
– юқоридаги соҳалардаги янгиликларни ишлаб чиқариш, маҳсулотни
бозорга чиқариш, маркетингни амалга ошириш жараёнларига татбиқ этиш
ҳисобланади.
3. Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солиш алоҳида ҳуқуқий
қоидалар мажмуидан шакллантирилиши кераклиги асослантирилди. Бунда
фуқаролик, тадбиркорлик, молия ва маъмурий ҳуқуқ соҳаларининг тартибга
солиш услубларини ифодалайдиган комплекс ҳуқуқ соҳаси сифатида
«инновация ҳуқуқи»ни шакллантириш зарурати асослантирилди.
4. Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишнинг асосий
элементларига қуйидагилар киради:
– ҳуқуқ ижодкорлиги;
– шартномавий-ҳуқуқий амалиёт.
25
Ўзбекистонда инновацион фаолиятга оид ҳуқуқ ижодкорлиги жараёнида
қонуности ҳужжатларни қабул қилиш тенденциясининг устуворлиги
кўрсатилди.
5. «Инновация – янги ёки такомиллаштирилган маҳсулот, технология,
янги хизматларни фуқаролик муомаласига татбиқ этиш ёки ўз эҳтиёжлари
учун фойдаланиш жараёни, ишлаб чиқариш, маъмурий, тижорат ёки бошқа
характердаги янги ташкилий-техникавий ечим».
6. Инновациялар моддий ва номоддий ишлаб чиқаришга шартномавий
(хусусий-ҳуқуқий)
ва
маъмурий
мажбурлов
(оммавий-ҳуқуқий)
механизмлари орқали татбиқ этилиши асослантирилди.
7.
Ўзбекистон
Республикасининг
инновацион
ривожланиш
стратегиясини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқдир. Бунда инновацион
фаолиятнинг юридик жиҳатдан тенг, мулкий жиҳатдан мустақил
субъектларига
тегишли
мутлақ
ҳуқуқларни
амалга
оширишнинг
кафолатлари,
турли
шартномавий-ҳуқуқий
инструментларни
босқичма-босқич жорий қилишни кўзда тутилиши зарур.
8. Инновацияларнинг қуйидагича таснифи ишлаб чиқилди:
1) инновацияларни ташаббус манбасига қараб: буюртма инновациялар
(инвестор буюртмаси бўйича); муаллифлик;
2) ошкоралик даражаси бўйича: очиқ; ёпиқ (конфиденциал, бозорга
чиқаётган янги маҳсулот ва ноу-хау);
3) янгилик миқёси бўйича: локал; кенг тарқалган;
4) инновациялар яратилган жой бўйича: ташкилот ичидаги; тармоқ
ичидаги; тармоқлараро; миллий; давлатлараро;
5) молиялаштириш манбаси бўйича: ўз маблағлари эвазига; қарз
(кредит);
давлат
бюджети;
чет
эл
инвестициялари
ҳисобига
молиялаштирилган.
9. Инновацион фаолият субъектларини бажараётган функцияларга қараб
қуйидаги гуруҳларга ажратилди:
– олий таълим, илмий-тадқиқот муассасалари, конструкторлик бюролар,
саноат корхоналарининг конструкторлик бюро ва илмий бўлинмалари,
тадқиқотчи, ихтирочи ва новаторлар;
– бизнес-инкубатор, технопарк, кичик инновацион корхона, консалтинг,
технологиялар трансфери марказлари, тижоратлаштириш марказлари;
– давлат грантлари ёки бюджет маблағларининг бош тақсимловчиси
бўлган, ИТТКТИ бажариш жараёнида олинган илмий-техника фаолияти
натижаларига бўлган ҳуқуқлар эгаси сифатида давлат.
10. «Старт-ап», венчур ва кичик инновацион корхоналарнинг ҳуқуқий
ҳолатини белгилашга доир таклифлар ишлаб чиқилиб, улар учун алоҳида
ҳуқуқий режим яратиш (солиқ, божхона, кредитлаш ва бошқа соҳалардаги
преференциялар) кераклиги асослантирилди.
11. Фуқаролик қонунчилигида мавжуд биронта шартнома инновацион
фаолиятнинг барча қирраларини тўлиқ қамраб олмаслиги ҳамда инновацион-
ҳуқуқий муносабатларнинг бир нечта шартнома турлари орқали тартибга
26
солиниши сабабли ягона инновация шартномаси конструкциясини жорий
этиш ва унинг ҳуқуқий асосларини белгилаш мақсадга мувофиқдир.
12. Фуқаролик кодексининг 359-моддаси тартибида давлат бюджети
ҳисобига инновацияни яратиш бўйича намунавий шартнома лойиҳаларини
Ҳукумат қарори билан тасдиқлаш мақсадга мувофиқдир. Бунда намунавий
шартномалар ҳар бир соҳа (тиббиёт, қишлоқ хўжалиги, гуманитар фанлар ва
ҳк.) учун алоҳида ишлаб чиқилиб, уларда шартнома предмети, тарафларнинг
ҳуқуқ ва мажбуриятлари, ишлар баҳоси ва ҳисоб-китоблар тартиби, ишларни
топшириш ва қабул қилиб олиш тартиби, тарафларнинг жавобгарлиги,
шартноманинг кучга кириши ва бекор бўлиши, шартнома бўйича низоларни
ҳал қилиш тартиби назарда тутиши лозим.
13. Ўзбекистон Республикаси «Эркин иқтисодий зоналар тўғрисида»ги
Қонунига қуйидаги мазмундаги янги 8
1
-моддасини киритиш таклиф қилинди:
«8
1
-модда. Технопарк
Технопаркда тегишли ҳудудни иқтисодий ривожлантириш мақсадида
илмий-тадқиқот, олий таълим муассасалари ва тадбиркорлик субъектлари
биргаликда инновацион фаолият олиб борадилар.
Технопарк дирекция томонидан бошқарилади. Дирекция ушбу
Қонуннинг 24-моддаси иккинчи қисмида назарда тутилган вазифалардан
ташқари, қуйидаги ваколатларга эга:
технопаркда ишлаб чиқаришни бошламоқчи бўлган тадбиркорлик
субъектлари билан танлов асосида шартномалар тузиш;
технопарк ҳудудида хўжалик фаолияти қатнашчиларига зарур ишлаб
чиқариш инфраструктурасини таъминлаш;
технопарк ҳудудида тадбиркорлик фаолиятини олиб бориш шартлари
ҳақида оммавий ахборот воситаларида маълумот бериш;
интеллектуал мулк объектларини муҳофаза қилиш соҳасида тавсиялар
бериш;
ташқи иқтисодий фаолиятни амалга оширишга кўмаклашиш;
инвестициялар, шу жумладан чет эл инвестицияларни жалб қилиш;
технопарк қатнашчилари манфаатида республика ва жаҳон миқёсидаги
етакчи олимлар билан ҳамкорлик ўрнатиш.
Технопарк ҳуқуқий режими Ўзбекистон Республикаси Президенти
қарорига мувофиқ ўрнатилади».
14. Ўзбекистон Республикасида технопарклар тўғрисида алоҳида
норматив-ҳуқуқий ҳужжат ишлаб чиқилиши мақсадга мувофиқ. Мазкур
ҳужжатда қуйидаги ҳуқуқ нормалари акс эттирилиши керак:
– технопаркларни ташкил этиш, уларнинг фаолиятини тартибга солиш;
– олий таълим муассасалари/илмий-тадқиқот институтларининг саноат
корхоналари билан ўзаро ҳамкорлик механизмлари;
– кичик инновацион корхоналарнинг давлат рўйхатидан ўтказишнинг
соддалаштирилган тартиби;
– олий
таълим
муассасалари
битирувчиларининг
технопарк
корхоналарида иш билан таъминлаш кафолатлари.
27
15. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт вазирлиги томонидан ишлаб
чиқилган Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Тошкент шаҳрининг
Яшнобод ва Олмазор туманларида инновацион технопаркларни ташкил этиш
тўғрисида»ги Фармони лойиҳасига илмий асослантирилган таклифлар ишлаб
чиқилди.
Хусусан,
лойиҳада
назарда
тутилган
технопаркларнинг
вазифаларига интеллектуал мулк объектларини муҳофаза қилиш соҳасида
тавсиялар бериш; ташқи иқтисодий фаолиятни амалга оширишга
кўмаклашиш; инвестициялар, шу жумладан чет эл инвестицияларни жалб
қилишни киритиш таклиф этилди.
16. Интеллектуал фаолият натижаларини тижоратлаштириш бўйича
шартномавий-ҳуқуқий механизмлар муаммолари сифатида республика
патент қонунчилигининг айрим нормаларининг мураккаблиги ҳамда
Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилотининг (БИМТ) Патент ҳамкорлиги
шартномаси тизими бўйича патент талабномаларининг жуда оз
берилаётганлиги кўрсатилди. Шундан келиб чиқиб, Фуқаролик кодекси ва
«Ихтиро, фойдали моделлар ва саноат намуналари тўғрисида»ги Қонунда
белгиланган саноат мулки объектларига патент бериш тартибини БИМТ
стандартларига мувофиқлаштириш лозим.
17.
