Клинико-патогенетические аспекты эффективности и оптимизация антиретровирусной терапии у больных ВИЧ-инфекцией

1

ТОШКЕНТ

ТИББИЁТ

АКАДЕМИЯСИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc.27.06.2017.Tib.30.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ВИРУСОЛОГИЯ

ИЛМИЙ

-

ТЕКШИРИШ

ИНСТИТУТИ

БАЙЖАНОВ

АЛЛАБЕРГАН

КАДИРОВИЧ

ОИВ

ИНФЕКЦИЯЛИ

БЕМОРЛАРДА

АНТИРЕТРОВИРУС

ТЕРАПИЯ

САМАРАДОРЛИГИНИНГ

КЛИНИК

-

ПАТОГЕНЕТИК

ЖИҲАТЛАРИ

ВА

УНИ

ОПТИМАЛЛАШТИРИШ

14.00.10 –

Юқумли

касалликлар

ТИББИЁТ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ДОКТОРЛИК

(DSc)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

ТОШКЕНТ

– 2018

2

УДК

: 616.98:578.826:615.281-092

Докторлик

(DSc)

диссертацияси

автореферати

мундарижаси

Оглавление

автореферата

докторской

(DSc)

диссертации

Content of the Doctoral

(DSc)

abstract of dissertation

Байжанов

Аллаберган

Кадирович

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

ва

уни

оптималлаштириш

............................................................

3

Байжанов

Аллаберган

Кадирович

Клинико

-

патогенетические

аспекты

эффективности

и

оптимизация

антиретровирусной

терапии

у

больных

ВИЧ

-

инфекцией

……………………………………….…………

25

Bayjanov Allabergan Kadirovich

С

linico-pathogenetic aspects of efficiency and optimization

of antiretroviral trerapy for HIV-infected patients............................................ 47

Эълон

қилинган

ишлар

рўйхати

Список

опубликованных

работ

List of published works.......................................................................................

51

3

ТОШКЕНТ

ТИББИЁТ

АКАДЕМИЯСИ

ҲУЗУРИДАГИ

ИЛМИЙ

ДАРАЖАЛАР

БЕРУВЧИ

DSc.27.06.2017.Tib.30.01

РАҚАМЛИ

ИЛМИЙ

КЕНГАШ

ВИРУСОЛОГИЯ

ИЛМИЙ

-

ТЕКШИРИШ

ИНСТИТУТИ

БАЙЖАНОВ

АЛЛАБЕРГАН

КАДИРОВИЧ

ОИВ

ИНФЕКЦИЯЛИ

БЕМОРЛАРДА

АНТИРЕТРОВИРУС

ТЕРАПИЯ

САМАРАДОРЛИГИНИНГ

КЛИНИК

-

ПАТОГЕНЕТИК

ЖИҲАТЛАРИ

ВА

УНИ

ОПТИМАЛЛАШТИРИШ

14.00.10 –

Юқумли

касалликлар

ТИББИЁТ

ФАНЛАРИ

БЎЙИЧА

ДОКТОРЛИК

(DSc)

ДИССЕРТАЦИЯСИ

АВТОРЕФЕРАТИ

ТОШКЕНТ

– 2018

4

Фан

доктори

(DSc)

диссертация

c

и

мавзуси

Ўзбекистон

Республикаси

Вазирлар

Маҳкамаси

ҳузуридаги

Олий

аттестация

комиссиясида

В

2017.1.DSc/Tib73

рақами

билан

рўйхатга

олинган

.

Диссертация

Вирусология

илмий

-

текшириш

институтида

бажарилган

.

Диссертация

автореферати

уч

тилда

(

ўзбек

,

рус

,

инглиз

(

резюме

))

Илмий

кенгаш

веб

-

саҳифаси

(www.tma.uz)

ҳамда

«Ziyonet»

ахборот

-

таълим

порталида

(www.ziyonet.uz)

жойлаштирилган

.

Илмий

маслаҳатчи

:

Мусабаев

Эркин

Исакович

тиббиёт

фанлари

доктори

,

профессор

Расмий

оппонентлар

:

Атабеков

Нурмат

Сатиниязович

тиббиёт

фанлари

доктори

Вафакулов

Садилло

тиббиёт

фанлари

доктори

,

профессор

Худайкулова

Гульнара

Каримовна

тиббиёт

фанлари

доктори

Етакчи

ташкилот

:

ОИТСга

қарши

курашиш

ва

профилактикаси

бўйича

Федерал

илмий

-

услубий

марказ

(

Россия

Федерацияси

)

Диссертация

ҳимояси

Тошкент

тиббиёт

академияси

ҳузуридаги

DSc.27.06.2017.Tib.30.01

рақамли

илмий

кенгашнинг

2018

йил

«_____» ______________

соат

_____

даги

мажлисида

бўлиб

ўтади

. (

Манзил

: 100109

Тошкент

,

Олмазор

тумани

,

Фаробий

кўчаси

2-

уй

.

Тел

/

факс

: (+99871) 150-

78-25, e-mail: tta2005@mail.ru)

Диссертация

билан

Тошкент

тиббиёт

академиясининг

Ахборот

-

ресурс

марказида

танишиш

мумкин

(______

рақами

билан

рўйхатга

олинган

).

Манзил

: 100109,

Тошкент

ш

.,

Олмазор

тумани

,

Фаробий

кўчаси

, 2.

Тел

/

факс

: (+99871) 150-78-25.

Диссертация

автореферати

2018

йил

«___» _________________________

куни

тарқатилди

.

(2018

йил

«_____» _______________________

даги

________

рақамли

реестр

баённомаси

).

Л

.

Н

.

Туйчиев

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

раиси

,

тиббиёт

фанлари

доктори

Н

.

У

.

Таджиева

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

илмий

котиби

,

тиббиёт

фанлари

номзоди

,

доцент

Т

.

А

.

Даминов

Илмий

даражалар

берувчи

илмий

кенгаш

қошидаги

илмий

семинар

раиси

,

тиббиёт

фанлари

доктори

,

профессор

,

Ўзбекистон

Республикаси

Фанлар

академияси

академиги

5

КИРИШ

(

докторлик

(DSc)

диссертацияси

аннотацияси

)

Диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

.

