Психологические особенности влияния депривации на когнитивное развитии в дошкольном возрасте

1

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc27.06.2017.Psi.01.07

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ТОШКЕНТ

ДАВЛАТ

ПЕДАГОГИКА

УНИВЕРСИТЕТИ

ЯКУБОВА

ГЎЗАЛ

АСАТУЛЛАЕВНА

МАКТАБГАЧА

ЁШДА

КОГНИТИВ

РИВОЖЛАНИШГА

ДЕПРИВАЦИЯ

ТАЪСИРИНИНГ

ПСИХОЛОГИК

ХУСУСИЯТЛАРИ

19.00.06. –

Ёш

ва

педагогик

психология

.

Ривожланиш

психологияси

(

психология

фанлари

)

ПСИХОЛОГИЯ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ФАЛСАФА

ДОКТОРИ

(PhD)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2017

2

УДК

:

301.153.4;33

Психология

фанлари

бўйича

фалсафа

докторлик

(PhD)

диссертацияси

автореферати

мундарижаси

Оглавление

автореферата

доктора

философии

(PhD)

диссертации

по

психологическим

наукам

Contents of Dissertation Abstract of the

Doctor of Philosophy (PhD) on psychological Sciences

Якубова

Гузал

Асатуллаевна

Мактабгача

ёшда

когнитив

ривожланишга

депривация

таъсирининг

психологик

хусусиятлари

........................................................................

3

Якубова

Гузал

Асатуллаевна

Психологические

особенности

влияния

депривации

на

когнитивное

развитии

в

дошкольном

возрасте

...........................................................

19

Yakubova Guzal Asatullaevna

Psychological peculiarities of the influence of deprivation on cognitive
development at preschool age…………………………………………….

Эълон

қилинган

ишлар

рўйхати

Список

опубликованных

работ

List of published works…………………………….……………………

37

41

3

ЎЗБЕКИСТОН

МИЛЛИЙ

УНИВЕРСИТЕТИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc27.06.2017.Psi.01.07

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ТОШКЕНТ

ДАВЛАТ

ПЕДАГОГИКА

УНИВЕРСИТЕТИ

ЯКУБОВА

ГЎЗАЛ

АСАТУЛЛАЕВНА

МАКТАБГАЧА

ЁШДА

КОГНИТИВ

РИВОЖЛАНИШГА

ДЕПРИВАЦИЯ

ТАЪСИРИНИНГ

ПСИХОЛОГИК

ХУСУСИЯТЛАРИ

19.00.06. –

Ёш

ва

педагогик

психология

.

Ривожланиш

психологияси

(

психология

фанлари

)

ПСИХОЛОГИЯ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ФАЛСАФА

ДОКТОРИ

(PhD)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

Тошкент

– 2017

4

Фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамаси

ҳузуридаги

Олий

аттестация

комиссиясида

B2017.2.PhD/Psi.26

рақам

билан

рўйхатга

олинган

.

Диссертация

Тошкент

давлат

педагогика

университетида

бажарилган

.

Диссерт

a

ция

автореферати

уч

тилда

(

ўзбек

,

рус

,

инглиз

(

резюме

))

веб

-

саҳифанинг

ik-falsafa

@nuu.uz.

ҳамда

«ZiyoN

е

t»

ахборот

таълим

портали

www.ziyonet.uz

манзилларига

жойлаштирилган

.

Илмий

маслаҳатчи

:

Нишонова

Замира

Таскараевна

психология

фанлари

доктори

,

профессор

Расмий

оппонентлар

:

Жабборов

Азим

Мелиқулович

психология

фанлари

доктори

,

профессор

Туйчиева

Саодат

Мелиқузиевна

психология

фанлари

номзоди

,

децент

Етакчи

ташкилот

:

Бухоро

давлат

университети

Диссертация

ҳимояси

Ўзбекистон

Миллий

университети

ҳузуридаги

Dsc27.06.2017.Psi.01.07

рақамли

Илмий

кенгашнинг

2017

йил

«____» «_____________»

соат

_____

даги

мажлисида

бўлиб

ўтади

. (

Манзил

: 100174,

Тошкент

шаҳри

,

Университет

кўчаси

, 4-

уй

.

Тел

.: (99871) 227-12-24;

факс

:

(99871) 246-53-21, (99871) 246-02-24;

е

-mail: nauka@nuu.uz

Ўзбекистон

Миллий

университети

маъмурий

биноси

, 2-

қават

,

анжуманлар

зали

).

Диссертация

билан

Ўзбекистон

Миллий

университетининг

Ахборот

-

ресурс

марказида

танишиш

мумкин

(___

рақами

билан

рўйхатга

олинган

). (

Манзил

: 100174,

Тошкент

шаҳри

,

Университет

кўчаси

, 4-

уй

.

Тел

.: (99871) 246-52-74).

Диссертация

автореферати

2017

йил

«____» ___________

куни

тарқатилди

.

(2017

йил

«____» _____________

даги

______

рақамли

реестр

баённомаси

).

Ғ

.

Б

.

Шоумаров

Илмий

даражалар

берувчи

Илмий

кенгаш

раиси

,

психол

.

ф

.

д

.,

профессор

А

.

И

.

Расулов

Илмий

даражалар

берувчи

Илмий

кенгаш

илмий

котиби

,

психол

.

ф

.

н

.,

доцент

Н

.

С

.

Сафаев

Илмий

даражалар

берувчи

Илмий

кенгаш

қошидаги

илмий

семинар

раиси

,

психол

.

ф

.

д

5

КИРИШ

(

фалсафа

доктори

(PhD)

диссертацияси

аннотацияси

)

Диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

.

Анъанавий

қадриятларни

қайта

ислоҳ

қилишга

уринишлар

тобора

кучайиб

бораётган

ҳозирги

даврда

ота

-

она

меҳридан

маҳрум

қолиб

,

давлат

томонидан

тарбияланаётган

болаларнинг

келажак

истиқболлари

муаммосига

катта

диққат

-

эътибор

қаратилмоқда

.

Турли

таълим

муассасаларини

ўрганишга

ихтисослашган

йирик

халқаро

ташкилотлар

(

ЮНИСЕФ

, SOS)

мутахассисларининг

маълумотига

кўра

,

минглаб

болалар

тезкор

ҳамда

узоқ

давом

этадиган

психологик

қўллаб

-

қувватлашга

муҳтож

.

Айниқса

бундай

ёрдам

ота

-

она

қарамоғидан

маҳрум

қолган

болалар

учун

муҳимдир

.