Ўзбекистонда
давлат
бюджетидан
молиялаштириладиган
илмий-тадқиқот
лойиҳалари
натижаларини
тижоратлаштириш
(коммерциализация) жараёнини такомиллаштириш бўйича қуйидаги
таклифлар асослантирилди:
-амалий
ва инновацион илмий-техникавий дастурлар бўйича
тузиладиган давлат гранти шартномалари шартларига яратилиши кўзда
тутилган саноат мулки объектларига (ихтиро, фойдали модель, селекция
ютуғига) патент олиш мажбурияти киритилиши керак;
-республика илмий-тадқиқот муассасалари ўз илмий-техникавий
маҳсулотини экспорти билан бир қаторда мазкур маҳсулотга бўлган мутлақ
ҳуқуқларни сотишни йўлга қўйиш
.
18. Инновацион фаолиятни амалга ошириш соҳасида юридик шахслар
ўртасида тузилган шартномаларда яратилган инновацияларга нисбатан
мулкий ҳуқуқлар тақсимоти жисмоний шахсларнинг (муаллифлар) мулкий
манфаатдорлигига салбий таъсир ўтказиши асослантирилди.
19.
Интеллектуал
мулк
объектларини
яратиш,
инновация
шартномаларни бажариш юзасидан яратилган интеллектуал мулк объектига
ижрочиларнинг мутлақ ҳуқуқлари бўлмаган ҳолда (муаллифлик ҳуқуқидан
ташқари) ҳақ олиш ҳуқуқига эга эканлиги асослантирилди. Шу муносабат
билан мазкур шартномаларда ижрочиларга ҳақ тўлаш, энг аввало,
яратилаётган интеллектуал мулкни тақсимлашда уни тижорат мақсадида
фойдаланиш ҳуқуқини киритган келишаётган тараф томонидан таъминлаш,
шунингдек, ҳақ тўлашнинг турини ҳам аниқлаш бўйича таклифлар ишлаб
чиқилди. Бунда жаҳон илғор тажрибасини ҳисобга олиб, бундай ижодкорлар
меҳнатини молиялаштириш роялти (даврий ажратмалар), паушал тўловлар
(бир пайтда) ва ҳоказо кўринишида бўлиши мақсадга мувофиқ.
28
20.
Инновацион фаолият доирасида илмий-тадқиқот, тажриба-
конструкторлик ва технология ишларига Фуқаролик кодексининг пудрат
шартномаларига оид нормаларини қўлламаслик таклифи ишлаб чиқилди. Шу
сабабли, Фуқаролик кодексининг 37-боби 5-параграфини чиқариб ташлаб,
ўрнига янги «Илмий-тадқиқот, тажриба-конструкторлик ва технология
ишларини бажариш» номли 37
1
-боб киритиш ҳақида тегишли қонун
лойиҳаси ишлаб чиқилди.
21. Шартномавий мажбуриятлар бажариш натижасида, шу жумладан
давлат гранти ҳисобидан молиялаштириш эвазига яратилган интеллектуал
мулк натижаларини бир бутун объект сифатида ортиқча бюрократик
тўсиқларсиз ҳуқуқий муҳофаза қилиш механизмларини ишлаб чиқиш
зарурати асослантирилди. Шу сабабли, Фуқаролик кодексига янги «Ягона
технология таркибидаги интеллектуал фаолият натижаларидан фойдаланиш
ҳуқуқи» номли 64
1
-бобни киритиш ҳақида тегишли қонун лойиҳаси ишлаб
чиқилди.
29
SCIENTIFIC COUNCIL AWARDING OF THE SCIENTIFIC DEGREES
DSc.27.06.2017.Yu.22.01 AT TASHKENT STATE UNIVERSITY OF LAW
TASHKENT STATE UNIVERSITY OF LAW
AKHMEDOV AZIZKHON DILSHODOVICH
IMPROVEMENT OF LEGAL REGULATION OF INNOVATIVE
ACTIVITY
12.00.03 – Civil Law. Business Law.
Family Law. International Private Law
DOCTORAL (DSc) DISSERTATION ABSTRACT
ON LEGAL SCIENCES
Tashkent – 2017
30
The theme of the doctoral dissertation (DSc) was registered at the Supreme Attestation
Commission under the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan under number
В2017.3.DSc/Yu51.
The doctoral dissertation is prepared at the Tashkent State University of Law.
The abstract of the dissertation is posted in three languages (Uzbek, Russian and English) on the website
of the Scientific Council (www.tsul.uz) and Information educational portal «Ziyonet» (www.ziyonet.uz).
Supervisor:
Gulyamov Said Saidakhrarovich
Doctor of Science in Law, Professor
Official Opponents:
Nasriev Ilkhom Ismoilovich
Doctor of Science in Law, Docent
Suyunova Dilbar Joldasbayevna
Doctor of Science in Law, Docent
Rakhmonkulova Nilufar Khoji-Akbarovna
Doctor of Science in Law
The leading organization:
Higher Education Courses of the General
Prosecutor's Office of the Republic of Uzbekistan
The defence of the dissertation will be held on December «__», 2017 at __:__ at the session of the
Scientific Council DSc.27.06.2017.Yu.22.01 at Tashkent State University of Law (Address: 100047,
Tashkent city, Sayilgokh street, 35. Phone: (99871) 233-66-36, fax: (998971) 233-37-48; e-mail:
info@tsul.uz).
The doctoral dissertation is available at the Information-Resource Center of Tashkent State
University of Law (registered under No. 835), (Address: 100047, Tashkent city, A. Timur street, 13.
Phone: (99871) 233-66-36).
Abstract of the dissertation submitted on December «__», 2017.
(Registry protocol No.3 of December «__», 2017).
Z.N.Esanova
Chairman of the Scientific Council for
awarding scientific degrees, Doctor of
science in law, Professor
N.S.Salaev
Secretary of the Scientific Council for
awarding scientific degrees, Doctor of
philosophy in law
, Docent
N.F.Imomov
Deputy Chairman of the Scientific
Council for awarding scientific degrees,
Doctor of science in law, Docent
31
INTRODUCTION (Annotation of the doctoral dissertation)
Actuality and relevance of the dissertation theme.
In recent years, the
extensive introduction of nanotechnologies, biotechnologies, genetic engineering,
«artificial intelligence» and other promising innovation activities into the fields of
computer science, telecommunications, medicine and transport, which are the
cornerstone of scientific and technological progress, are becoming increasingly
relevant in the world. In particular, in 2015 the global average of 2.9 millions of
applications for a patent for inventions has been issued, which is 7.8% more than
in 2014
1
. At the same time, the dilemma of solving the problems of legal
regulation of innovation activity, commercialization of innovations and legal
protection remains a priority for economically developed countries. In particular,
in the EU Member States has been developed a Strategy «Europe-2020» for the
establishment of rationale for innovative relations and the Organization for
Economic Co-operation and Development has adopted The Frascati Manual to
regulate organizational, legal, and economic relations in the field of research and
development (R&D) activities and the Oslo Manual on determining the legal
criteria for innovation assessment.
In the world it seems to be important to research the improvement of legal
regulation this process, the importance of creating and introducing new techniques
and technologies, promoting and protecting the rights and legitimate interests of
innovation-related legal entities, more effective mechanisms for innovation
commercialization, development and systematization of normative-legal base on
legal protection of intellectual property, improvement of law enforcement
experience as well as direction and prospects of the legal regulation based on the
determining the peculiarities of innovative activity and its effective legal
regulation.
In the years of independence of Uzbekistan special attention was paid to the
processes of creation and broad introduction of innovation in the development of
national economy, and comprehensive measures have been undertaken in this
direction. As a result of the implemented work, the sphere has been developed to a
certain extent. Innovative ideas, technology and project fairs have been organized,
public administration institutions faced to some changes, conditions for innovation
have been created, and a legal basis has been created in this area. The
establishment of effective mechanisms for promoting research and innovation,
introduction of scientific and innovation achievements, establishment of
specialized scientific-experimental laboratories, high-tech centers and technoparks
at universities and research institutes are the most essential priorities of the
country's innovative development now
2
, that determines the significance of
research sphere.
1
IP Facts and Figures // http://www.wipo.int/ipstats/en/charts/ipfactsandfigures2016.html.
2
The Decree of the President of the Republic of Uzbekistan from February 7, 2017 "On the Strategy for Further
Development of the Republic of Uzbekistan" for No. UP-4947 // Collection of Acts of Legislation of the Republic of
Uzbekistan, 2017, No.6, art.70.
32
This dissertation research will serve to some extent the implementation of the
tasks set in the the Laws of the Republic of Uzbekistan «On Copyright and related
rights» (2006), «On inventions, utility models and industrial designs» (2002),
Decrees of the President of the Republic of Uzbekistan «On innovation projects
and technologies» (2008), «On Strategy for Further Development of the Republic
of Uzbekistan» (2017), «Creation of innovation technopark in Yashnobod district
of Tashkent city» (2017) and the Decree «On the Establishment of the Ministry of
Innovative Development of the Republic of Uzbekistan» (2017) and other statutory
acts.
Correspondence of the research to the main priority areas of
development of science and technologies in the Republic of Uzbekistan.
This
dissertation is prepared in accordance with priority directions of development of
science and technologies of the Republic on I. «Spiritual-moral and cultural
development of a democratic and legal society, formation of an innovative
economy».
Comments of international scientific research on the theme of the
dissertation
1
.
Research on the legal regulation of innovation activities is
conducted in leading scientific centers and higher educational institutions,
including the Yale Law School, Harvard Law School, Stanford University,
Massachusetts Institute of Technology, Boston University School of Law,
University of California Irvine School of Law, University of Texas School of Law
(USA); Tilburg Law School, University of Amsterdam (The Netherlands);
European Corporate Governance Institute (Belgium); Saint Petersburg State
University, Republican Scientific Research Institute of Intellectual Property
(Russia); Tashkent State University of Law and the University of World Economy
and Diplomacy (Uzbekistan).