Дунёда

бугунги

кунда

аҳолининг

турли

қатламлари

орасида

юқумли

ва

соматик

касалликлар

сонининг

ортиши

,

иммун

тизимининг

пасайиши

,

гиёҳванд

воситалардан

кенг

фойдаланиш

,

тартибсиз

жинсий

алоқалар

,

сил

касаллиги

билан

касалланиш

ҳолатлари

ОИВ

инфекциясини

юқтиришга

шароит

яратади

.

ЖССТ

маълумотлари

ва

ОИТСга

қарши

кураш

марказларининг

маълумотларига

кўра

«

ОИВ

инфекциясини

юқтирганлар

сони

36,7

миллион

кишини

ташкил

этган

»

1

бу

борада

қатор

ишларни

амалга

ошириш

зарур

,

ҳозирги

кунда

бу

касалликни

даволашнинг

самарали

усули

антиретровирус

терапия

(

АРТ

)

ҳисобланади

ва

тўғри

танланган

АРТ

одам

иммунотанқислик

вируси

(

ОИВ

)

билан

яшаётган

кишиларнинг

яшаш

сифати

ва

умрини

узайтиради

ва

ўз

навбатида

даволаш

жараёнида

вирус

юкламасининг

кескин

пасайиши

натижасида

вируснинг

соғлом

одамга

юқиш

хавфини

камайтиради

,

шу

боис

ОИВ

инфекциясини

даволашни

такомиллаштиришга

алоҳида

эътибор

қаратилиши

,

мазкур

соҳада

жадал

суръатлар

билан

тадқиқот

ишларини

олиб

борилиши

замонавий

даволаш

тизими

ва

профилактик

ишларни

оптималлаштиришни

тақозо

қилмоқда

2

.

Жаҳонда

одам

иммунотанқислик

вируси

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

ва

даволаш

тизимини

оптималлаштириш

сифатини

яхшилашга

қаратилган

профилактик

тадбирларни

юқори

самарадорлигига

эришиш

мақсадида

қатор

илмий

тадқиқотлар

амалга

оширилмоқда

,

жумладан

:

ОИВ

инфекцияли

беморларда

оппортунистик

ва

ёндош

касалликлар

спектрини

аниқлаш

;

ОИВ

инфекциясида

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлигини

таъминлаш

;

антиретровирус

терапия

самарадорлигига

таъсир

қилувчи

омилларнинг

ўрнини

асослаш

;

ОИВ

инфекцияли

беморларда

сурункали

С

вирусли

гепатитнинг

АРТ

самарадорлигига

таъсири

ҳамда

бу

инфекциялар

қўшилганда

гепатопротекторларнинг

самарадорлигини

исботлаш

;

ОИВ

инфекцияли

беморларни

диспансер

назоратига

олиш

самарадорлиги

ва

уни

АРТни

такомиллаштиришдаги

ўрни

ва

аҳамиятини

асослаш

;

АРТ

олмаган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

АРВ

дориларга

бирламчи

резистентликни

аниқлаш

;

АРТ

самарасининг

пасайиш

сабаблари

,

ножўя

таъсирида

юзага

келадиган

асоратларини

белгиловчи

омилларни

бартараф

этиш

усулларини

ишлаб

чиқишни

тақозо

этади

.

Бугунги

кунда

мамлакатимиз

тиббиёт

амалиётида

кенг

тарқалган

касалликларни

камайтиришда

,

жумладан

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигини

клиник

-

патогенетик

жиҳатларини

таҳлил

қилиш

,

касалликни

самарали

даволаш

тизимини

яратиш

ва

унинг

асоратларини

камайтириш

,

ОИВ

билан

хасталанган

беморларнинг

умрини

узайтириш

тиббиёт

ҳодимлари

олдида

турган

долзарб

вазифалардан

бири

ҳисобланади

.

1

Global AIDS Update, UNAIDS, 2016

2

ЖССТ

маълумотлари

, 2014

6

Ушбу

вазифаларни

мақсадли

бажариш

2017–2021

йилларда

Ўзбекистон

Республикасини

ривожлантиришнинг

бешта

устувор

йўналиши

бўйича

Ҳаракатлар

стратегияси

3

да

« ....

аҳолига

тиббий

ва

ижтимоий

-

тиббий

хизмат

кўрсатиш

қулайлиги

ҳамда

сифатини

оширишга

,

аҳоли

ўртасида

соғлом

турмуш

тарзини

шакллантиришга

,

тиббиёт

муассасаларининг

моддий

техника

базасини

мустахкамлашга

йўналтирилган

ҳолда

соғлиқни

сақлаш

соҳасини

,

энг

аввало

,

унинг

дастлабки

бўғинини

,

тез

ва

шошилинч

тиббий

ёрдам

тизимини

янада

ислоҳ

қилиш

,

оила

саломатлигини

мустахкамлаш

,

оналик

ва

болаликни

мухофаза

қилиш

...»,

шунингдек

турли

юқумли

касалликларни

профилактикаси

ва

ташхислаш

,

замонавий

тиббий

хизмат

кўрсатиш

даражасини

янги

босқичга

кўтариш

ва

сифатли

тиббий

хизмат

кўрсатишда

замонавий

технологияларни

қўллашни

такомиллаштириш

ва

аҳолига

тиббий

хизмат

кўрсатиш

сифатини

ошириш

орқали

аҳоли

ўртасида

касалланиш

кўрсаткичларини

пасайтириш

ва

умр

узайишини

таъминлаш

имконини

беради

.

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

2017

йил

20

июндаги

ПҚ

-

3071-

сон

«

Ўзбекистон

Республикаси

аҳолисига

2017-2021

йилларда

ихтисослаштирилган

тиббий

ёрдам

кўрсатишни

янада

ривожлантириш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

», 2018

йил

25

январдаги

ПҚ

-3493

сон

«

Ўзбекистон

Республикасида

одамнинг

иммунитет

танқислиги

вируси

келтириб

чиқарадиган

касаллик

тарқалишига

қарши

курашиш

тизимини

янада

такомиллаштириш

чора

-

тадбирлари

тўғрисида

»

ги

қарорлари

ва

мазкур

фаолиятга

тегишли

бошқа

меъёрий

-

ҳуқуқий

ҳужжатларда

белгиланган

вазифаларни

амалга

оширишда

ушбу

диссертация

муайян

даражада

хизмат

қилади

.