Ҳар

йили

кўплаб

болаларга

ижтимоий

ёрдам

кўрсатилади

.

Шунга

қарамай

,

болалар

хулқида

хавотирлиликнинг

юқори

даражаси

,

агрессивлик

(

тажовузкорлик

),

шунингдек

,

психосоматик

касалликлар

ҳамда

психик

ривожланишда

орқада

қолиш

каби

муаммолар

кузатилади

.

Мамлакатимизда

соғлом

авлод

тарбиясига

катта

эътибор

қаратилиб

,

болалар

ҳуқуқларини

ҳимоя

қилиш

борасида

ўзига

хос

институцион

тизим

яратилди

.

Ички

ишлар

вазирлиги

қошида

вояга

етмаганларни

ижтимоий

ҳимоя

қилиш

маркази

ташкил

этилди

.

Болалар

жамғармаси

, “SOS –

Ўзбекистон

болалар

маҳаллалари

уюшмаси

”, “

Сен

ёлғиз

эмассан

”, “

Соғлом

авлод

учун

”

жамғармалари

, “

Республика

болалар

ижтимоий

мослашув

маркази

”

каби

жамоат

тузилмалари

фаолият

кўрсатмоқда

.

Жаҳон

миқиёсида

ота

-

она

қарамоғидан

маҳрум

бўлиб

,

давлат

қарамоғида

қолган

ва

“

Мехрибонлик

уйи

”

каби

мурувват

ташкилотларида

тарбияланаётган

болаларнинг

психик

ривожланишига

оид

бир

қатор

тадқиқотлар

мавжудлигига

қарамай

,

айнан

шу

соҳадаги

муаммолар

ечимини

такомиллаштиришга

бағишланган

махсус

тадқиқотлар

олиб

борилмаган

,

шу

билан

бирга

психик

ривожланиш

ва

таълим

тизимида

психологик

хусусиятларни

тадқиқ

этишга

бағишланган

психодиагностик

методикалар

тақчиллиги

кўзга

ташланади

,

ёпиқ

муассаса

тарбияланувчилари

билан

иш

олиб

боришнинг

методологик

жиҳатлари

деярли

ўрганилмаган

.

Айнан

шу

нуқтаи

назардан

муаммонинг

ижтимоий

-

психологик

жиҳатдан

муҳимлиги

,

амалий

аҳамияти

,

кам

тадқиқ

этилганлиги

ва

долзарблиги

мазкур

тадқиқотни

амалга

оширишимиз

учун

асос

бўлиб

хизмат

қилди

.

Ушбу

диссертация

тадқиқоти

2008

йил

7

январида

қабул

қилинган

“

Бола

ҳуқуқларининг

кафолатлари

тўғрисида

”

ги

Ўзбекистон

Республикасининг

қонуни

ва

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2014

йил

19

февралдаги

ПҚ

-2133-

сон

Қарори

билан

тасдиқланган

“

Соғлом

авлод

йили

”

давлат

дастури

ҳамда

мазкур

фаолиятга

тегишли

бошқа

меъёрий

-

ҳуқуқий

ҳужжатларда

белгиланган

вазифаларни

амалга

оширишга

муайян

даражада

хизмат

қилади

.

Тадқиқотнинг

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор

йўналишларига

мослиги

.

Мазкур

тадқиқот

республика

фан

ва

технологиялар

“

ИТД

-1-

Жамиятнинг

маънавий

-

ахлоқий

ва

маданий

ривожланиши

,

маънавий

қадриятлар

,

миллий

ғоя

,

маданий

мерос

,

6

ўзбек

халқи

ва

давлатчилик

тарихини

ҳамда

таълимнинг

узвийлик

ва

узлуксизлигини

,

баркамол

авлод

тарбиясини

тадқиқ

этиш

”

устувор

йўналиши

доирасида

бажарилган

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

Бу

муаммонинг

аҳамияти

кўплаб

нуфузли

психологик

назариялар

,

жумладан

,

психоанализ

,

бихевиоризм

ва

гуманистик

психология

намоёндалари

томонидан

ўрганилган

ва

улар

асосий

эътиборини

ота

-

онанинг

эмоционал

илиқ

муносабати

,

шунингдек

,

унинг

бола

шахси

шаклланаётганда

психик

ривожланишнинг

асосий

манбаси

эканлигига

қаратган

жумладан

,

З

.

Матейчик

,

И

.

Лангмейер

,

З

.

Фрейд

,

Э

.

Эриксон

,

К

.

Роджерс

,

А

.

Фрейд

,

Р

.

Сирс

М

.

Раттер

1

ва

бошқ

.

Диссертация

тадқиқотининг

диссертация

бажарилган

олий

таълим

муассасасининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

тадқиқоти

Тошкент

давлат

педагогика

университетининг

илмий

тадқиқот

ишлари

режаси

асосида

№

Ё

1-14 “

Мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривациянинг

намоён

бўлиши

”

мавзуси

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

мактабгача

ёшдаги

болаларда

когнитив

ривожланишга

психик

депривация

таъсирининг

психологик

асосларини

ишлаб

чиқишни

такомиллашдан

иборат

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

:

психик

депривация

тушунчасининг

мазмун

-

моҳиятини

ёритиш

,

депривация

турларини

таснифлаш

ва

ўрганиш

соҳасидаги

асосий

ёндашувлар

эволюциясини

тизимлаштириш

,

шаклланган

назарий

тасаввурларни

танқидий

таҳлил

қилиш

;

депривациянинг

шахс

шаклланишига

салбий

таъсирини

ойдинлаштириш

;

мактабгача

ёшдаги

болаларда

психик

депривацияни

келтириб

чиқарувчи

объектив

ва

субъектив

омилларни

аниқлаш

,

тавсифлаш

ва

тизимлаштириш

;

ҳар

хил

шароитда

тарбияланаётган

болаларда

психик

депривациянинг

намоён

бўлишини

қиёсий

таҳлил

қилиш

;

психик

депривациянинг

болаларда

когнитив

соҳа

ривожланишига

таъсирини

аниқлаш

;

Тадқиқотнинг

объекти

.

Тошкент

шаҳар

Яшнобод

тумани

602-

мактабгача

тарбия

муассасаси

,

Самарқанд

вилояти

9-

меҳрибонлик

уйи

,

Тошкент

ва

Гулистон

шаҳрида

жойлашган

SOS –

болалар

маҳалларида

тарбияланаётган

138

нафар

мактабгача

ёшдаги

бола

ҳисобланади

.