As a result of scientific research on improving innovation regulation, a
number of scientific findings have been made, including the relationship between
corporate governance, venture capital and family business in innovation activities
(University of Amsterdam, Tilburg Law School (The Netherlands), the role joint
stock companies for innovation development have been revealed (Boston
University School of Law, Massachusetts Institute of Technology, Yale Law
School, Harvard Law School, Stanford University (USA); digital copyright
components have been elaborated in the legal regulation of innovation activities
(University of California Irvine School of Law, University of Texas School of Law
(USA); the factors that adversely affect the legal protection of innovation in
corporate governance have been revealed (European Corporate Governance
Institute (Belgium), Saint Petersburg State University, Republican Scientific
Research Institute of Intellectual Property (Russia); mechanisms to improve the
effectiveness of intellectual property rights institutions in innovative development
have been elaborated (Tashkent State University of Law); innovative technologies
1
The review of foreign scientific-research on the theme of the dissertation is highlighted on the basis of the
following sources: www.law.yale.edu, www.hls.harvard.edu, www.stanford.edu, www.web.mit.edu, www.ssrn.com,
www.universiteitleiden.nl,
www.tilburguniversity.edu,
www.ecgi.org,
www.msu.ru,
www.law.uci.edu,
www.bu.edu/law, www.rniiis.ru, www.spbu.ru, www.tsul.uz and others.
33
transfer problems have been revealed (University of World Economy and
Diplomacy).
A number of improvements in the legal regulation of innovation activities in
the world, including the following priority areas are being undertaken: ensuring the
international unification of national legislation regulating civil-law innovations;
development of legal mechanisms for innovation commercialization; development
of rules aimed at improving the methods of protection of the exclusive rights of
owners of intellectual property objects in carrying out innovative activities.
The studied level of the theme.
Some aspects of civil-law regulation of
innovation activity in the Republic of Uzbekistan are reflected in the works of
H.R.Rahmonkulov,
O.Okyulov,
S.Gulyamov,
N.F.Imomov,
I.I.Nasriev,
I.R.Rustambekov, B.N.Toshev, L.X.Tashpulatova, V.S.Yusupov, B.R.Boliev and
others.
The peculiarities of regulation of innovation activity in foreign countries have
been studied: the theoretical aspects of innovation development of the economy by
Y.Shumpeter (Austria), K.Freeman (Great Britain), standards in intellectual
property rights by Mark A. Lemley (USA), issues related to the resolution of
disputes in the field of innovative activity by Marc A.Lemley, R. Anthony Reese
(USA), protection of the rights of investors in innovation companies (venture
capital participation «start up») by Joseph A. McCahery, Eric P.M. Vermeulen (the
Netherlands), the relationship and contradictions between innovation and copyright
by Michael A. Carrier (USA), theoretical aspects of civil-law regulation of
innovation activity by M.Volinkina, O.I.Hudokormova, V.K.Kruglov, S.Alekseev,
A.Chegodaeva, P.V.Seleznev (Russia)
1
.
However, the work of the scientists listed above is primarily devoted to the
specific types and aspects of innovation-related legal relationships and is not
intended to provide a comprehensive legal framework. Therefore, a comprehensive
study of the regulation of civil-law relations in innovative activity is urgent.
There is no monographic research on the legal regulation of innovation
activities in Uzbekistan.
Connection between the dissertation research and scientific-research
plans.
The theme of the dissertation is included in the scientific-research plan of
activities of Tashkent State University of Law and was prepared within the priority
areas of scientific research «Studies on civil-legal support of socio-economic
reforms», «Legal regulation of location of intellectual property objects in civil
circulation, civil-legal support for exceptional rights, rights and interests of users
of intellectual property» and «Problems of improvement and codification of
conflict legislation of Uzbekistan».
The aim of the research
is to develop proposals and recommendations to
improve the regulation of civil-law relations in the field of innovative activity.
The tasks of research
include the following:
identification and describe the legal essence of innovation and innovation;
1
These and other sources are listed in the used literature of the dissertation.
34
elaboration of proposals and recommendations on improvement of legislative
acts on legal status of subjects of innovation activity, including technoparks;
to make recommendations to improve the law enforcement practice on
innovation-related civil-law agreements;
the commercialization of results of innovative activity, development of offers
and recommendations on perfection of law enforcement practice;
development of directions of improvement of civil legislation on innovation
activity;
to study the experience of developed foreign countries and solving the
problem of legal regulation of innovative activity.
The object of the research
is the system of civil-law relations in the sphere
of innovative activity.
The subject of the research
is the normative-legal acts on regulation of civil-
law relations in the field of innovative activity, the law enforcement practice,
legislation and experience of foreign countries and conceptual approaches existing
in the legal field, scientific and theoretical views and legal categories.
Research methods.
Methods such as historical, system-structural,
comparative-legal, logical, specifically sociological methods, comprehensive study
of scientific sources, induction and deduction, analysis of statistical data were used
in the research.
The scientific novelty of the research
includes the followings:
It’s justified that assistance in legal protection of intellectual property objects,
foreign economic activity and promotion of investments are the main tasks and
functions of the technopark management div;
It’s justified that innovative activity in the form of R&D is based on the non-
application of the Civil Code provisions on contractual agreements (podryad);
It’s substantiated that the risk of non-performance of obligations under
innovative activity contracts lies on the proposal of the creditor;
The new legal institute of the integration into the sole technology in
accordance with the intellectual property rules of the inventions, utility models,
industrial designs, the computer programs or other intellectual activity results by
the Civil Code has been justified;
There’s been justified the necessity to stipulate conditions on distribution and
commercialization of property rights on intellectual property objects among the
parties of the state grants within the framework of the state scientific-technical
programs.
The practical outcome of the research
is as follows:
Appropriate proposals have been developed for further improvement of the
effectiveness of protection of the rights and freedoms of subjects of legal relations
in R&D, formation of a system of special principles on rational distribution of
rights to the results of innovation activity between these subjects and their
strengthening in the legislation.
35
The relevant proposals have been developed on the development of a
normative-legal document that would help unification of the legal status of new
technoparks envisaged by legislative acts.
«Innovation Law» is justified as a new complex of legal fields in order to
improve the complex legal regulation of social relations in the field of innovation
activity in the Republic of Uzbekistan, as well as studying and defining
development directions in the field of law in this area.
It’s been established a draft contract for the realization of the rights to
commercialization of intellectual property objects created by the subjects of
innovation activity which participate in the state scientific and technical programs.
Reliability of the research results.
The results of the research are proved on
the basis of the norms of international law and national legislation, the experience
of developed countries, law enforcement practice, are substantiated by means of
sociological research in the form of questionnaires, interviews and peer review, the
results of analysis of statistical data are summarized and documented. Conclusions,
proposals and recommendations have been approved, their results have been
published in the leading national and foreign publications. The received results are
confirmed by authorized structures and impelemented to practice.
The scientific and practical significance of the results of the research.
The
scientific value of the research results is based on scientific and theoretical
conclusions, suggestions and recommendations, in the following scientific
activities, lawmaking, law enforcement practice, interpretation of relevant civil law
norms, national legislation and theoretical enrichment of civil law, business law,
international private law subjects service. The results of the research can be used
for new scientific research.
The practical significance of the results of the research will be in the process
of lawmaking, in particular in the process of drafting and making amendments and
addenda, improving the practice of law enforcement and teaching subjects in
private law at higher education institutions.
Implementation of research results.
On the basis of methodological and
practical recommendations developed on the legal regulation of innovation
activity:
Proposals for clarification of the tasks and functions of management div of
innovation technopark in Yashnabad district of Tashkent are reflected in the
Decree No. DP-5068 of the President of the Republic of Uzbekistan of June 5,
2017 «On establishment of innovation technopark in Yashnabad district of the city
of Tashkent» (reference of the Ministry of Economy of the Republic of Uzbekistan
No. AD-4-8/20-226 of September 13, 2017). These proposals will serve to improve
the competence of the technopark on the protection of intellectual property objects,
assist in the implementation of foreign economic activity, and in the area of
investments, including attraction of foreign investments;
Proposals for the limited use of the law on contractual agreements in the
performance of scientific, research, experimental-design and technological works,
the right to use the results of intellectual activity in the sole technology, to
36
determine the legal status of technoparks have been included in the draft Law
«Amendments and supplements to some legislative acts of the Republic of
Uzbekistan related to the improvement of innovation activity in R&D» (reference
No. 04/2-03-259 of May 10, 2016 of the Legislative Chamber of the Oliy Majlis of
the Republic of Uzbekistan). These proposals serve to create favorable legal
conditions for innovation activities in the Republic of Uzbekistan;
Model draft contract has been elaborated and implemented in state scientific
and technical programs, envisaging the implementation of the rights to
commercialization of intellectual property objects created by subjects of innovative
activity participating in the state scientific and technical programs (reference of
Committee on Coordination of Science and Technology Development under the
Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan No. CST-0413/712 of October
25, 2016). The provisions of this Model Agreement increase the effectiveness of
protection of property and non-property rights of subjects (authors) involved in
innovation activities.
Approbation of the research results.
The results of this study were
discussed at 13 scientific events, including 2 international, 11 national scientific
and practical events.
Announcement of the results.
30 scientific researches, including 1
monograph, 29 articles were published on the dissertation theme (4 in foreign
publications).
Structure and volume of the dissertation.
The doctoral dissertation consists
of introduction, 5 chapters covering 11 paragraphs, conclusion, a list of used
literature and applications. The volume of the dissertation consists of 240 pages.