Тадқиқотнинг

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор

йўналишларига

мослиги

.

Мазкур

тадқиқот

республика

фан

ва

технологиялар

ривожланишининг

V. «

Тиббиёт

ва

фармакология

»

устувор

йўналишларига

мувофиқ

бажарилган

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

хорижий

илмий

-

тадқиқотлар

шарҳи

4

.

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

ва

уни

оптималлаштиришга

йўналтирилган

қатор

илмий

изланишлар

жаҳоннинг

етакчи

илмий

марказлари

ва

олий

таълим

муассасалари

,

жумладан

, Duke Global Health Institute, University of

Washington, University of Minnesota (

АҚШ

), University of British Columbia

(

Канада

), Karolinska University (

Швеция

), University of New Mexico

(

Мексика

), University of Ferrara (

Италия

), University of Gondar (

Эфиопия

),

University College London (

Буюк

Британия

), Universitat Autònoma de Barcelona

(

Испания

), Université de Montpellier (

Франция

), Sapienza Universidade Federal

3

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

«

Ўзбекистон

Республикасини

янада

ривожлантириш

Ҳаракатлар

стартегияси

тўғрисида

»

ги

ПФ

-4947-

сонли

фармони

4

Диссертация

мавзуси

бўйича

хорижий

илмий

-

тадқиқотлар

шарҳи

. www.university.sunway.edu.my, www.ucsf.edu;

www.ubc.ca; www.karolinska.se; www.hsc.unm.edu; www.unife.it; www.si.mahidol.ac.th; www.uog.edu.et;
globalhealth.duke.edu; www.ucl.ac.uk; www.washington.edu; www.ucms.ac.in; www.uab.cat; www.umontpellier.fr; twin-
cities.umn.edu; www.uchile.cl; en.uniroma1.it; www.ufmg.br; www.upb.edu.co

ва

бошқа

манбалар

асосида

амалга

оширилди

.

7

de Minas Gerais (

Бразилия

), Florence University (

Италия

),

ОИТСга

қарши

курашиш

ва

профилактикаси

бўйича

Федерал

илмий

-

услубий

марказ

,

Иркутск

давлат

тиббиёт

университети

(

Россия

Федерацияси

),

Тошкент

тиббиёт

академияси

ва

Вирусология

илмий

текшириш

институти

(

Ўзбекистон

)

да

олиб

борилмоқда

.

Жаҳонда

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

унинг

хавфсизлигига

таъсир

қилувчи

омиллар

ҳамда

ОИВнинг

чидамлилигини

аниқлаш

муаммоларининг

амалий

ечимини

таъминлашга

йўналтирилган

илмий

тадқиқотлар

юзасидан

қатор

илмий

-

амалий

натижалар

олинган

,

жумладан

ОИВ

инфекцияси

билан

оғриган

беморларда

антиретровирус

даволаш

дори

воситаларининг

тизимли

қўлланилиши

натижасида

мочевина

ва

креатининнинг

кўтарилиши

ва

буйрак

комасининг

ривожланиши

исботланган

(University of California,

АҚШ

),

ОИВ

юқтирган

кишиларнинг

аксарият

қисми

вирусли

гепатитнинг

С

тури

ва

бошқа

юқумли

касалликлар

билан

касалланганлиги

исботланган

(University of British Columbia,

Канада

);

ОИВ

билан

хасталанган

беморларда

ёғ

тўқималарининг

яллиғланиши

,

юрак

-

қон

томир

тизими

касалликларининг

ривожланиши

ва

метоболик

синдром

маркерлари

ва

Lipocalin-2

даражасининг

пасайиши

исботланган

(University of

Ferrara,

Италия

);

ОИВ

билан

зарарланишни

камайтириш

ва

ўлим

кўрсаткичини

пасайтириш

асосида

ўз

вақтида

ташхислаш

,

касалликка

қарши

қаратилган

антиретровирус

даволаш

тизимини

қўллаш

(University College

London,

Буюк

Британия

)

ва

унинг

кўчирилган

аъзолар

орқали

юқишини

олдини

олишга

қаратилган

даво

тизимидан

кенг

фойдаланиш

зарурлиги

исботланган

(University of Washington,

АҚШ

);

организмда

метаболик

жараёнларнинг

бузилиши

,

шунингдек

АРТни

қўллашда

дислипидемиянинг

кучайиши

,

юрак

-

қон

томир

тизими

касалликларининг

зўрайишини

кучайтириши

исботланган

(Universidade Federal de Minas Gerais,

Бразилия

);

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

асосланган

ва

уни

оптималлаштириш

тизими

ишлаб

чиқилган

(

Тошкент

тиббиёт

академияси

ва

Вирусология

илмий

текшириш

институти

,

Ўзбекистон

).

Дунёда

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

ва

уни

оптималлаш

-

тириш

бўйича

қатор

,

жумладан

,

қуйидаги

устувор

йўналишларда

тадқиқотлар

олиб

борилмоқда

:

бу

борада

аҳолини

турли

қатламлари

орасида

ОИВ

инфекцияси

юқтиришни

олдини

олишга

қаратилган

вируслар

миқдорини

камайтириш

тизимини

ишлаб

чиқиш

;

АРТнинг

самарадорлигига

салбий

таъсир

этувчи

хавф

омиллар

ўрни

ва

аҳамиятини

асослаш

;

ОИВ

инфекцияли

беморларда

сурункали

С

вирусли

гепатитнинг

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлигига

таъсири

ҳамда

бу

инфекциялар

бирга

кечганда

гепатопротекторларнинг

самарадорлигини

исботлаш

;

АРТ

самарасининг

пасайиши

оқибатида

юзага

келадиган

асоратларини

олдини

олиш

механизмларини

ишлаб

чиқиш

;

АРТ

олмаган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

ОИВнинг

антиретровирус

дори

воситаларига

бирламчи

резистентлигининг

тарқалганлик

даражасини

аниқлаш

ва

уни

назорат

қилиш

8

тизимини

ишлаб

чиқиш

;

бирламчи

резистентликнинг

тарқалиш

мониторингини

олиб

бориш

самарадорлигини

оширишга

қаратилган

модел

яратиш

;

касалликни

даволашда

бир

неча

гуруҳдаги

антиретровирус

дори

воситаларини

самарали

қўлланилиши

ва

унинг

самарадорлигини

баҳолаш

тизимини

ишлаб

чиқишни

такомиллаштириш

.