Тадқиқотнинг

предметини

мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривациянинг

психологик

механизмлари

,

омиллари

,

хусусиятлари

ташкил

этади

.

Тадқиқотнинг

усуллари

.

Тадқиқот

мақсадига

эришиш

ва

қўйилган

вазифаларнинг

ечимини

топиш

учун

ҳужжатлар

таҳлили

,

психологик

тест

,

суҳбат

,

кузатиш

,

сўров

ҳамда

математик

статистика

методларидан

фойдаланилди

.

1

Раттер

М

.

Помощь

трудным

детям

.

Изд

-

во

:

М

.:

Прогресс

, 1987.

7

Муаммони

эмпирик

тадқиқ

қилиш

жараёнида

қуйидаги

методикалар

қўлланди

:

мактабгача

ёшдаги

депривациялашган

болаларда

психофизиологик

ривожланганлик

ҳамда

майда

моторикани

аниқловчи

Е

.

И

.

Роговнинг

“

Бармоқларни

тегиниш

”

методика

;

мактабгача

ёшдаги

депривациялашган

болаларда

когнитив

соҳанинг

ривожланганлигини

аниқловчи

“

Кесма

расмлар

”, “

Нуқталарни

эслаб

қол

”,

“

Расмда

ким

яширинган

”, “

Эсда

тут

”

методикалар

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

психик

депривациянинг

мактабгача

тарбия

ёшидаги

болаларда

майда

ва

йирик

моториканинг

ривожланишига

салбий

таъсири

аниқланган

;

мактабгача

ёшдаги

болаларда

психик

депривация

вужудга

келишига

таъсир

этувчи

объектив

(

атроф

-

муҳит

ва

ёпиқ

муассаса

таъсири

)

ва

субъектив

(

катталарнинг

болаларга

эмоционал

муносабати

)

омиллар

аниқланган

;

мактабгача

ёшдаги

болаларда

ҳаётий

муҳим

эҳтиёжларининг

қондирилмаслигининг

болада

когнитив

соҳа

ривожланишига

салбий

таъсири

ҳамда

билишга

оид

мотивларнинг

йўқолишига

олиб

келиши

аниқланган

;

депривация

намоён

бўлишига

оиладаги

эмоционал

илиқ

муносабат

етишмаслигининг

салбий

таъсири

ҳамда

бунинг

натижасида

болаларда

психик

ривожланишда

орқада

қолиши

аниқланган

.

Тадқиқотнинг

амалий

натижалари

қуйидагилардан

иборат

:

Тадқиқот

давомида

ишлаб

чиқилган

мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривация

психодиагностикаси

ва

психокоррекцион

дастуридан

амалиётчи

психологлар

кенг

фойдаланиши

мумкин

.

Диссертация

материалларидан

ОТМ

психология

,

педагогика

ва

психология

факультетлари

учун

ўқув

,

услубий

қўлланмалар

,

дарсликлар

тайёрлашда

фойдаланиш

мумкин

.

Шунингдек

,

натижалардан

ОТМ

психология

,

педагогика

ва

психология

,

мактабгача

таълим

йўналишлари

Давлат

таълим

стандартлари

,

ўқув

-

мавзувий

режалари

,

дастурлари

,

олий

таълим

муассасасидан

кейинги

таълимнинг

ўқув

-

методик

адабиётларини

такомиллаштириш

ва

,

умуман

,

таълим

муассасаси

психологлари

,

тарбиячилар

,

методистларни

тайёрлаш

жараёнида

фойдаланиш

мумкин

.

Тадқиқот

натижаларнинг

ишончлилиги

тадқиқот

методологик

базасининг

мукаммаллиги

,

адекват

тадқиқот

методикаларининг

қўлланганлиги

,

репрезентативлиги

,

ишончли

ва

самарадор

замонавий

математик

-

статистика

усулларидан

фойдаланилганлиги

ҳамда

эмпирик

натижаларнинг

мақсадга

мувофиқ

таҳлил

,

талқин

этилганлиги

билан

асосланади

.

Натижалар

математик

статистика

методларини

самарали

қўллашга

имкон

берувчи

«MS Excel», «SPSS 13», «Statistica 6.0»

дастурлари

воситасида

қайта

ишланди

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Олиб

борилган

тадқиқот

натижасида

тўпланган

маълумотларни

таълим

муассасалари

ҳамда

тарбиячилар

фаолиятига

татбиқ

этиш

ўсиб

келаётган

ёш

авлодда

юзага

келадиган

турли

салбий

эмоцияларнинг

олдини

олиш

8

имкониятини

беради

.

Бу

,

ўз

навбатида

,

эртанги

кунимизнинг

давомчилари

бўлмиш

ёш

авлодни

ҳар

томонлама

етук

баркамол

қилиб

тарбиялашга

хизмат

қилади

.

Шунингдек

,

тадқиқот

натижаларидан

депривациялашган

болаларнинг

ота

-

оналари

кенг

фойдаланиши

мумкин

.

Тадқиқот

натижалари

болаларда

психик

депривация

вужудга

келишининг

олдини

олиш

ҳамда

атрофга

ижобий

муносабатни

бойитиш

ва

мулоқотчанликни

тўғри

йўлга

қўйишга

кўмаклашиши

мумкин

.

Тадқиқот

натижаларининг

жорий

қилиниши

.

Мактабгача

ёшда

когнитив

ривожланишга

депривация

таъсирининг

психологик

хусусиятлари

бўйича

олинган

илмий

натижалар

асосида

:

мактабгача

ёшдаги

депривациялашган

болаларнинг

когнитив

,

ижтимоий

ва

эмоционал

соҳаларини

эмпирик

жиҳатдан

аниқлашда

психодиагностик

методлар

дастурини

Вазирлар

Маҳкамасининг

2007

йил

25

октябрдаги

225-

сонли

қарори

ва

“

Ўзбекистон

Республикасида

давлат

мактабгача

таълим

муассасаси

тўғрисидаги

Низом

”

нинг

3, 23, 28, 35-

бандларини

бажариш

бўйича

ишлаб

чиқилган

мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривациянинг

олдини

олишга

қаратилган

психодиагностик

комплекс

ва

амалий

психокоррекцион

дастурдан

меҳрибонлик

уйлари

амалиётига

тадбиқ

этишда

фойдаланилган

(

Ўзбекистон

Республикаси

Халқ

таълими

вазирлигининг

2017

йил

31

январдаги

01-02/1-3-22-

сон

маълумотномаси

)

натижада

таълим

муассасаларида

тарбияланаётган

болалар

,

ота

-

она

қарамоёисиз

қолиб

меҳрибонлик

уйида

тарбияланаётган

болалар

ҳамда

нотўлиқ

оилаларда

тарбияланаётган

болаларда

депривация

вужудга

келишининг

олдини

олиш

ҳамда

уларни

психик

,

эмоционал

ҳамда

интелектуал

жихатдан

ривожлантиришда

ижобий

натижаларга

эришилган

.