THE MAIN PURPOSE OF THE DISSERTATION
In the
introduction
of the thesis (abstracts of the doctoral thesis) was
explained issues as: the relevance and necessity of the theme of the dissertation,
the connection of research with the priority directions of the development of
science and technology of the republic, a review of foreign scientific research on
the theme of the dissertation, the degree of study of the problem under study,
connection of the dissertation theme with the research work of the higher
educational institution, in which the dissertation, the purpose and objectives, the
object and the subject, the methods of research, the scientific novelty and the
practical result of the research, the accuracy of the results of the study, theoretical
and practical significance of research results, their implementation and testing of
the results of research, publication of research results, as well as the amount and
structure of the thesis.
In the first chapter of dissertation «
General description of civil-law
relations in the field of innovative activity
» the theoretical aspects of legal
regulation of innovation activity were analyzed and the innovations were
scientifically classified.
37
This chapter outlines the legal essence and concept of innovations. In
particular, the research has shown that innovations are, first of all, studied as
economic categories, while the study of its legal aspects is needed to improve the
legislation in this area. A comparative analysis of definitions developed by foreign
and local researchers was analyzed and, based on this analysis, the definition of
copyright was formulated. It should be noted that the scientifically-theoretical
study of «innovation» and «innovation activity» in the field of legal science
methodology remains an important task for national jurisprudence. One of the
serious flaws in modern science is the lack of a single methodological approach to
studying the problems of innovative activity.
It is well known that the term of «innovation» was included in science for the
first time by Austrian economist J. Schumpeter. He acknowledges innovation as a
means of entrepreneurs’ profit. The word of «innovation» comes from the Latin
word «innovatus», meaning «to renew or change». The founder of the innovation
theory himself understood innovations as changes that were made to introduce and
implement new types of consumer goods, new products, vehicles, markets and
forms of production.
At the same time, the legal analysis of normative-legal acts in this sphere
indicates that in our country, there is no single legal basis for the complexity of
innovation, including scientific-technical and experimental-design activities. It
should be noted that the law still does not describe the concept of «innovation».
That is, there is no definite approach to what innovation, idea or technology can be
recognized as innovation. This can result in unreasonable spending on
unprofessional scientific results, with no scientific novelty in the logistical support
of innovation activities by the government.
When describing different definitions of the concept of «innovation», it can
be understood that its content is a novelty and the main function of innovation is to
make a change. In particular, in line with the international standards of science,
technology and innovation statistics, innovation is the final outcome of innovative
activities in the form of new or improved products incorporated in market
relations, new or improved technological process applied in practice or new
approach to social services
1
.
In the dissertation, a number of definitions on «innovation» has been
thoroughly analyzed and concluded that innovation is a process of intellectual
activity or the introduction of new technologies into the civil circulation.
Because these definitions do not fully explain the essence of innovation, the
concept of «innovation» has been formulated as follows: «innovation - the process
of introducing new or improved products, technologies, new services into civilian
behavior or use for their own needs, production, administrative, new organizational
and technical solution».
In this chapter, the scientific classifications of types of innovations by various
economic and legal factors have been studied and original copyright classification
1
Oslo Manual. Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data. 3rd Edition // OECD/EC, 2005.
38
has been developed. In particular, innovations can be subdivided into relevant
categories on the following bases:
depending on the source of the initiative: ordered innovations (on the
investor’s request) and copyright;
on transparency level: open and closed (confidential) innovations (new
product and know-how on the market);
on innovation scale: local and common innovations;
on areas where innovations are created: inter-organizational, inter-sectoral,
cross-sectoral, national and interstate innovations;
on financing source: innovations financed by own funds, loans (credits), state
budget, foreign investment.
The classification of innovations has important theoretical and practical
significance. It provides an opportunity to understand the essence of innovation, to
systematize their types, to legally assess each of its type, and to determine the need
for improving the legislation in this sphere.
The second chapter of the dissertation entitled «
The Legal Status of
Innovative Entities
» there is given analysis of the characteristics of civil-law
status of subjects of innovation activity and the specificity of legal regulation of
technoparks in Uzbekistan.
The subjects of innovative technologies, based on high technologies, are
divided into: free economic zones; separate administrative and territorial units
(technopolis); regions of academics. Nevertheless, regardless of the scientific basis
of this classification, we find it appropriate to distinguish between three major
groups, depending on the functions that the innovation subjects perform: the first
group - higher education or research institutions, centers; second group - business
incubators, technoparks, technoparks, innovative small enterprises, and so on; The
third group - the state (may be represented in different fields).
It should be noted that the conceptual design of technology parks is based on
the provision of financial and intellectual resources at a specific location to
accelerate the development of high-tech sectors of the economy. Technology parks
are commercial and non-commercial legal entities, in particular, enterprises with
high-tech industries; research institutions; combining these entities with scientific
and cadrescent educational institutions and other types of commercial
organizations whose technological activities are technically related to serving these
subjects.
In addition, civil-legal relationships in the field of innovative activity require
the establishment of venchur firms, start-aps and small innovation firms in national
legislation.
It is stressed that the concept of «technopark» in Uzbekistan is provided for in
Article 8 of the Law of the Republic of Uzbekistan «On Free Economic Zones»,
but no legal definition has been given to it. In our opinion, the practice of creating
techno parks in our country should be continued using the positive experience of
developed countries. Creation of new techno parks should be based primarily on
the legislation on free economic zones. In order to increase the share of small
39
business and private entrepreneurship in the process of innovative industrial
production it is proposed to develop and approve normative-legal acts on
technology parks in the Republic of Uzbekistan. This document should contain
provisions on the organization and regulation of technoparks. Specifically, the
document clarifies the relevance of such issues as cooperation mechanisms
between higher education institutions and / or research institutes with industrial
enterprises, simplified state registration of small innovative enterprises, guarantees
of employment of graduates of higher education institutions in technoparks .
At the present time, the lack of experience of the developed countries in
determining legal status (organizational-legal form) of existing technoparks in our
country and the absence of modern models of public-private partnerships may have
a negative impact on the effectiveness of these innovation activities in the future. It
is therefore desirable to reconsider the legal status of technoparks operating in an
organizational and legal form of a "public enterprise".
At the same time, while adopting a number of legislative acts on development
of techno parks in Uzbekistan, there is no single approach to regulating relations of
technopark management with the techno-park participants. In particular, the
dissertation by the dissertation by the Draft Decree of the President of the Republic
of Uzbekistan on establishing an innovation park in the Yashnabad district of
Tashkent is assigned to the tasks of the technopark on protection of intellectual
property objects; assistance in foreign economic activity; including attraction of
investments, including foreign investments.
The third chapter of the research, entitled «
The Peculiarities of Civil-Legal
Regulation of Innovative Activities in the Republic of Uzbekistan
», analyzed
theoretical and practical problems of the genesis of legal regulation of innovation
activities in the Republic of Uzbekistan as an object of civil-law regulation.
In particular, the research shows that normative-legal acts regulating the
innovation activity adopted in the 1990s are marked by the establishment of more
institutional, economic and legal frameworks. During this period, state bodies
responsible for coordinating scientific, technical and innovation activities were
organized, scientific-research, experimental-design and technological works were
exempted from certain tax and mandatory payments, measures were taken to
encourage researchers and so on. Normative-legal acts adopted from the early
2000s till 2016 indicate that attention to innovation activities in Uzbekistan has
increased. In particular, the state bodies responsible for scientific and technical and
innovation activities were reorganized, a complex of economic, financial,
organizational and legal measures on commercialization of R&D was adopted. At
the same time, since the end of 2016, it was studied that activities on increasing the
salaries of employees operating in scientific and innovative activities have been
conducted systematically. It should be emphasized that one more important point is
that scientific discussions on the draft law «Innovations and innovation activity» in
the legislative process of the country, are still continuing. Some researchers state
40
that this law includes innovations as well as modernization
1
, while others
emphasized that the Innovation Code is needed to launch an effective innovative
mechanism
2
.
Another important point is that scientific discussions on the draft law «On
Innovations and Innovations» have not yet been finalized in the country's scientific
community. Some researchers state that this law includes innovations, including
innovations, while others recognize the need for an Innovation Code to launch an
effective mechanism of innovative activity. Nowadays, it is desirable to develop a
step-by-step framework of normative-legal documents on the subject matter of the
lawmaking activity on the subject, without asserting that social relations related to
innovation activity can only be regulated by the Law on Innovation Act.
In addition, legal regulation of innovation activities in this chapter is
systematized in terms of civil rights that are most common. At the same time, the
differentiation of legal issues arising in conduction of innovation activities,
proceeding from the theory of civilization, was conducted.
In particular, innovations are a source of economic and social development;
object of public administration and targeted impact; investment form; specific
reality as a separate aspect of business activity, an object of legal regulation in the
form of the process. In our opinion, theoretical and practical issues in the legal
regulation of innovation activity as a form of entrepreneurial activity in those
aspects remain one of the actual issues of civil and entrepreneurial law.
As a result of the research, it has been identified that in case of non-material
assets of innovation, entrepreneurial activity is extremely limited. The main reason
for this is that the unified methodology for the evaluation of intellectual property
objects has not yet been established. In particular, according to the Resolution of
the State Committee of the Republic of Uzbekistan for State Property Management
of May 22, 2012 No. 01/19-18/09 on «Evaluation of intellectual property objects»
to the national standard of the Republic of Uzbekistan on Property valuation
(NSPV No. 13) (Registered on June 18, 2012 by the Ministry of Justice of the
Republic of Uzbekistan, registration number 2371), «use of income, comparative
and cost-based approaches (or justification of reasons for rejection of using) in
evaluation of the valuation object». However, the results developed in accordance
with implementation of R&D contracts as the objects of the above-mentioned
appraisal in this normative-legal document are not outlined. Despite the fact that a
few years have passed since the adoption of the document, the valuation of
intellectual property objects in practice continues to have some specific problems,
including personnel.