Муаммонинг

ўрганилганлик

даражаси

.

ОИВ

инфекциясини

олдини

олишга

қаратилган

илмий

тадқиқотлар

шуни

кўрсатадики

,

АРТ

самарадорлигига

таъсир

қилувчи

омилларни

аниқлаш

ва

унга

қарши

тадбирлар

ишлаб

чиқиш

масалалари

кенг

ёритилган

(

Кравченко

А

.

В

., 2008;

Рахманина

Н

.

Ю

., 2012;

Захарова

Н

.

Г

., 2013; Reitter A. et al., 2016; Bertagnolio

S. et al., 2008; Wolfe D. et al., 2010).

Беморларда

АРТ

самарадорлигига

таъсир

қилувчи

омиллар

ҳақидаги

тадқиқотлар

натижалари

адабиётларда

кам

ёритилган

(

Ющук

Н

.

Д

., 2011).

Шу

билан

бирга

,

диспансер

кузатувига

содиқликнинг

антиретровирус

терапия

самарадорлиги

билан

боғлиқлигини

илмий

асословчи

лаборатория

мезонлари

йўқ

.

Кўпгина

тадқиқотлар

диспансер

кузатувини

ташкил

қилиш

тизимига

бағишланган

(

Беляева

В

.

В

.,

2010).

Кейинги

йилларда

хорижий

адабиётлардаги

маълумотларга

кўра

,

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

самарасизлиги

кўпинча

ОИВнинг

қайталама

транскриптаза

ингибиторларига

чидамлилигини

ривожланиши

билан

бевосита

боғлиқлик

муаммоларига

бағишланган

(Troya

J.

е

t al., 2016; Tostevin A.

е

t al., 2016; Von Braun A.

е

t al., 2017).

Ўзбекистонда

АРТнинг

самараси

ва

хавфсизлиги

ҳамда

ОИВнинг

АРВ

дориларга

чидамлилик

намоён

қилиши

борасида

тадқиқотлар

яқиндан

ўтказила

бошлади

.

Ҳозирда

ОИВнинг

типларини

инъекцион

гиёҳвандларда

аниқлаш

орқали

ОИВ

тарқалишининг

эпидемиологик

жиҳатлари

,

болаларда

АРТ

тайинлаш

тизимини

такомиллаштириш

ва

перинатал

ОИВ

инфекциясининг

ўзига

хос

хусусиятлари

ҳамда

бундай

болаларга

АРТ

тайинлаш

мезонларини

ишлаб

чиқишга

қаратилган

тадқиқотларгина

мавжуд

(

Залялиева

М

.

В

., 2008;

Ким

О

.

В

., 2012;

Худайкулова

Г

.

К

., 2017).

Бироқ

,

катта

ёшдаги

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлигини

белгиловчи

ҳамда

унга

таъсир

қилувчи

омиллар

мажмуаси

ўрганилмаган

,

диспансер

кузатувининг

антиретровирус

терапия

самараси

билан

боғлиқлиги

аниқланмаган

.

Бугунги

кунда

антиретровирус

дориларнинг

гепатотоксик

таъсири

ва

бу

ножўя

таъсирни

камайтириш

бўйича

тадқиқотлар

ўтказилмаган

,

АРТ

самарасизлигининг

асосий

сабабларидан

бири

–

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

резистентлиги

катта

ёшдаги

ОИВ

инфекцияли

беморларда

аниқланмаган

.

Ушбу

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

самарасизлигини

белгиловчи

резистентликни

аниқлаш

тизимини

ишлаб

чиқиш

орқали

АРТни

оптималлаштириш

мазкур

тадқиқотнинг

долзарблигини

кўрсатади

.

Диссертация

тадқиқотининг

диссертация

бажарилган

илмий

-

тадқиқот

муассасасининг

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режалари

билан

боғлиқлиги

.

Диссертация

тадқиқоти

Вирусология

илмий

-

текшириш

институти

илмий

-

тадқиқот

ишлари

режаларига

мувофиқ

«

ОИВ

инфекцияси

9

ва

сурункали

С

гепатитда

даволаш

самарадорлигига

таъсир

қилувчи

вирус

ва

инсон

геномида

мутацияларни

аниқлаш

» (2012-2016)

мавзуси

доирасида

бажарилган

.

Тадқиқотнинг

мақсади

орттирилган

иммунтанқислиги

вируси

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлигининг

клиник

-

патогенетик

хусусиятлари

ҳамда

вирусни

антиретровирус

дориларга

чидамлилигини

аниқлаш

орқали

АРТни

оптималлаштиришдан

иборат

.

Тадқиқотнинг

вазифалари

:

ОИВ

инфекцияли

беморларда

оппортунистик

ва

ёндош

касалликлар

спектрини

аниқлаш

;

ОИВ

инфекциясида

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлигини

аниқлаш

;

ОИВ

инфекциясида

антиретровирус

терапия

самарадорлигига

таъсир

қилувчи

асосий

касалликка

боғлиқ

бўлган

ва

боғлиқ

бўлмаган

омиллар

ҳамда

ёндош

касалликларни

аниқлаш

;

ОИВ

инфекцияли

беморларда

сурункали

С

вирусли

гепатитнинг

АРТ

самарадорлиги

ва

хавфсизлигига

таъсири

ҳамда

бу

инфекциялар

қўшилганда

гепатопротекторларнинг

самарадорлигини

аниқлаш

;

ОИВ

инфекцияли

беморларни

диспансер

назоратига

олиш

самарадорлиги

ва

уни

АРТни

такомиллаштиришдаги

ўрнини

баҳолаш

;

АРТ

олмаган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

АРВ

дориларга

бирламчи

резистентликнинг

тарқалганлик

даражасини

аниқлаш

ва

уни

назорат

қилиш

тизимини

ишлаб

чиқиш

.