номлари

юқорида

зикр

этилган

муассасаларда

амалиётга

жорий

қилиш

натижасида

таълим

муассасаларида

тарбияланаётган

болалар

,

ота

-

она

қарамоғисиз

қолиб

меҳрибонлик

уйида

тарбияланаётган

болалар

ҳамда

нотўлиқ

оилаларда

тарбияланаётган

болаларда

депривация

вужудга

келишининг

олдини

олиш

ҳамда

уларни

психик

,

эмоционал

ҳамда

интеллектуал

жиҳатдан

ривожлантиришда

ижобий

натижаларга

эришилган

.

мактабгача

ёшдаги

депривациялашган

болаларда

психодиагностик

ва

психокоррекцион

комплекс

дастур

Ўзбекистон

Республикасининг

“

Таълим

Тўғрисидаги

Қонунининг

III

бўлим

, 22-

моддасида

белгиланган

“

Етим

болаларни

ва

ота

-

оналарининг

ёки

бошқа

қонуний

вакилларининг

васийлигисиз

қолган

болаларни

ўқитиш

”

ҳамда

Вазирлар

Маҳкамасининг

2008

йил

17

октябрдаги

230-

сонли

Қарори

билан

тасдиқланган

«

Меҳрибонлик

уйи

тўғрисида

»

ги

низомдаги

бандлар

ижросини

таъминлашда

фойдаланилган

(

Ўзбекистон

Республикаси

Халқ

таълими

вазирлигининг

2017

йил

31

январдаги

01-02/1-3-22-

сон

маълумотномаси

).

Илмий

натижаларни

таълим

муассасаларида

амалиётга

жорий

қилиш

ота

-

она

қарамоғисиз

қолиб

тарбияланаётган

болалар

ҳамда

нотўлиқ

оилаларда

тарбияланаётган

болаларда

депривация

вужудга

келишининг

олдини

олиш

ҳамда

уларни

психик

,

эмоционал

ҳамда

9

интеллектуал

жиҳатдан

ривожлантиришда

ижобий

натижаларга

эришишга

хизмат

қилган

;

турли

таълим

муассасаларида

тарбияланаётган

мактабгача

ёшдаги

депривациялашган

болаларни

ўрганиш

бўйича

тизимлаштирилган

психодиагностик

методикалар

Тошкент

шаҳри

Олмазор

туманидаги

24-,

Бухоро

вилояти

“

Болалар

уйи

”,

Самарқанд

вилояти

9-,

Наманган

вилояти

26-

меҳрибонлик

уйиларининг

мактабгача

ёшдаги

ота

-

она

қарамоғисиз

қолган

тарбияланувчилари

,

Тошкент

шаҳри

Яшнобод

туманида

жойлашган

92-, 602-

мактабгача

таълим

муассасаларида

, SOS –

Ўзбекистон

болалар

маҳаллалари

уюшмаси

Тошкент

шаҳри

ва

Сирдарё

вилояти

Гулистон

шаҳри

филиалларида

Ё

1-14

рақамли

ёш

олимларнинг

“

Мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривациянинг

психологик

хусусиятлари

”

номли

лойиҳаси

доирасида

фойдаланилган

(SOS–

Ўзбекистон

болалар

маҳаллалари

уюшмасининг

2017

йил

17

январдаги

70-

сон

маълумотномаси

)

Натижаларининг

амалиётга

татбиқ

этилиши

,

илмий

-

услубий

таъминотни

такомиллаштириш

имконияти

яратган

.

Тадқиқот

натижаларининг

апробацияси

.

Диссертация

ишининг

асосий

мазмуни

халқаро

ва

республика

миқёсида

ўтказилган

қуйидаги

илмий

-

назарий

,

илмий

-

амалий

анжуманларда

муҳокама

этилган

ва

маъқулланган

: “XXI

Аср

психологиясининг

назарий

ва

амалий

муаммолари

”

(

Тошкент

, 2012

йил

4

апрель

), “

Жамият

тараққиётида

оиланинг

ўрни

”

(

Тошкент

, 2012

йил

15

май

), “

Интеграция

науки

и

практики

как

механизм

эффективного

развития

современного

общества

” (

Москва

, 2014

йил

25-26

декабрь

) “

Наука

i

сучасн

i

сть

:

Виклики

глобализац

ii” (

Украина

,

Киев

2016

йил

29

февраль

), «

Социальная

защита

и

интеграция

в

общество

детей

с

особыми

потребностями

» (

Тошкент

, 2015

йил

5-6

декабрь

), “

Узлуксиз

таълим

тизимида

ҳамкорлик

педагогикаси

” (

Тошкент

, 2014

йил

12-13

ноябрь

), “

Интеграция

науки

и

практики

как

механизм

эффективного

развития

современного

общества

” (

Москва

, XVI, 2015

йил

30

июнь

), “

Ўзбекистон

жамиятини

модернициялаш

шароитида

оналар

ва

болаларни

ижтимоий

ҳимоялаш

” (

Тошкент

, 2016

йил

, 29

апрель

).

Ишнинг

асосий

қоидалари

Низомий

номидаги

Тошкент

давлат

педагогика

университети

“

Умумий

психология

ва

педагогика

”

кафедраси

,

Ўзбекистон

миллий

Университети

педагогика

ва

психология

факультети

ҳузуридаги

илмий

-

методологик

семинарлар

йиғилишида

муҳокама

қилинган

ва

маъқулланган

.

Тадқиқот

натижаларининг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

илмий

журналларда

20

та

илмий

иш

нашр

этилган

,

шулардан

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

аттестация

комиссиясининг

асосий

илмий

ишлар

натижаларини

чоп

этиш

тавсия

этилган

илмий

нашрларда

10

та

,

жумладан

,

республика

журналларида

7

та

ва

хорижий

журналларда

3

та

мақола

нашр

этилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

кириш

,

учта

боб

,

хулоса

ва

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

.