The practice of monitoring innovation activities in economic courts indicates
that there is no single approach to applying legislative acts in the sphere. The
important thing is that some courts do not differ the contracts of R&D from
contracts of design and survey activities, which is the main legal instrument of
1
Оқюлов О. Инновациянинг моҳияти ва ҳуқуқий тартибга солишнинг умумий тавсифи // Интеллектуал мулк
ҳуқуқи: ривожлантириш истиқболлари. – Тошкент: Адолат, 2012. – Б. 110.
2
Еременко Г.А. Управление государственной интеллектуальной собственностью в сфере науки и
технологий: Аналитический обзор. – М.: ВНТИЦ, 2001. – 82-б.
41
conducting innovation activity of some courts. This case is also occurring in the
courts of general jurisdiction. Based on this, we can conclude that practice and
uniform approach in the courts is not formed at an appropriate level, since such
cases are not observed often in the country.
The fourth chapter of the dissertation entitled «
Legal Problems of
Implementation of Innovative Activity Results
» addresses the issues of
application of civil-law contracts in the field of innovative activity, legal issues of
innovation commercialization and the specificity of legal protection of the results
of innovation activity.
The aggregate of contracts providing services for the transfer of intellectual
property rights to other persons is also characterized by the internal differentiation,
which is reflected in their direction, as well as by a number of factors. These
include the following: the basis for transferring rights to others; the structure of the
object; the nature of the requirements to the parties; availability of alternative
payment; specificity of the form. At the same time, the main criterion of
differentiation of the agreements may be the basis for the transfer of rights to other
persons.
The differences in the nature of the requirements set for the parties of service
contracts for the rights to intellectual activity results will give an opportunity to
divide such contracts to universal and specific subjects.
As a result of the research, the commercial concession agreement has an
important role in innovation activity. Although these contracts are not directly
stated in the Civil Code, they are characterized by the specificity of subjects in
terms of the subject of civil law. That is, only a legal entity acting as a commercial
organization may apply as a legal owner under the contract of commercial
concession.
Another controversy regarding the contract for the transfer of rights to other
persons is that there is an opportunity to use the exchange rate agreement as an
alternative payment function, rather than money, with the use of other types of
property. Contradictory views are forwarded on this in scientific literature: some of
the authors extract the property rights from the circle of objects of exchange, and
some authors propose different points of view.
The entry of the principles of impartiality into the circulation of contracts
related to the rights to results of intellectual activity is determined by a number of
factors. For example, they may include the financial difficulties of creators of
creative outcomes in widespread use of these results, the speed of depreciation of
objects, the enforcement of patent rights and the validity of patent protection.
At the same time, the research shows that there is no single scientifically
based approach to the application of the rule of law to the relationship between the
state grant agreements’ participants and scientific institutions and their staff.
The dissertant has analyzed about 100 agreements concluded by Tashkent
State Technical University, Rice Scientific-research Institute of Uzbekistan and
other scientific research institutions in order to study this issue. In particular, the
implementation of fundamental and practical scientific research activities in 2006-
42
2016 can be considered as an outline of the R&D contracts with the content of state
order agreements (hereinafter referred to as contracts). This is because they are
subjects of implementing science and research activities. At the same time, the
client was the Comittee under the Cabinet of Ministers of the Republic of
Uzbekistan, executives – project managers, individuals. It should be noted that all
these contracts are based on a model contract, indicating that such contracts are
signed with the remaining scientific-research institutions in the country.
Moreover, there are problems related to applying multiple rights between
employees and legal entities, because contracts are concluded with executing
bodies – legal entities. In particular, employees are bound by the labor contract
with this institution and contract for the implementation of R&D. The result of the
intellectual property created by the employee is a labor contract, and the R&D is
legally recognized object on implementation contract.
At the same time, this chapter deals with commercialization of intellectual
activity results. In particular, the factors influencing the restriction of innovation
circulation in the country have been identified, and recommendations have been
developed to address gaps in legislation.
It should be noted that the peculiarity of the subject matter of civil legal
regulation is determined by the priority of the principle of remuneration in relation
to free market participants. The tendency of such a priority is observed in the
process of intellectual activity results. Therefore, the term of «commercialization»
in the civilian history is directly linked to the transition to a market economy.
In our opinion, commercialization is the final stage of innovative activity. In
particular, fundamental research is being carried out at scientific-research and
higher education institutions in the first stage. At the second stage, practical
scientific research in these institutions can be undertaken and, in some cases, may
cause the investment to shrink. At the third stage, experimental-design and
experimental developments are created in the specialized laboratories of large
industrial enterprises or in scientific and production units. At the last fourth stage
the commercialization process is carried out, where the production begins and the
new product is released.
It should also be noted that some legal aspects of the commercialization of the
results of innovation activities are also reflected in the Article 1035 of the Civil
Code. In particular, according to the Article 1035 of the Civil Code, the proprietary
rights of the holder of exclusive rights to the object of intellectual property can be
fully or partially owned by the right holder to another person, unless otherwise
provided by the Civil Code or any other law. However, the legislation does not yet
have legal mechanisms for the transfer of exclusive rights to the object of
intellectual property created under the contract of execution of the state order.
Allocating grant funds for commercialization of innovative development to
small business and private entrepreneurship will serve in assisting subjects of
innovation activities by the government. In our opinion, such assistance would be
appropriate if it is in the form of tax and customs benefits as well as interest-free
loans.
43
Of course, the government has the right to set certain conditions for
innovation activity and put strict requirements on them. An example of such a
requirement is necessity of provision of documents that protect the intellectual
property objects (patents, licenses, and etc.), as well as documents that certify the
safety of the use of these products (certificates, licenses, and etc.). At the same
time, the state achieves the «legal cleanness» of its innovation activities’ results
financed by itself, and provides preventive protection on the requirements of
hypothetical claims against the development by the third parties.
One of the main problems in commercialization of innovation activity results
is the risk of non-repayment of attracted funds. In this regard, some researchers are
suggesting the definition of the risk insurance order. In our opinion, at the current
economic development stage, insurance companies operating in our country have
enough financial resources to insure their innovation activities.
In this chapter, the issues of legal protection of innovation results were
analyzed based on the results of the experimental research. In particular, an
analysis of the effectiveness of state-funded scientific-research activities in
Uzbekistan shows that, despite the fact that a large amount of funds are allocated
from the state budget and other centralized sources, not enough attention is being
paid to measures of the legal protection of the results of state scientific and
technical programs (SSTP) carried out by scientific-research and higher education
institutions of the republic.
Scientific-research institutions in the country are exporting their scientific
products. At the same time, it should be noted that these organizations are not
selling the exclusive rights to their intellectual property (for example, patent or
contracts of transfer of rights), but also the finished product they have produced.
According to the Agency on Intellectual Property of the Republic of
Uzbekistan (AIP), only 885 applications from 6839 received by the AIP in 2015
are industrial property objects (489 inventions, 211 industrial designs, 185 utility
models), 486 for computer programs, 25 for selection achievements and the
remaining 5430 (80%) are applications for trademark registration. In addition, 153
are inventions, 76 utility models, 138 industrial designs, and 2 patents for
inventions from 2651 protected documents issued by the AIP in 2015. In addition,
there is a negative tendency for commercialization of industrial property objects. In
particular, in the period from 2010 to 2015, 1126 (88%) out of 1273 registered
rights sale contracts on intellectual property objects were related to trademarks,
while the rest belonged to industrial property object matters.
Rules of formation, transfer and consideration of applications for granting the
patent of the Republic of Uzbekistan for inventions (registered by the Ministry of
Justice on 22.03.2004 with the state registration No. 1329), Rules of formation,
transfer and consideration of applications for patent granting of the Republic of
Uzbekistan for Utility model (registered by the Ministry of Justice on 29.04.2004
with the state registration No. 1343), Rules of formation, transfer and consideration
of the application for issuing the patent of the Republic of Uzbekistan on the
Industrial design (registered by the Ministry of Justice on 20.05.2004 with the state
44
registration No. 1361) consist of units 298, 231 and 209, there are more than 80
types of rates of patent fees and charges (decree of the Cabinet of Ministers of
20.04.2006. No. 65), difficulties in receiving patent, were noted.
The fifth chapter of the dissertation titled «
Prospects for the Development of
Innovative Activity in the Republic of Uzbekistan
» analyzes the main directions
of the international practice of legal regulation of innovation activities in the
national legislation, improvement of the legal regulation of innovation activity in
the Republic of Uzbekistan.
The need to deeply study the advanced foreign experience in this field on
improvement of the legal basis of innovative activity in Uzbekistan, is justified.
Specifically, in the US legislation, there are more than 20 laws and legislative
acts of the US President, providing regulations of technological transfer and their
commercialization, and the organization of science is provided with a strong legal
framework: issues related to scientific sphere are regulated by about 4,000 federal
laws. Among them, there are laws on national science (1950), national science and
technology (1976), and other basic laws. However, judicial precedents play a
particularly important role in the field of protecting patent rights and copyrights.
The main legal form of obtaining funding allocated by the US government is
the contract for the execution of the R&D that government agencies conclude with
private firms. This system has occurred in the US more than a hundred years ago.