Тадқиқотнинг

объекти

сифатида

Республика

ва

вилоятларда

ОИТСга

қарши

курашиш

марказларининг

ОИВ

инфекцияси

билан

касалланиш

бўйича

статистик

маълумотлари

,

Республикада

ва

Вирусология

илмий

-

текшириш

институти

клиникасида

даволанган

1114

нафар

ОИВ

инфекцияли

беморлар

олинган

.

Тадқиқотнинг

предмети

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатларини

оптималлаш

-

тириш

борасида

веноз

қон

,

қон

зардоби

,

қон

плазмаси

,

вирус

РНКси

таҳлил

материаллари

олинган

.

Тадқиқотнинг

усуллари

.

Тадқиқот

вазифаларини

бажаришда

умумклиник

,

биокимёвий

,

иммунологик

,

вирусологик

,

молекуляр

-

генетик

ва

статистик

усуллардан

фойдаланилган

.

Тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

қуйидагилардан

иборат

:

ОИВ

инфекцияли

беморларда

оппортунистик

ва

ёндош

касалликлар

спектри

ва

уларнинг

касаллик

ривожланишини

кучайтириши

ва

олдини

олишида

салбий

таъсир

кўрсатиши

аниқланган

;

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиясининг

аксарият

ҳолатларда

ножўя

таъсири

учраши

ҳамда

пасайишини

мунтазам

кузатувга

олинганлиги

АРТни

оптималлаштиришда

муҳим

омиллардан

эканлиги

исботланган

;

10

сурункали

С

вирусли

гепатит

ва

ОИВ

инфекцияли

беморларда

АРТ

фонида

гепатобилиар

тизим

патологиясини

даволашда

фосфогливнинг

жигар

фаолиятига

ижобий

таъсир

кўрсатиши

исботланган

;

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

сезувчанлигининг

пасайиши

ҳамда

РНКдаги

ўзгаришлар

молекуляр

-

генетик

тадқиқотлар

асосида

исботланган

;

антиретровирус

терапияни

қўллашгача

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

бирламчи

чидамлилигини

турғун

эмаслигининг

даврий

назорат

қилиш

зарурлигининг

тизимли

механизми

ишлаб

чиқилган

.

Тадқиқотнинг

амалий

натижалари

қуйидагилардан

иборат

:

антиретровирус

терапиянинг

самарасизлиги

ва

ножўя

таъсирларини

камайтиришга

сабаб

бўладиган

омилларни

аниқлашга

қиёсий

ёндошуви

асосланган

;

сурункали

С

вирусли

гепатит

билан

кечаётган

ОИВ

инфекциясини

даволашда

АРТга

гепатопротектор

фосфогливни

қўшиш

тавсия

этилган

;

вируснинг

протеаза

ингибиторларига

чидамлилигининг

пастлиги

боис

,

ОИВ

инфекциясини

даволашда

таркибида

протеаза

ингибиторлари

бўлган

дориларни

қўллаш

асосланган

;

ОИВ

инфекцияли

беморларда

АРТни

қўллашдан

олдин

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

бирламчи

чидамлилигини

аниқлаш

ва

HIV+HCV

коинфекцияларида

гепатопротекторларни

қўллаш

тавсия

этилган

;

аҳоли

орасида

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

чидамли

бўлган

штаммларининг

тарқалиш

даражасини

камайтириш

,

даволаш

сифати

ва

иқтисодий

самарадорлигини

ошириш

мақсадида

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

резистентлигини

назорат

қилиш

тизими

ишлаб

чиқилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

ишончлилиги

ишда

қўлланилган

назарий

ёндошув

ва

усуллар

,

олиб

борилган

тадқиқотларнинг

услубий

жиҳатдан

тўғрилиги

,

етарли

даражада

беморлар

танланганлиги

,

қўлланилган

усулларнинг

замонавийлиги

,

уларга

бири

иккинчисини

тўлдирадиган

клиник

,

иммунологик

,

молекуляр

-

генетик

,

вирусологик

ва

статистик

усуллар

ёрдамида

ишлов

берилган

.

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

ва

уни

оптималлаштириш

қонуниятларини

изоҳлашда

турли

усуллар

қўлланилгани

,

хулоса

ва

олинган

натижаларнинг

ваколатли

тузилмалар

томонидан

тасдиқлангани

билан

асосланган

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

ва

амалий

аҳамияти

.

Тадқиқот

натижаларининг

илмий

аҳамияти

ОИВ

инфекциясида

АРТнинг

самарасига

таъсир

қилувчи

омилларни

аниқлаш

,

АРТнинг

жигарга

салбий

таъсирини

камайтиришда

гепатопротекторларни

қўллаш

,

дориларга

нисбатан

резистентликни

пайдо

бўлишида

АРВ

дориларни

қабул

қилиш

тартибига

риоя

қилмаслик

асосий

сабаблардан

эканлиги

исботланди

ва

республикада

келажакда

бу

йўналишда

тадқиқотлар

олиб

бориш

учун

замин

яратган

ҳамда

ўтказилган

молекуляр

-

генетик

тадқиқотлар

республикада

дорига

чидамли

вирус

штаммларининг

кам

учраши

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

амалий

аҳамияти

ОИВ

инфекцияли

беморларда

АРТни

қўллашдан

олдин

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

11

бирламчи

чидамлилигини

аниқлаш

ҳамда

HIV

ва

HCV

коинфекцияларида

гепатопротекторларни

қўллаш

бўйича

ишлаб

чиқилган

алгоритми

беморларни

эрта

ташхислаш

ва

даволаш

услубларини

танлаш

,

уларнинг

ҳаёт

давомийлигини

ошириш

,

ногиронликни

камайтиришга

имкон

яратиш

орқали

жамиятга

ижтимоий

ва

иқтисодий

зарарни

камайтириш

имкониятини

яратганлиги

билан

изоҳланади

.