Ишнинг

ҳажми

136

бет

.

10

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Кириш

қисмида

диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

асосланган

,

диссертация

мавзуси

бўйича

хорижий

илмий

тадқиқотлар

шарҳи

ва

муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

баён

этилган

,

тадқиқотнинг

мақсади

ва

вазифалари

,

шунингдек

,

объект

ва

предмети

аниқланган

,

ишнинг

фан

ва

технологияларни

ривожлантиришнинг

муҳим

йўналишларига

мослиги

кўрсатилган

,

илмий

янгилиги

,

амалий

натижалари

,

натижаларнинг

ишончлилиги

,

назарий

ва

амалий

аҳамияти

,

натижаларнинг

амалиётга

жорий

этилиши

,

эълон

қилинганлиги

,

ишнинг

тузилиши

борасида

маълумотлар

келтирилган

.

Диссертациянинг

“

Психик

депривациянинг

фанда

ўрганилиши

ҳамда

депривация

психологик

тадқиқот

предмети

сифатида

”

деб

номланган

биринчи

бобида

психик

депривация

муаммосининг

фанда

қўйилиши

ва

ўрганилишига

бағишланган

кўплаб

тадқиқотларнинг

назарий

таҳлили

амалга

оширилган

,

депривациянинг

турларини

таснифлаш

ва

ўрганиш

соҳасидаги

асосий

ёндашувлар

ҳамда

мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривацияни

ўрганиш

тажрибаси

назарий

таҳлил

қилинган

.

“

Депривация

”

термини

инсон

ҳаётининг

турли

соҳаларига

тегишли

бўлган

мураккаб

,

кўп

қиррали

ҳодисани

билдиради

ва

унда

турли

хил

психик

депривация

кўринишлари

,

одатда

,

ажралмаган

ҳолда

учрайди

,

мураккаб

тузилмаларни

ҳосил

қилади

.

Улардан

баъзилари

бирлашиши

,

бири

бошқасининг

оқибати

бўлиши

мумкин

,

лекин

уларнинг

барчаси

одамдан

чидам

ва

сабр

-

тоқатни

талаб

қилувчи

фрустрацияловчи

вазиятни

кўзда

тутади

.

Ҳар

қандай

депривация

турининг

таъсири

одам

психикаси

учун

салбий

оқибатларга

олиб

келади

,

лекин

унинг

туғма

хислатларига

(

масалан

,

асаб

тизими

турига

)

кўра

таъсир

қилиш

даражаси

турлича

бўлади

.

Аксарият

ҳолларда

инсонлар

ўртасидаги

ўзаро

муносабатлар

тизимида

психик

депривациянинг

қуйидаги

асосий

тўрт

шакли

ажратилади

:

1.

Сенсор

–

сенсор

рағбатлантиришларнинг

камайган

миқдори

ёки

уларнинг

чекланган

ўзгарувчанлиги

ва

модаллиги

шароитида

юзага

келувчи

депривация

.

2.

Когнитив

–

ташқарида

содир

бўладиган

ҳодисани

тушунишга

,

ҳайрон

бўлишга

ва

бошқаришга

имкон

бўлмайдиган

аниқ

тартибсиз

ва

маъносиз

ташқи

дунёнинг

ўта

ўзгарувчан

хаотик

тузилмаси

туфайли

юзага

келувчи

депривация

.

3.

Эмоционал

муносабатлардаги

депривация

–

қандайдир

шахсга

нисбатан

шахсий

эмоционал

муносабатни

ўрганиш

учун

имконият

етарли

бўлмаган

ёки

шундай

эмоционал

алоқанинг

узилиши

оқибатида

юзага

келувчи

депривация

.

4.

Ижтимоий

–

автоном

ижтимоий

ролни

ўзлаштириш

учун

чекланиш

натижасида

вужудга

келувчи

депривация

2

.

2

Лангмейер

Й

.

Типы

депривационной

личности

ребенка

в

учреждении

лишенные

родительского

попечительства

/

Й

.

Лангмейер

,

З

.

Матейчек

;

под

ред

.

В

.

С

.

Мухиной

. –

М

. :

Просвещение

, 1991. –

С

. 205–

213.

11

Ўрганилган

назарий

манбалар

таҳлилидан

психик

депривация

тўлиқ

турларини

қуйидагича

кўрсатиш

мумкин

:

1-

расм

Психик

депривациянинг

кўринишлари

Психик

депривация

феноменининг

назарий

,

илмий

экспериментал

таҳлили

шуни

айтишга

имкон

берадики

,

мазкур

ҳодисани

аниқлашга

нисбатан

ягона

ёндашиш

мавжуд

эмасдир

,

чунки

турли

хил

назарий

йўналишлар

вакиллари

депривация

сабабини

турли

хил

руҳий

эҳтиёжларнинг

қониқтирилмаслигида

кўради

.

Лекин

,

шунга

қарамай

,

чет

эл

муаллифлари

таъкидлашича

,

бола

шахсининг

муваффақиятли

шаклланиши

у

ўсаётган

ва

ривожланаётган

муҳитга

,

атрофдаги

одамлар

билан

бўлган

мулоқот

ва

ўзаро

таъсир

хусусиятига

боғлиқ

.

Депривация

бола

ривожланишида

кўпинча

алоҳида

ёки

комплекс

тарзида

учрайди

,

кўп

ҳолларда

салбий

тавсифлар

:

эмоционал

-

шахсий

мулоқот

танқислиги

,

ҳаракатланиш

ва

интеллектуал

фаолликнинг

етишмаслиги

ва

ш

.

к

.

билан

таърифланади

.

Депривациянинг

психикага

таъсир

даражаси

унинг

кучи

,

давомийлиги

ва

қондирилмаган

эҳтиёжларни

қамраб

олиши

билан

белгиланади

.

Диссертациянинг

“

Бола

психик

ривожланишига

психик

депривациянинг

таъсир

кўрсатиш

қонуниятлари

”

деб

номланган

иккинчи

бобида

болаларда

психик

депривация

намоён

бўлишининг

психологик

хусусиятлари

ҳамда

мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривация

оқибатларининг

асосий

диагностик

аломатлари

кенг

ёритиб

берилган

.

Бундан

ташқари

мактабгача

ёшда

психик

депривация

диагностикасининг

умумий

масалалари

хусусида

сўз

боради

.

Депривацияни

диагностика

қилиш

муаммоларини

илмий

-

назарий

таҳлил

қилиб

қуйидагича

умумий

хулосаларга

келиш

мумкин

:

1.