The positive effect of the contract system is that it has created extensive
opportunities for the development of science in public laboratories and higher
education institutions besides the private sector.
In addition, the Bayh-Dole Act adopted in 1980 granted the universities, non-
profit organizations and small enterprises the right to own government-sponsored
inventions. The Stevenson – Wydler Technology Innovation Act was also adopted
in 1980, which created a favorable environment for the development of mutually
beneficial cooperation between the state and private sector. This has led the US to
become a leader in innovation activity and policy. As a result, the number of issued
patents has increased by 1 million a year.
The experience of the European Union in the legal regulation of innovation
activity was also highlighted. Particularly, it was admitted that the German and
French legal norms, especially the industrial property law, were recognized as an
advanced experience in the world.
In particular, the legislation in the field of intellectual property of Germany
differs by the degree of interpretation. In the country, apart from specific laws on
inventions, utility models and industrial designs, there is a general law on
industrial property that incorporates these laws and international treaties into a
unified system, and an independent law on Service inventions, and has been
recommended to be considered by lawmakers of Uzbekistan.
In addition, currently the innovation activity in France is encouraged and
supported by the state, development and general priority of scientific research and
technology is taken into account, and it is of particular importance that the Law on
«Innovations and scientific research», adopted in 1999, is aimed at introduction of
45
the results of the state-funded research into industry and establishment of small
innovation companies. Taking into account the current civil legislation in the
country, the subject of this law does not intersect with it, but only takes into
account its existence. The writer believes that the experience of France in legal
regulation of innovation activities for Uzbekistan’s legal process is not noteworthy
only in this aspect. Program-targeted methods of research management are widely
used here, and that is appropriate to transfer technologies to regions and study the
system of cooperation between different sectors of the economy.
In Uzbekistan, it was proposed that the legislative framework for civil law
regulating innovation activities be streamlined in the following main areas:
- improving material and technical supply of innovative activities;
- capacity building of innovative business entities, their legal protection;
- optimization of legal protection of intellectual property results;
- harmonization of contractual and legal bases of innovation activity with
international standards.
It is justified that the increase in the state financing of science and technology
in our country from the beginning of 2009 was made by the adoption of the
Resolution of the President of the Republic of Uzbekistan of July 15, 2008 No. RP-
916 «On additional measures of stimulating attraction of innovative projects and
technologies in production» and the Resolution of the Cabinet of Ministers of
August 18, 2009, No. 233 «On measures of further promoting scientific
personnel».
In addition, there is a sufficient scientific and institutional base in the country
in intellectual property rights, including innovation and innovation activity, R&D.
However, there are many problems in the legal regulation of this sphere due to the
fact that national legislation has not yet been formulated as a single system. This
negatively affects the development of high-tech sectors of the economy,
commercialization of achievements in science and technology.
It is worth noting that it is time to consider the right to use the results of
intellectual activity in the single-technology, which is a new institute for civil law.
According to the author, a single-technology is the inventions, utility models,
industrial designs, computer programs or the result of innovation activity that is
expressed objectively, which serves as a technological basis of particular practice,
and which involves some or all of the other consequences of intellectual activity
that is legally protected according to the intellectual property rights of the Civil
Code.
The introduction of scientific-research, experimental-design and technological
works in the Civil Code into contracts has resulted in the development of
innovation activities as a normal form of contract. It should be noted that a number
of national and foreign law scholars have recognized that such contracts are neither
contracted, nor service contracts and are separately legally regulated.
In our opinion, the fact that inclusion of the rules of implementing R&D in
the Civil Code may become the basis for not applying general contractual
provisions that ignore the scientific and innovative features of such works. The
46
limited liability of the executor under these contracts is determined by the creative
nature of the activity. However, the fact that in the existing edition of the Civil
Code the risk of unavailability of implementing the R&D by sudden circumstances
may have a negative impact on scientific initiative, risk limitation, and ultimately
the development of science.
The second part of the Article 631 of the Civil Code stipulates that certain
types of contractual agreements (household contract, contract of construction,
contract of design or search works, contract of scientific-research, experimental-
design and technological works), unless not stipulated by different order in
provisions of such contracts of the Code, the general rule of application of the
contract has been reflected. According to the author’s point of view, the use of the
general contracting provisions of the contract will lead to not taking into account
the fact that the scientific-research, experimental-design and technological
activities are based on scientific risk.
In this chapter, the prospects of development of innovation activity in the
Republic of Uzbekistan have been studied, results and outcomes achieved through
the improvement of the legal basis of innovation activity in the Republic of
Uzbekistan in the scientific research have been forecasted, as well as
recommendations were given on improvement of the legislative acts in this area.
In addition, from the point of view of modernization of the national economy,
there is a need to develop the Law «On innovations and innovation activity». This
law proposed to define the innovations, innovation activity and concept to the
R&D, the legal status of participants in innovation activities, their rights and
obligations, responsibilities, forms and types of conducting innovation activities,
regulation and financing of innovation activities by the state, contracts for
implementing R&D and other civil law contracts that are based on them,
commercialization of innovation results, etc.
Adoption of this law will lead to modernization of the national economy,
support high-tech industries, creation of the basis for small business entities to
participate in innovation activity, further activation of subjects engaged in
scientific-research, experimental-design and technological activities.
Besides, it is necessary to adopt a number of normative-legal acts for the
execution of this Law, based on the legislative practice in the republic. These
normative-legal acts, first of all, should include the State program on
implementation of the Law; duties, rights and obligations of the authorized state
div regulating innovation activity; exemplary contracts for the implementation of
R&D funded from the state budget; innovations, as well as incentives and
preferences for R&D subjects.
CONCLUSION
As a result of the research on the topic «Improving the legal regulation of
innovative activities», the following theoretical and scientifically-practical
conclusions were drawn:
47
1. Civil and legal relations on innovation activity have been substantiated on
the basis of the essence and essence of civil law rights and intellectual property
rights.
2. The main features of innovation activity:
- actions in the field of science, technology, organizational, financial and
entrepreneurship that have led to the creation of innovations;
- The development of innovations in the above areas, introduction of products
into the market, implementation of marketing processes.
3. It was based on the fact that innovative activities should be based on a set
of separate legal frameworks. At the same time, the necessity of forming the
«Innovation law» as a complex of legal fields, which reflects the methods of
regulation of civil, entrepreneurial, financial and administrative law.
4. The basic elements of legal regulation of innovation activities include:
- lawmaking;
- contractual and legal practice.
The tendency of adoption of legal documents in innovation activity in
Uzbekistan has been demonstrated.
5. «Innovation is a new organizational and technical solution for production,
administrative, commercial or other characteristic of new or improved products,
technology, application of new services for civilian treatment or use for their own
needs.»
6. Innovations have been based on the implementation of material and non-
material production through mechanisms of contractual (private-law) and
administrative coercion (public-legal).
7. It is desirable to develop an innovative development strategy of the
Republic of Uzbekistan. At the same time, the guarantees for the implementation
of the exclusive rights of legal entities, which are legally equal in ownership of
innovative activity, various contractual and legal instruments step-by-step
introduction.
8. The following classification of innovations has been developed:
1) innovation depends on the source of the initiative: ordered innovations (by
investor order); authorship;
2) on the level of transparency: open; closed (confidentiality, new product and
know-how);
3) by volume of innovation: local; commonly;
4) the place where the innovations are created: within the organization; within
the network; interlinear; national; interstate;
5) the source of financing: for own funds; debt (credit); state budget; financed
by foreign investments.
9. Depending on the features of the subjects involved in innovative activities,
the following groups are allocated:
- higher education, research institutes, design bureaus, design and bureau
structural divisions of industrial enterprises, researchers, inventors and innovators;
48
- business incubator, technology park, small innovative enterprise, consulting,
technology transfer centers, commercialization centers;
- state grants or budget distributors, as the holder of rights to the results of the
scientific and technical activities received during the course of the R&D.
10. Developed proposals for establishing the legal status of «start-up»,
venture and small innovation enterprises, based on the need for a separate legal
regime (tax, customs, credit and other benefits).
11. It is desirable to introduce the concept of a single innovation contract and
to define its legal basis as a single contract in the civil law does not fully cover all
aspects of innovation activity and regulation of several types of innovation-legal
relations.
12. In accordance with Article 359 of the Civil Code, it is expedient to
approve the model draft treaties on the creation of innovation at the expense of the
state budget, by Government decision. Model contracts are specifically developed
for each industry (medicine, agriculture, humanities, etc.), the subject of the
contract, the rights and obligations of the parties, the order of work and the
procedure for calculating, the order of transfer and receipt of the work, the entry
into force and cancellation of the treaty and the procedure for the settlement of
disputes on the contract.
13. It is proposed to include the new Article 8
1
of the Law of the Republic of
Uzbekistan «On Free Economic Zones»:
«Article 8
1
Technopark
In the technology park, scientific research, higher education institutions and
business entities are working together to develop innovative activities.
The technopark is managed by the administration. In addition to the tasks
envisaged in part two of Article 24 of the present Law, the Directorate has the
following powers:
conclusion of contracts on a competitive basis with business entities willing to
start production in the technology park;
to provide the necessary production infrastructure for economic activity
participants in the park;
to provide information about the conditions of business activity in the park;
making recommendations in the field of protection of intellectual property
objects;
assistance in foreign economic activity;
attraction of investments, including foreign investments;
to cooperate with leading scientists of the republic and world level in the
interests of techno park participants.
The legal regime of technopark will be established in accordance with the
decision of the President of the Republic of Uzbekistan».