Тадқиқот

натижаларининг

жорий

қилиниши

.

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигининг

клиник

-

патогенетик

жиҳатлари

ва

уни

оптималлаштириш

бўйича

олинган

илмий

натижалар

асосида

:

антиретровирус

терапия

самарадорлигини

оптималлаштириш

орқали

беморларнинг

умрини

узайтириш

ва

яшаш

сифатини

яхшилаш

бўйича

олинган

илмий

натижалар

«

Антиретровирус

дориларга

ОИВнинг

чидамлилигини

назорат

қилиш

тизимини

киритиш

»

услубий

қўлланмаси

тасдиқланган

(

Соғлиқни

сақлаш

вазирлигининг

2016

йил

27

декабрдаги

8

н

-

д

/83-

сон

маълумотномаси

).

Мазкур

услубий

қўлланма

ОИВ

инфекциясини

ташхислаш

ва

даволашни

яхшилаш

ҳамда

ушбу

инфекция

билан

сурункали

С

вирусли

гепатит

бирга

кечганда

ташхислаш

ва

даволаш

механизмини

тадбиқ

қилишга

имкон

яратган

;

ОИВнинг

олдини

олиш

чора

-

тадбирлари

ва

тиббий

ёрдамни

ташкил

этиш

бўйича

олинган

илмий

изланиш

натижалари

Соғлиқни

сақлаш

вазирининг

«

Ўзбекистон

Республикасида

ОИВ

инфекциясини

олдини

олиш

чора

-

тадбирлари

ва

тиббий

ёрдамни

ташкил

этишни

янада

такомиллаштириш

тўғрисида

»

ги

2012

йилнинг

28

мартдаги

80-

сон

буйруғига

киритилган

ва

ОИТС

марказлари

иш

фаолиятига

жорий

қилинган

(

Соғлиқни

сақлаш

вазирлигининг

2017

йил

29

декабрдаги

8

н

-

з

/61-

сон

маълумотномаси

).

Мазкур

буйруқ

ОИТС

марказларида

ОИВ

билан

касалланган

беморларни

даволаш

тизимини

такомиллаштириш

имконини

берган

;

ОИВ

билан

касалланган

аралаш

инфекцияли

беморларни

олиб

бориш

тактикаси

бўйича

олинган

илмий

изланиш

натижалари

Соғлиқни

сақлаш

вазирининг

2010

йил

8

январдаги

«

ОИВ

ва

вирусли

С

гепатит

:

аралаш

инфекцияли

беморларни

олиб

бориш

тактикаси

»

клиник

баённомасига

киритилган

ва

ОИТС

марказлари

клиникаларининг

иш

фаолиятига

жорий

қилинган

(

Соғлиқни

сақлаш

вазирлигининг

2017

йил

29

декабрдаги

8

н

-

з

/61-

сон

маълумотномаси

).

Мазкур

протокол

ОИВ

билан

хасталанган

беморлар

даволаш

тизимини

тўғри

ташкиллаштириш

имконини

берган

;

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

самарасини

ошириш

,

беморлар

умрини

узайтириш

ва

яшаш

сифатини

яхшилаш

бўйича

олинган

илмий

натижалар

соғлиқни

сақлаш

амалиётига

,

жумладан

Республика

,

Самарқанд

ва

Сурхондарё

вилоятларининг

ОИТСга

қарши

курашиш

марказлари

ҳамда

Вирусология

илмий

текшириш

институти

клиникаси

амалиётига

тадбиқ

этилган

(

Соғлиқни

сақлаш

вазирлигининг

2017

йил

29

декабрдаги

8

н

-

з

/61-

сон

маълумотномаси

).

Амалиётга

жорий

қилинган

натижалар

антиретровирус

терапия

ҳаражатларини

12

ой

давомида

29538894

12

сўмга

камайтириш

ҳамда

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

резистентлик

шаклланиш

хавфини

камайтириш

имконини

яратган

.

Тадқиқот

натижаларининг

апробацияси

.

Мазкур

тадқиқот

натижалари

17

та

илмий

анжуманларда

,

жумладан

5

та

халқаро

ва

12

та

республика

илмий

-

амалий

анжуманларда

муҳокамадан

ўтказилган

.

Тадқиқот

натижаларининг

эълон

қилинганлиги

.

Диссертация

мавзуси

бўйича

жами

45

та

илмий

иш

,

шулардан

Ўзбекистон

Республикаси

Олий

аттестация

комиссиясининг

докторлик

диссертациялари

асосий

илмий

натижаларини

чоп

этиш

тавсия

этилган

илмий

нашрларда

17

та

мақола

,

жумладан

13

таси

республика

ва

4

таси

хорижий

журналларда

нашр

этилган

.

Диссертациянинг

тузилиши

ва

ҳажми

.

Диссертация

таркиби

кириш

,

еттита

боб

,

хулоса

ва

фойдаланилган

адабиётлар

рўйхатидан

иборат

.

Диссертация

ҳажми

170

бетни

ташкил

этган

.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ

АСОСИЙ

МАЗМУНИ

Кириш

қисмида

диссертация

мавзусининг

долзарблиги

ва

зарурати

асосланган

,

тадқиқотнинг

мақсади

ва

вазифалари

,

объекти

ва

предметлари

тавсифланган

,

республика

фан

ва

технологиялари

ривожланишининг

устувор

йўналишларига

мослиги

кўрсатилган

,

тадқиқотнинг

илмий

янгилиги

ва

амалий

натижалари

баён

қилинган

,

иш

натижаларининг

назарий

ва

амалий

аҳамияти

очиб

берилган

,

тадқиқот

натижаларининг

амалиётга

жорий

қилиш

,

нашр

қилинган

ишлар

ва

диссертациянинг

тузилиши

бўйича

маълумотлар

келтирилган

.

Диссертациянинг

«

ОИВ

инфекциясида

антиретровирус

терапиянинг

замонавий

жиҳатлари

»

деб

номланган

биринчи

бобида

ОИВ

инфекциясининг

эпидемиологик

жиҳатдан

тавсифи

,

ОИВ

инфекциясининг

табиий

кечиши

,

ОИВ

инфекциясини

даволашнинг

замонавий

тамойиллари

,

одам

иммунотанқислик

вирусининг

антиретровирус

дориларга

чидамлилиги

тўғрисидаги

замонавий

маълумотлар

келтирилган

,

шунингдек

мазкур

муаммонинг

ечилмаган

ёки

аниқлик

талаб

қиладиган

жиҳатлари

таҳлил

қилинган

.