Психик

депривация

муаммосини

диагностик

текшириш

мураккаб

психологик

ҳодиса

бўлиб

,

уни

ташхис

қилишда

,

асосан

психоневрологик

ёндашув

устунлик

қилади

.

2.

Мактабгача

ёшдаги

болаларда

депривацияни

диагностик

текширишда

проектив

методикалар

самарали

қўлланиб

келинади

.

12

3.

Мактабгача

ёшдаги

болаларни

диагностик

ўрганиш

амалиётида

билиш

фаолияти

ва

шахс

соҳасига

йўналган

методикаларни

биргаликда

амалга

оширилиши

аньанавий

ҳолат

эмас

.

Депривациянинг

бола

билиш

жараёнларига

таъсирини

аниқлаш

мақсадида

турли

таълим

муассасаларида

тарбияланаётган

мактабгача

тарбия

ёшидаги

болаларда

билиш

жараёнлари

:

диққат

,

идрок

,

хотира

ва

тафаккур

,

шунингдек

,

майда

моториканинг

ривожланганлик

даражасини

аниқлаш

учун

психодиагностик

тадқиқот

олиб

борилди

.

Қатор

мутахассисларнинг

таъкидлашича

,

болада

майда

моториканинг

суст

ривожланганлиги

унда

сенсор

депривациянинг

мавжудлигидан

далолат

беради

.

Сенсор

депривация

ва

депривациянинг

бошқа

турлари

келиб

чиқишига

сабаб

боладаги

энг

муҳим

эҳтиёжларнинг

қондирилмаслиги

,

яъни

эмоционал

мулоқот

ва

ота

-

она

меҳрининг

етишмаслигидир

.

Булар

натижасида

бола

психик

ривожланишида

бузилишлар

кузатилади

3

.

Шундай

қилиб

,

айрим

тадқиқотларда

акс

эттирилган

меҳрибонлик

уйи

болаларининг

шахсий

ва

когнитив

соҳадаги

характеристикасини

келтиришимиз

мумкин

4

:

-

интелектуал

соҳада

вазиятли

ва

классификацион

тафаккур

мавжуд

;

-

мотивацион

соҳа

қашшоқ

,

конкрет

вазиятга

тор

йўналган

ва

боғланган

;

-

ўз

-

ўзини

бошқариш

суст

ривожланган

бола

ташқи

ҳар

қадамдаги

назоратга

йўналган

;

-

келажак

истиқбол

ҳақидаги

тасаввурлар

асосан

бугунги

кун

,

айни

вақтдаги

кундалик

эҳтиёжлар

даражаси

билан

чекланган

.

Меҳрибонлик

уйи

тарбияланувчисининг

онг

фаолиятида

чалкашликлар

кузатилади

.

У

қуйидаги

ҳиссиётларни

ўз

ичига

олади

: “

биз

”

ҳиссининг

шаклланиши

,

ўзини

қабул

қилмаслик

,

бошқаларнинг

фикрига

йўналганлик

ва

шунинг

оқибатида

ўзига

нисбатан

баҳонинг

пасайиши

,

жинсий

идентификацияда

эталонга

таяниш

.

“

Когнитив

депривациянинг

м

a

ктабгача

ёш

даврида

психик

ривожланишга

таъсир

кўрсатиш

хусусиятлари

”

деб

номланган

диссертациянинг

учинчи

бобида

билиш

жараёнлари

ва

майда

моториканинг

ривожланганлик

даражаси

орасидаги

корреляцион

боғланишлар

ўрганилди

ҳамда

натижалар

олинди

.

Депривациянинг

намоён

бўлишини

белгилайдиган

майда

моториканинг

ривожланганлигини

аниқловчи

“

Бармоқларга

тегиниш

”

методикасининг

натижаларига

кўра

,

мактабгача

таълим

муассасасининг

тарбияланувчиларида

ўртача

арифметик

қиймати

3,21

га

,

стандарт

оғиш

0,82

га

,

ўртача

хато

0,08

га

тенг

бўлиб

,

уларда

депривация

суст

кўринишда

ва

майда

моторикалар

яхши

ривожланган

.

Меҳрибонлик

уйида

тарбияланувчиларда

ўртача

арифметик

қиймати

2,07

га

,

стандарт

оғиш

0,68

га

,

ўртача

хато

0,11

га

тенг

бўлиб

,

бу

кўрсаткичлар

меҳрибонлик

уйларида

тарбияланаётган

болаларда

психик

3

Сергиенко

Е

.

А

.,

Пугачева

А

.

Н

.

Представление

о

гендерной

роли

у

девушек

,

выросших

в

семье

и

в

детском

доме

//

Мир

детства

. 2002.

№

3.

С

. 40-47.

4

Маслов

И

.

А

.

Влияние

фактора

изоляции

на

психическое

состояние

//

Проблемы

сенсорной

изоляции

/

Под

ред

.

А

.

А

.

Смирнова

,

Б

.

Ф

.

Ломова

,

В

.

Д

.

Небылицына

.

М

., 1970

13

депривация

мактабгача

таълим

муассасасида

тарбияланаётган

болаларникига

нисбатан

юқори

,

майда

моториканинг

эса

суст

ривожланганлигини

билдиради

.

1-

жадвал

Ижтимоий

типига

кўра

фарқланувчи

болалар

гуруҳларида

депривациянинг

намоён

бўлиш

кўрсаткичлари

Синалувчилар

гуруҳлари

N X

σ

m

t p

МТМ

тарбияланувчилари

76 3,21 0,82 0,08

7,72

4,31

0,000

0,000

Меҳрибонлик

уйи

тарбияланувчилари

38 2,07 0,68 0,11

Болалар

шаҳарчаси

(SOS)

тарбияланувчилари

38 2,81 0,77 0,12

Мактабгача

таълим

муассасаси

тарбияланувчилари

ва

меҳрибонлик

уйида

тарбияланаётга

болалар

ўртасида

аҳамиятли

фарқлар

мавжуд

(t=7,72,

p<0,00).

Бунинг

асосий

сабабларидан

бири

педагог

тарбиячилар

меҳрибонлик

уйида

тарбияланаётган

болалар

билан

майда

моторикани

ривожлантириш

учун

умумий

машғулотлар

олиб

боришида

,

ҳар

бир

болага

индивидуал

ёндашув

имконияти

чекланганлигидадир

.