14. It is expedient to develop a separate normative-legal act on technology
parks in the Republic of Uzbekistan. This document should contain the following
legal norms:
- organization of technoparks, regulation of their activity;
49
- mechanisms of interaction of higher education institutions/research institutes
with industrial enterprises;
- simplified order of state registration of small innovative enterprises;
- guarantees of employment of graduates of higher educational institutions at
technoparks.
15. Scientifically substantiated proposals have been given to the Ministry of
Economy of the Republic of Uzbekistan on the draft of Decree of the President of
the Republic of Uzbekistan «On the establishment of innovation technoparks in
Yashnabad and Olmazar districts of Tashkent». In particular, the tasks of
technoparks envisaged by the project are to provide recommendations for the
protection of intellectual property objects; assistance in foreign economic activity;
including attraction of investments, including foreign investments.
16. Problems of the contractual-legal mechanisms of intellectual property
outcomes are shown by the complexity of certain provisions of the patent law of
the Republic of Uzbekistan and the very low number of patent applications filed by
the World Intellectual Property Organization (WIPO) Patent Cooperation Treaty.
Accordingly, the procedure for granting a patent for industrial property subject
matter, as set out in the Civil Code and the Law on Inventions, Utility Models and
Industrial Designs, should be harmonized with WIPO standards.
17. Based on the following recommendations on improving the process of
commercialization of the results of research projects financed by the state budget
in Uzbekistan:
- obligation to obtain a patent for industrial property subject matter (invention,
utility model, selection achievement), envisaged to be created under the terms of
the grant agreements concluded in the scientific and innovative scientific and
technical programs;
- republican research institutions, along with the export of their scientific and
technical products, the sale of exclusive rights to this product.
18. It is based on the innovation that has been created in the field of
innovative activity that the distribution of property rights has a negative impact on
the property interests of individuals (authors).
19. The object of intellectual property object creation, creation of intellectual
property objects, realization of innovation contracts is based on the right of
collecting the executor without the exclusive right of executor (except for
copyrights). In this regard, these contracts have been developed by the contracting
party, which provides for the right to use it for commercial purposes, as well as the
type of remuneration, primarily for the payment of performers. It is desirable for
such creators to be in the form of royalties (periodic deductions), pound payments
(simultaneous) etc., taking into account world best practices.
20. In the field of innovation, the proposal for the application of the Civil
Code provisions on contractual agreements has been developed for research,
experimental and technology work. Therefore, it was excluded that paragraph 37 of
the Civil Code excluded paragraph 5 and replaced it with a new draft section 37
1
«Scientific Research, Experimental and Technological Works».
50
21. As a result of the fulfillment of contractual obligations, the need to
develop the mechanisms of legal protection of intellectual property, created by
means of financing from the state grant, as a single object, without excessive
bureaucratic barriers. Therefore, the Civil Code has developed a relevant bill on
the introduction of section 64
1
entitled “The Right to Use Intellectual Activity in
the Unified Technology”.
НАУЧНЫЙ СОВЕТ DSc.27.06.2017.Yu.22.01 ПО ПРИСУЖДЕНИЮ
УЧЕНЫХ СТЕПЕНЕЙ ПРИ ТАШКЕНСТКОМ ГОСУДАРСТВЕННОМ
ЮРИДИЧЕСКОМ УНИВЕРСИТЕТЕ
ТАШКЕНТСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ЮРИДИЧЕСКИЙ
УНИВЕРСИТЕТ
АХМЕДОВ АЗИЗХОН ДИЛШОДОВИЧ
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПРАВОВОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ
ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
12.00.03 – Гражданское право. Предпринимательское право.
Семейное право. Международное частное право
АВТОРЕФЕРАТ ДОКТОРСКОЙ (DSc) ДИССЕРТАЦИИ
ПО ЮРИДИЧЕСКИМ НАУКАМ
51
Ташкент – 2017
Тема докторский диссертации зарегистрирована Высшей аттестационной комиссией
при Кабинете Министров Республики Узбекистан за номером В2017.3.DSc/Yu51.
Диссертационное исследование выполнено в Ташкентском государственном юридическом
университете.
Автореферат диссертации размещен на трех языках (узбекском, английском, русском) на
веб-сайте Научного совета (www.tsul.uz) и Портале Информационной образовательной сети
«Ziyonet» (www.ziyonet.uz).
Научный консультант:
Гулямов Саид Саидахрарович
доктор юридических наук, профессор
Официальные оппоненты:
Насриев Илхом Исмоилович
доктор юридических наук, доцент
Суюнова Дилбар Джолдасбаевна
доктор юридических наук, доцент
Рахмонкулова Нилуфар Ходжи-Акбаровна
доктор юридических наук
Ведущая организация:
Высшие учебные курсы Генеральной
прокуратуры Республики Узбекистан
Защита диссертации состоится «__» декабря 2017 года в 15:00 часов на заседании Научного
совета DSc.27.06.2017.Yu.22.01 при Ташкентском государственном юридическом университете.
(Адрес: 100047, г.Ташкент, улица Сайилгох, 35. Тел.: (99871) 233-66-36; факс: (998971) 233-37-48;
e-mail: info@tsul.uz).
С докторской диссертацией (DSc) можно ознакомиться в Информационно-ресурсном центре
Ташкентского государственного юридического университета (зарегистрировано за №835).
(Адрес: 100047, г.Ташкент, ул. А.Темура, 13. Тел.: (99871) 233-66-36).
Автореферат диссертации разослан « » декабря 2017 года.
(протокол реестра № 3 от « » декабря 2017 года).
З.Н.Эсанова
Председатель
Научного
совета
по
присуждению ученых степеней, доктор
юридических наук, профессор
Н.С.Салаев
Секретарь
Научного совета по присуждению
ученых степеней, кандидат юридических
наук, доцент
Н.Ф.Имомов
52
Председатель научного семинара при
Научном совете по присуждению ученых
степеней, доктор юридических наук, доцент
53
ВВЕДЕНИЕ (Аннотация докторской диссертации)Целью исследования
является разработка предложений и рекомендаций по совершенствованию
регулирования гражданско-правовых отношений в области инновационной
деятельности.
Объектом исследования
является система гражданско-правовых
отношений в сфере инновационной деятельности.
Научная новизна исследования
заключается в следующем:
обосновано положение о том, что правовая охрана объектов
интеллектуальной собственности, внешнеэкономическая деятельность и
содействие в привлечении инвестиций являются основными задачами и
функциями органа управления технопарком;
обоснованы предложения о неприменении положений Гражданского
кодекса о договорах подряда к инновационной деятельности, осуществляемой в
виде научно-исследовательских, опытно-конструкторских и технологических
работ;
обоснованы предложения о возложении на кредитора риска невыполнения
обязательств по договорам в сфере инновационной деятельности;
обоснована необходимость введения нового правового института
интеграции в единую технологию изобретений, полезных моделей,
промышленных образцов, программ ЭВМ или других результатов
интеллектуальной деятельности, охраняемых в соответствии с правилами
интеллектуальной собственности Гражданского кодекса;
обоснована необходимость предусмотреть условия распределения и
коммерциализации прав собственности на объекты интеллектуальной
собственности среди сторон договоров по государственным грантам в рамках
государственных научно-технических программ.
Внедрение результатов исследования.
На основе научных результатов,
полученных по исследованию гражданско-правового регулирования
инновационной деятельности:
предложения по разъяснению задач и функций органа управления
инновационного технопарка в Яшнабадском районе г. Ташкента были
отражены в Указе Президента Республики Узбекистан от 5 июня 2017 года
«О создании инновационного технопарка в Яшнабадском районе Ташкента»
(справка Министерства экономики Республики Узбекистан от 13 сентября
2017 года №АД-4-8/20-226). Данные предложения будут способствовать
совершенствованию компетенций технопарка по правовой охране объектов
интеллектуальной
собственности,
содействию
осуществлению
внешнеэкономической деятельности и привлечению инвестиций, в том числе
иностранных инвестиций;
предложения об ограниченном применении норм закона о договорах
подряда
при
выполнении
научно-исследовательских,
опытно-
конструкторских и технологических работ, права на использование
результатов интеллектуальной деятельности в составе единой технологии,
определении правового положения технопарков отражены в проекте Закона
54
Республики Узбекистан «О внесении изменений и дополнений в некоторые
законодательные акты Республики Узбекистан в связи с совершенствованием
инновационной
деятельности»
(справка
Комитета
по
вопросам
промышленности, строительства и торговли Законодательной палаты Олий
Мажлиса Республики Узбекистан от 10 мая 2016 года № 04/2-03-259).
Данные предложения служат для создания более благоприятных правовых
условий для осуществления инновационной деятельности в Республике
Узбекистан;
разработан
проект
типового
договора,
предусматривающего
осуществления прав на коммерциализацию объектов интеллектуальной
собственности субъектами инновационной деятельности, участвующих в
реализации государственных научно-технических программ, и внедрен в
процессы осуществления государственных научно-технических программ
(справка Комитета по координации развития науки и технологий при
Кабинете Министров Республики Узбекистан от 25 октября 2016 года
№FTQ-0413/712). Соблюдение положений настоящего типового договора
повысит эффективность защиты имущественных и неимущественных прав
субъектов (авторов), участвующих в инновационной деятельности в
отношении создаваемых ими инновациям.
55
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
СПИСОК ОПУБЛИКОВАННЫХ РАБОТ
LIST OF PUBLISHED WORKS
I бўлим (I часть; I part)
1.