Диссертациянинг

«

ОИВ

инфекциясида

антиретровирус

терапиянинг

материаллари

ва

баҳолаш

усуллари

»

деб

номланган

иккинчи

бобда

текширишнинг

материал

ва

усуллари

баён

этилган

бўлиб

,

текширув

материалларининг

умумий

тавсифи

,

иммунологик

,

вирусологик

ва

молекуляр

-

генетик

усуллар

ёритилган

.

Клиник

материални

йиғиш

Вирусология

илмий

текшириш

институти

клиникасининг

ОИВ

инфекцияси

бўлими

,

Республика

ва

ҳудудий

ОИТСга

қарши

курашиш

марказларида

ўтказилди

.

Иш

1114

нафар

ОИВ

инфекцияли

беморни

текширув

натижаларига

асосланган

бўлиб

,

беморлар

тадқиқот

вазифаларидан

келиб

чиққан

ҳолда

турли

гуруҳларга

тақсимланди

(1-

жадвал

).

13

1-

жадвал

Беморларнинг

умумий

тавсифи

т

/

р

Беморлар

контингенти

ва

тадқиқотнинг

мақсади

Беморлар

сони

1

Табиий

кечаётган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

оппортунистик

ва

ёндош

касалликлар

спектрини

ўрганиш

194

2

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапиянинг

хавфсизлиги

ва

унинг

самарадорлигига

таъсир

қилувчи

омилларни

баҳолаш

141

3

Сурункали

С

вирусли

гепатит

билан

касалланган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

фонида

гепатобилиар

тизимни

даволаш

самарадорлигини

баҳолаш

115

4

ОИВ

инфекцияси

эпидемиясининг

турли

босқичларида

диспансер

кузатувида

бўлган

ОИВ

инфекцияли

беморларнинг

амбулатор

карталарини

ретроспектив

таҳлил

қилиш

326

5

ОИВ

инфекцияли

беморларни

диспансер

кузатувининг

самарадорлиги

104

6

Антиретровирус

дорилар

олмаётган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

вирусни

секвенс

қилиш

орқали

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

бирламчи

резистентлигини

ўрганиш

234

Тадқиқотда

ЖССТ

томонидан

тавссия

қилинган

усуллар

қўлланилди

.

«

ОИВ

инфекцияси

»

ташхиси

Республика

ОИТСга

қарши

курашиш

марказининг

лаборатория

мажмуасида

қонда

ИФТ

(

иммуноблот

)

усулида

ОИВга

қарши

антитаналарни

аниқлаш

орқали

амалга

оширилди

.

Беморларнинг

клиник

кузатуви

касаллик

динамикасида

амалга

ошрилди

.

CD4-

ҳужайралар

(

Т

-

лимфоцитлар

)

ни

аниқлаш

оқимли

цитофлуометрия

усули

билан

ўтказилди

.

ОИВнинг

антиретровирус

дориларга

резистентлигини

аниқлаш

учун

ЎзР

ССВ

Вирусология

ИлТИнинг

Референс

лабораториясида

ОИВ

геномининг

РО

L

соҳасида

секвенирлаш

(

секвенс

)

ўтказилди

.

Барча

беморларда

стационарга

ётқизилганда

силнинг

фаоллигини

аниқлаш

мақсадида

кўкрак

қафаси

рентгенографияси

ёки

флюорографияси

ўтказилди

.

Диспансер

ҳисобидаги

ОИВ

инфекцияли

беморлар

амбулатор

карталарининг

ретроспектив

таҳлили

ОИВ

инфекцияси

эпидемиясининг

турли

босқичида

клиник

-

лаборатор

кўрсаткичлар

таҳлили

орқали

ўтказилди

.

Гепатобилиар

тизими

аъзолари

–

жигар

,

ўт

халтаси

,

талоқ

ва

ошқозон

ости

безининг

ҳолатини

ўрганиш

учун

ултратовуш

текшируви

(

УТТ

)

ўтказилди

.

Зарурат

бўлганда

кўкрак

қафаси

аъзоларининг

томографияси

ва

бош

миянинг

компьютер

ёки

магнит

-

резонансли

томографияси

ўтказилди

.

14

ОИВни

АРВ

дориларга

резистентлиги

вирусни

генотиплаш

орқали

амалга

оширилди

.

Генотипилаш

–

бу

ОИВнинг

клиник

изоляти

геномида

мутацияларни

бевосита

аниқлашдир

.

Вирус

РНКси

плазмадан

ажратилди

,

ДНКга

конвертирланди

ва

геном

ПЗР

ёрдамида

амплификация

қилинди

.

Секвенс

натижаларини

баҳолаш

мақсадида

тест

-

системага

илова

қилинган

патентга

эга

бўлган

дастурлардан

фойдаланилди

.

Натижалар

таҳлили

дунё

маълумотлари

базасига

эга

бўлган

интернет

тармоғидаги

Стенфорд

университетининг

http://hivdb6.stanford.edu.

сайтидаги

махсус

дастурлари

орқали

амалга

оширилди

.

Олинган

маълумотлар

махсус

дастурлардан

фойдаланган

ҳолда

Ойвин

томонидан

МК

-61

учун

ёзилган

формула

ва

MicrosoftExcel

асосида

статистик

таҳлил

қилинди

.

Бунда

кўрсаткичларнинг

ўртача

арифметик

қиймати

(M),

ўртача

арифметик

қийматнинг

стандарт

хатоси

(m),

нисбий

катталиклар

(

частота

, %)

каби

усуллардан

фойдаланилди

.

Алоҳида

кўрсаткичлар

ўртача

қиймати

ўртача

катталиклар

солиштирилганда

Стьюдент

критерияси

(t)

бўйича

аниқланди

.