Болалар

шаҳарчаси

(SOS)

тарбияланувчиларида

ўртача

арифметик

қиймат

2,81

га

,

стандарт

оғиш

0,77

га

,

ўртача

хато

0,12

га

тенг

бўлиб

,

бу

турдаги

муассасадаги

болаларда

ҳам

психик

депривация

мавжуд

,

лекин

майда

моторика

меҳрибонлик

уйи

тарбияланувчиларига

қараганда

бир

мунча

юқорироқ

ривожланган

.

Меҳрибонлик

уйида

яшовчи

синалувчилар

ва

SOS

шаҳарчасида

яшовчи

болалар

ўртасидаги

тафовут

(t=4,3; p=0,000).

Бундан

кўриш

мумкинки

,

мактабгача

таълим

муассасасига

борувчи

болаларда

майда

моторика

яхши

ривожланган

,

бу

уларда

депривация

деярли

сезилмаётганлигини

билдиради

.

Меҳрибонлик

уйида

яшовчи

болаларда

эса

,

аксинча

,

майда

моторика

паст

кўрсаткичда

,

бу

болаларда

эмоционал

ва

сенсор

депривациянинг

майда

моторика

ривожланишига

салбий

таъсирини

кузатиш

мумкин

.

Болалар

шаҳарчаси

(SOS)

ва

меҳрибонлик

уйида

тарбияланаётган

болалар

ўртасидаги

фарқ

унчалик

катта

эмаслигини

натижалар

таҳлили

орқали

билиб

олиш

мумкин

.

Бундан

хулосага

келиш

мумкинки

,

болалар

шаҳарчасида

(SOS)

яшовчи

болаларда

ҳам

эмоционал

депривация

мавжуд

ва

депривация

натижасида

болаларда

майда

моторика

яхши

ривожланмаган

.

Юқоридаги

жадвалдан

кўриниб

турганидек

, SOS

болалар

шаҳарчасида

тарбияланувчи

болаларда

депривация

ўртача

намоён

бўлиб

турибди

,

бунинг

асосий

сабабларидан

бири

SOS

болалар

шахарчаларида

оила

муҳитига

яқин

шароит

яратилган

.

Ҳар

бир

уйда

6-8

нафар

бола

тарбияланади

ва

уларни

“

педагог

она

”

тарбиялайди

.

Бунда

тарбиячи

шунчаки

педагог

эмас

балки

,

14

болаларга

онанинг

ролини

босишга

ҳаракат

қилади

.

Шунинг

учун

ҳам

SOS

болалар

шаҳарчасида

психик

депривация

ўртача

намоён

бўлишини

кузатдик

.

2-

жадвал

Майда

моторика

ва

билиш

жараёнлари

ривожланиши

ўртасидаги

корреляцион

боғланиш

кўрсаткичлари

(

Пирсон

бўйича

)

Психологик

ўзгаришлар

Диққат

Идрок

Хотира

Тафаккур

Майда

моторика

Диққат

1 0,729** 0,586**

0,726**

0,637**

Идрок

1

0,487**

0,690** 0,558**

Хотира

1

0,682** 0,579**

Тафаккур

1 0,630**

Майда

моторика

1

Юқоридаги

жадвалда

кўриниб

турганидек

,

болада

майда

моториканинг

ривожланиши

ва

диққат

орасида

ҳам

мусбат

боғланишни

аниқладик

(r=0,637; p<0,01).

Болада

диққатнинг

юқори

ривожланиши

унда

майда

моториканинг

яхши

ривожланишига

замин

ҳозирлайди

.

Демак

,

майда

моториканинг

ривожланмаганлиги

диққатнинг

яхши

ривожланмаслигига

сабаб

бўлади

.

Майда

моториканинг

ривожланмаганлиги

болада

депривация

мавжудлигини

кўрсатади

.

Депривация

шароитида

тарбияланаётган

болалар

ўз

тенгдошларига

қараганда

кеч

гапира

бошлайди

,

шунга

кўра

диққатини

ҳам

аниқ

бир

нуқтага

тўплаши

қийин

кечади

.

Болаларда

диққатнинг

ривожланганлиги

ва

идрокнинг

шаклланганлиги

орасида

мусбат

боғланиш

кўзга

ташланади

(r=0,729; p<0,01).

Болаларда

диққат

қанчалик

яхши

ривожланган

бўлса

,

уларда

идрок

ҳам

шунчалик

кучли

ривожланади

.

Болаларда

ихтиёрий

диққат

ҳамда

унинг

барқарорлиги

шаклланганлиги

идрокнинг

ҳам

юқори

даражада

ривожланишига

асос

бўлиб

хизмат

қилади

.

Мактабгача

тарбия

ёшидаги

болаларда

диққат

ва

хотира

орасида

ҳам

мусбат

боғланиш

намоён

бўлган

(r=0,586; p<0,01).

Болаларда

диққат

қанчалик

кучли

ривожланган

бўлса

,

уларда

хотира

ҳам

шунчалик

кучли

шаклланган

бўлади

.

Болалар

бирор

нарсани

эслаб

қолишлари

учун

уни

диққат

билан

тингласалар

,

хотирада

яхши

сақлайдилар

.

Болаларда

хотирани

ривожлантириш

учун

,

уларда

диққатни

ҳам

шакллантириш

зарур

.

Юксак

билиш

жараёнларидан

бири

бўлмиш

тафаккур

ва

диққат

орасида

ҳам

мусбат

боғланиш

кузатилади

(r=0,726; p< 0,01).

Болада

диққат

қанчалик

кучли

ривожланган

бўлса

,

унда

тафаккур

операциялари

ҳам

шунчалик

кучли

ривожланар

экан

.

Болада

ихтиёрий

диққат

,

диққатнинг

барқарорлиги

юксак

даражада

шаклланган

бўлса

,

анализ

,

синтез

,

умумлаштириш

,

таққослаш

каби

тафаккур

операциялари

ҳам

яхши

ривожланади

.

15

Диссертациянинг

учинчи

боб

,

учинчи

параграфида

турли

таълим

муассасалари

тарбияланувчиларининг

когнитив

соҳа

ривожланишида

депривация

оқибатларини

коррекция

қилиш

имкониятлари

ҳақидаги

фикрлар

баён

этилган

.

Бунда

энг

аввало

турли

таълим

муассасаларида

тарбияланаётган

болалар

билан

ишончли

муносабат

ўрнатилишига

алоҳида

эътибор

қаратилган

.