Ахмедов А.Д. Инновацион фаолиятни шартномавий-ҳуқуқий
тартибга солиш (илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва технология
ишлари мисолида). Илмий монография, Тошкент: «Impress media» нашриёти,
2014, 136 б.
2.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишларини бажаришда муаллифлик ҳуқуқининг муҳофазаси
ҳақида // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. – Тошкент, 2007. – № 4. – Б. 81-84.
3.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишларини ҳуқуқий тартибга солишнинг айрим масалалари //
Ўзбекистон қонунчилиги таҳлили. – Тошкент, 2007. № 3. – Б. 22-24.
(12.00.00; № 9).
4.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишлари пудрат шартномаларида интеллектуал мулк объектларига
бўлган ҳуқуқларни тақсимлаш // Ўзбекистон қонунчилиги таҳлили. –
Тошкент, 2008. – № 1. – Б. 22-24. (12.00.00; № 9).
5.
Ахмедов А.Д. Инновацияларнинг назарий-ҳуқуқий жиҳатлари //
Ўзбекистон қонунчилиги таҳлили. – Тошкент: 2014, – 1-2-сон. – Б. 18-21.
(12.00.00; № 9).
6.
Ахмедов А.Д. Договорно-правовое регулирование инновационной
деятельности (опыт Узбекистана) // Право и жизнь (Россия). – Москва: 2015,
– №№207-208. – Б. 59-63. (12.00.00; № 24).
7.
Ахмедов А.Д. Правовые аспекты инновационно-технологического
развития национальной экономики // Право и жизнь (Россия). – Москва:
2015, – №№213-214. – Б. 186-195. (12.00.00; № 24).
8.
Ахмедов А.Д. Ўзбекистон Республикасида инновацион фаолият
субъектлари // Ўзбекистон қонунчилиги таҳлили. – Тошкент: 2015, – 1-сон. –
Б. 33-35. (12.00.00; № 9).
9.
Ахмедов А.Д.Фуқаролик ҳуқуқида инновацияларнинг аҳамияти //
ЎзР. Бош прокуратураси Олий ўқув курслари ахборотномаси. – Тошкент:
2015, – 3-сон. – Б. 44-47. (12.00.00; № 11).
10.
Ахмедов А.Д. Инновацион фаолиятнинг айрим назарий-ҳуқуқий
жиҳатлари // СТИБОМ Ахборотномаси. - Тошкент: 2016, – 3-сон. – Б. 38-43.
(ОАК Раёсати қарори 30.09.2014, №208/3).
11.
Ахмедов А.Д. Некоторые особенности коммерциализации инноваций
по законодательству Республики Узбекистан // Ўзбекистон қонунчилиги
таҳлили. – Тошкент: 2016, – 3-сон. – Б. 21-23. (12.00.00; № 9).
12.
Ахмедов А.Д. Гражданско-правовое регулирование инновационной
деятельности в Республике Узбекистан // Право интеллектуальной
56
собственности (Россия). – Москва: 2016, – №2 (44). – Б. 35-39. (12.00.00; №
19).
13.
Ахмедов А.Д. Ўзбекистонда технопарклар фаолиятини ҳуқуқий
тартибга солиш // Ўзбекистон қонунчилиги таҳлили. – Тошкент: 2017, – 3-
сон. – Б. 18-21. (12.00.00; № 9).
II бўлим (II часть; II part)
14.
Ахмедов А.Д. Некоторые вопросы защиты интеллектуального права
в договорах подряда на научно-исследовательские, опытно-конструкторские
и технологические работы // 10 лет Гражданскому кодексу Узбекистана:
опыт и перспективы развития. Материалы международной научно-
практической конференции 27-28 ноября 2007 года. – Ташкент:
KONSAUDITINFORM-NASHR, 2008.- Б. 258-261.
15.
Ахмедов А.Д. Некоторые проблемы правового регулирования
подряда
на
научно-исследовательские,
опытно-конструкторские
и
технологические работы // Давлат ва ҳуқуқ назариясининг долзарб
муаммолари. Илмий-назарий конференция материаллари. 1-тўплам. –
Тошкент: ТДЮИ, 2008. – Б. 285-290.
16.
Ахмедов А.Д. Конституция – илмий ва техникавий ижод эркинлиги
кафолати
//
Инсон
ҳуқуқ
ва
эркинликларини
таъминлашнинг
конституциявий-ҳуқуқий
кафолатлари.
Илмий-амалий
конференция
материаллари. – Тошкент:ТДЮИ, 2008. – Б. 269-272.
17.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишларини бажариш шартномалари ҳақида // Фан ва ёшлар. –
Тошкент, 2009. – № 2. – Б. 42-43.
18.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишларини бажарувчи ташкилотларнинг жаҳон молиявий-
иқтисодий инқирози шароитидаги аҳамияти // Фан ва ёшлар. Тошкент, 2009.
– № 3. – Б. 24-27.
19.
Ахмедов А.Д. Правовое положение научно-исследовательских
учреждений // Вопросы совершенствования законодательства о юридических
лицах. Материалы международной научно-практической конференции 3-4
июня 2009 года. – Ташкент: CHASHMA PRINT, 2010. – Б. 82-88.
20.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишларини бажариш шартномаларида ижрочининг ҳуқуқий
ҳолати // Обязательственное право – вопросы теории и практики применения.
Материалы международной научно-практической конференции 27 октября
2009 года. – Ташкент: CHASHMA PRINT, 2010. – Б. 213-223.
21.
Ахмедов А.Д. Илмий-текшириш, тажриба-конструкторлик ва
технология ишларини бажариш шартномаларига оид қонунчиликни
такомиллаштириш масалалари // Тадбиркорлик фаолиятини амалга
оширишда эркин рақобатни таъминлашнинг ҳуқуқий муаммолари. Илмий-
амалий анжуман материаллари. – Тошкент: ТДЮИ, 2010. – Б. 228-233.
57
22.
Ахмедов А.Д. Некоторые особенности международного научно-
технического сотрудничества // Современные международные отношения и
приоритеты внешней политики Республики Узбекистан. Сборник материалов
республиканской научно-практической конференции 28 июня 2013 года. –
Ташкент: издательство УМЭД, 2013. – Б. 151–154.
23.
Ахмедов
А.Д.,
С.С.Гулямов.
Ўзбекистон
Республикасида
инновацияларнинг ҳуқуқий асослари // Сборник материалов научно-
практической конференции Молодых ученых, посвященной 70-летию
Академии наук Республики Узбекистан. – Ташкент, 2013. – Б. 164–167.
24.
Ахмедов А.Д. Инновацион фаолият соҳасидаги қонунчилик таҳлили
//
Хусусий
ҳуқуқнинг
долзарб
муаммолари:
Ёш
олимларнинг
Х-А.Раҳмонқулов номидаги ўқишлари. – Тошкент: ТДЮУ нашриёти, 2013. –
Б. 115–121.
25.
Ахмедов А.Д. Некоторые проблемы законодательства Республики
Узбекистан в сфере привлечения иностранных инвестиций // «Конституция-
мамлакатимиз тараққиёти истиқболининг муҳим гарови» мавзусидаги
илмий-назарий конференция материаллари. 2013 йил 3 декабрь. – Тошкент:
ТДЮУ нашриёти, 2013. – Б. 352–358.
26.
Ахмедов А.Д. Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти ва
Ўзбекистоннинг инновацияларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш соҳасидаги
ҳамкорлигининг истиқболлари // XXI асрда жаҳон сиёсатида архитектоник
ўзгаришлар: Realpolitik концепцияси ва Ўзбекистон амалиёти. Олий ва ўрта
махсус таълим вазирлиги миқёсидаги III илмий-амалий конференция
материаллари тўплами. ТДШИ. – Тошкент: 2014. – Б. 77–80.
27.
Ахмедов А.Д. Правовые основы финансирования инновационной
деятельности: опыт Узбекистана // Хусусий ва оммавий ҳуқуққа бағишланган
VIII Халқаро илмий конференция материаллари. – Вена: 2015. – Б.29-33.
28.
Ахмедов А.Д. Ўзбекистон Республикасида инновацион фаолиятнинг
ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш эволюцияси // «Ўзбекистон
Республикасида инновация фаолиятини фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солиш
муаммолари» мавзусида ўтказилган республика илмий-амалий конференция
материаллари тўплами. ТДЮУ. – Тошкент: 2015. – Б. 15-20.
29.
Ахмедов
А.Д.
Роль
международного
научно-технического
сотрудничества в инновационном развитии // Халқаро ҳуқуқ ва халқаро
муносабатларнинг
долзарб
масалалари
илмий-амалий
конференция
материаллари тўплами (2015 йил 9 июнь). – Тошкент: 2015. – Б. 20-24.
30.
Ахмедов А.Д. Инновацион фаолиятни ҳуқуқий тартибга солишда
хорижий давлатлар тажрибаси (АҚШ ва Франция мисолида) // «Халқаро
ҳуқуқнинг долзарб муаммолари: назария ва амалиёт» мавзусидаги 6-илмий-
амалий конференция материаллари тўплами (2015 йил 30 сентябрь). –
Тошкент: 2015. – Б. 155-158.
58
Автореферат «Ўзбекистон қонунчилиги таҳлили» журнали таҳририятида
таҳрирдан ўтказилди (21.11.2017 йил).
Босишга рухсат этилди: 09.12.2017. Шартли босма табоғи 3,75
Қоғоз бичими 80х641/16. Times New Roman гарнитураси.
Адади 100. Буюртма № 64
«Top Image Media» босмахонасида босилди.