Психик

ва

когнитив

соҳаларнинг

коррекцияси

дастури

машғулотларида

мактабгача

ёшдаги

болаларга

хос

шахсий

хусусиятлар

ва

когнитив

соҳани

коррекцияловчи

ўйинлардан

фойдаланилди

.

Психик

ҳолат

бола

ҳаётида

,

атроф

муҳитдан

таъсирланиш

ва

уни

қабул

қилишга

ёрдам

беришда

катта

аҳамиятга

эга

.

Боланинг

психик

ҳолати

унинг

ҳар

томонлама

,

айниқса

,

когнитив

соҳа

муваффақиятли

ривожланишининг

асосий

таркибий

қисмларидан

бири

ҳисобланади

. 3-

жадвалда

акс

этган

кўрсаткичлар

аввалги

босқичда

амалга

оширилган

ташхис

натижалари

билан

қиёслаганда

бир

мунча

ижобий

натижани

кўрсатади

3-

жадвал

Меҳрибонлик

уйида

тарбияланувчи

болаларда

когнитив

соҳадаги

ўзгариш

кўрсаткичлар

Когнитив

соҳа

кўринишлари

Тажриба

босқичи

Статистик

кўрсаткичлар

M

III -

босқич

σ

t p

Диққат

1

3

2.57 0.94

5.71

0.000

3.43 0.83

Идрок

1

3

2.53 0.87

5.46

0.000

3.49 0.70

Хотира

1

3

1.97 1.10

6.43

0.000

2.98 0.82

Тафаккур

1

3

2.58 1.06

5.87

0.000

3.25 1.03

Майда

моторика

1

3

2,07

2.98

0.68

0.51

5.01 0.000

Когнитив

соҳа

бўйича

турли

муассасаларда

тарбияланаётган

мактабгача

ёшдаги

болалардан

олинган

натижалар

статистик

қайта

ишланди

.

Меҳрибонлик

уйи

болаларининг

диққат

бўйича

ташхис

натижаларининг

ўртача

арифметик

қиймати

3.43

га

,

стандарт

оғиш

0,83

ни

;

идрок

бўйича

ўртача

арифметик

қиймати

3,49

га

,

стандарт

оғиш

0,70

ни

;

хотира

бўйича

ўртача

арифметик

қиймати

2,98

га

,

стандарт

оғиш

0,82

ни

;

таффакурни

аниқлаб

берувчи

методиканинг

натижалар

таҳлили

эса

ўртача

арифметик

қиймати

3.25

га

,

стандарт

оғиш

1,03

ни

ва

нихоят

майда

моториканинг

ривожланганлик

кўрсаткичи

эса

ўртача

арифметик

қиймати

2,98

га

,

стандарт

оғиш

0,51

ни

ташкил

этди

.

Демак

,

жадвалда

келтирилганидек

,

меҳрибонлик

уйидаги

болаларнинг

билиш

соҳаси

бўйича

статиктик

аҳамиятлилик

ва

орасидаги

фарқ

диққат

бўйича

t=5,71(

р

<0,001).

Идрокнинг

олдинги

ва

коррекцион

дастурдан

сўнг

16

олинган

фарқ

ва

аҳамиятлилиги

t=5,46 (

р

<0,001).

Хотира

бўйича

t=6,43

(

р

<0,001).

Тафаккурдаги

ўзгариш

кўрсаткичлар

t=5,87 (

р

<0,001).

Когнитив

соҳанинг

психофизиологик

жараён

билан

муҳим

боғлиқлик

жиҳатини

кўрсатувчи

майда

моториканинг

фарқ

ва

аҳамиятлилиги

эса

қуйидагича

:

t=5,01; (

р

<0,001).

Шуни

таъкидлаш

керакки

,

мактабгача

тарбия

ёшидаги

боланинг

ривожланишини

асосий

жиҳати

фундаментал

психологик

хусусиятлар

ҳаракатларнинг

яъни

ички

ирода

,

хаёл

,

ўзига

нисбатан

умумлашган

вазиятга

боғлиқ

бўлмаган

муносабатни

шаклланишидадир

.

Болалар

шаҳарчаси

(SOS)

тарбияланувчиларининг

амалий

-

психологик

комплекс

коррекцион

дастуридан

сўнг

психофизиологик

ва

интелектуал

ривожланиш

хусусиятларининг

натижаларини

қуйидаги

диаграммадан

кўриш

мумкин

.

3-

расм

.

Болалар

шаҳарчасида

(SOS)

тарбияланувчи

болаларда

когнитив

соҳадаги

ўзгариш

кўрсаткичлар

Диққат

бўйича

ўртача

арифметик

қиймати

3.95

га

,

стандарт

оғиш

эса

1,16

ни

;

идрокдаги

ўзгариш

кўрсаткичи

ўртача

арифметик

қиймати

3,80

га

,

стандарт

оғиш

1,03

ни

;

хотирада

ўртача

арифметик

қиймати

3.03

га

,

стандарт

оғиш

0,96

ни

;

тафаккур

бўйича

ўртача

арифметик

қиймати

3.57

га

,

стандарт

оғиш

1,00

ни

;

майда

моторикадаги

ўзгариш

кўрсаткичида

эса

,

ўртача

арифметик

қиймати

3,01

га

,

стандарт

оғиш

0,62

ни

математик

қайта

ишлаш

таҳлил

натижалари

кўрсатди

.

Жадвалда

келтирилганидек

когнитив

соҳа

хусусиятларида

муҳим

ўзгаришлар

қайд

этилган

.

Аҳамиятга

эга

бўлган

кўрсаткичлар

диққат

t=4,64

(

р

<0,001),

идрок

t=7,96 (

р

<0,001),

хотира

t =4,64 (

р

<0,001),

тафаккур

эса

t=

3,57 (

р

<0,001)

ва

майда

моторикадаги

аҳамиятлилик

t=2.34 (

р

<0,005)

натижаларнинг

когнитив

соҳадаги

психик

тараққиётнинг

ижобий

ўзгаришларини

кўрсатди

.

Учинчи

тур

мактабгача

таълим

муассасасида

тарбияланувчи

болаларнинг

интеллектуал

ривожланиши

психологик

хусусиятларидаги

амалий

-

психологик

комплекс

коррекцион

дастуридан

сўнг

қўлланилган

математик

-

статистик

таҳлил

натижалари

келтирилган

.

Бунда

диққатнинг

0

1

2

3

4

диққат

хотира

идрок

тафаккур

майда

моторика

1-

босқич

якуний

босқич