Кўрсаткичлар

орасидаги

статистик

қиймат

даражаси

(

Р

)

ишончли

– P<0,05,

юқори

даражада

ишончли

– P<0,01,

ишончсиз

– P>0,05

деб

баҳоланди

.

Диссертациянинг

«

ОИВ

инфекцияли

беморларда

ОИВ

инфекциясининг

табиий

кечиши

ва

антиретровирус

терапиянинг

хавфсизлиги

»

деб

номланган

учинчи

бобида

ОИВ

инфекцияли

беморларда

оппортунистик

ва

ёндош

касалликларнинг

спектри

ёритилган

ва

антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлиги

баҳоланган

.

ОИВ

инфекциясининг

табиий

кечишида

ОИТСнинг

давомийлиги

ўртача

10,3±0,79

ойни

ташкил

қилди

,

бунда

мазкур

босқичнинг

минимал

давом

этиши

3

ой

,

максимал

давом

этиши

эса

– 22

ойни

ташкил

этади

.

ОИВ

инфекцияси

эркакларда

аёлларга

нисбатан

оғир

босқичларда

аниқланди

(

Р

<0,05).

Иккиламчи

касалликлар

орасида

сил

касаллиги

кўпроқ

учради

.

Унинг

улушига

34,0%

нафар

беморлар

тўғри

келди

,

шундан

25

(12,9%)

нафар

беморда

–

ўпка

сили

, 41 (21,1%)

нафар

беморда

эса

–

ОИВ

-

ассоциирланган

сил

жараёни

тарқалган

тарзда

аниқланди

.

Кўп

(87,1%)

ҳолларда

беморларда

шиллиқ

қаватларнинг

қайталанувчи

кандидози

аниқланди

, 20,1%

кишида

қизилўнгачнинг

зарарланиши

кузатилди

.

Иккиламчи

касалликлардан

цитомегаловирус

инфекцияси

18,0%

ҳолатда

ошқозон

-

ичак

тизимини

зарарлаган

ҳолда

тарқоқ

инфекция

тарзида

аниқланди

. 9 (4,60%)

нафар

беморда

цитомегаловирус

этиологияли

ретинит

(

хориоретинит

)

кузатилди

.

ОИВ

-

кахексия

(

озиб

кетиш

синдроми

) 37 (19,0%)

нафар

беморда

аниқланди

,

ОИВ

-

ассоциирланган

энцефалопатия

эса

36 (18,6%)

ҳолатда

кузатилди

.

Пневмоцист

пневмония

6 (3,10%)

нафар

беморда

кузатилди

.

Бунда

беморларни

кўпроқ

нафас

етишмаслиги

,

иситма

,

қуруқ

йўтал

,

ҳолсизлик

аломатлари

безовта

қилди

.

15

Оддий

герпес

33 (17,0%)

нафар

беморда

кузатилди

.

У

тери

ва

шиллиқ

қаватларнинг

ярали

зарарланиши

билан

характерланди

.

ОИВ

инфекциясининг

IV-

босқичида

Капоши

саркомасининг

улуши

4,10%

ни

ташкил

қилди

.

Бунда

15 (7,70%)

нафар

беморда

тери

, 5 (2,60%)

нафар

беморда

эса

оғиз

бўшлиғи

шиллиқ

қаватининг

зарарланиши

кузатилди

.

Бош

миянинг

токсоплазмози

1,50%

ҳолатда

аниқланди

.

Бош

миянинг

лимфобласт

лимфомаси

2 (1,0%)

нафар

беморда

компьютер

томографияси

(

КТ

)

асосида

аниқланди

.

Юқорида

санаб

ўтилган

ҳолатлардан

ташқари

беморларда

тукли

лейкоплакия

– 12 (6,20%),

қайталанувчи

ёки

тарқоқ

темиратки

– 15 (7,70%),

периферик

нейропатия

– 20 (10,3%)

ҳолларда

аниқланди

.

Шу

билан

бирга

одам

папилломаси

вируси

қўзғатадиган

ўткир

учли

кондилома

10 (5,10%)

нафар

беморда

аниқланди

.

Юзаки

замбуруғли

зарарланиш

19 (9,80%)

нафар

беморда

кузатилди

.

Терининг

ноинфекцион

зарарланиши

себореяли

дерматит

шаклида

25 (12,9%)

нафар

ҳолларда

кузатилди

. 22 (11,3%)

нафар

кишиларда

ангуляр

хейлит

, 33 (17,0%)

нафар

ҳолларда

бактериал

пневмония

тарзида

аниқланди

.

Қўшимча

касалликлардан

сурункали

С

вирусли

гепатит

65 (33,5%)

нафар

беморда

,

В

вирусли

гепатит

33 (17,0%)

нафар

,

В

+D

вирусли

гепатит

15

(7,70%)

нафар

ва

В

+

С

+D

вирусли

гепатит

11 (5,70%)

нафар

беморда

аниқланди

.

Беморларнинг

деярли

ярми

(40,7%)

да

ОИВ

аниқланганда

С

D4-

лимфоцитлар

сони

200

ҳужайра

/

мкл

дан

кам

бўлган

,

шундан

16,0%

кишида

бу

кўрсаткич

100

ҳужайра

/

мкл

дан

кам

даражада

аниқланди

.

Антиретровирус

терапиянинг

самарадорлиги

ва

хавфсизлиги

141

нафар

ОИВ

юқтирган

беморда

ўрганилди

.

Беморларнинг

ёши

18-69

ни

ташкил

қилди

.

АРТнинг

самарасизлиги

ёки

ножўя

таъсири

туфайли

141

бемордан

15

(10,6%)

нафарида

АРТ

схемаси

ўзгартирилди

ёки

тўхтатилди

.

АРТнинг

хавфсизлиги

терапия

бошланганидан

4

ҳафта

, 12

ҳафта

, 24

ҳафта

ва

48

ҳафта

ўтгач

баҳоланди

.

Беморда

аниқланган

АРТ

билан

боғлиқ

бўлган

ҳар

қандай

вақтинча

кузатилган

ножўя

клиник

ёки

лаборатор

кўрсаткич

АРВ

дориларнинг

ножўя

таъсири

деб

баҳоланди

.

АРВ

дориларнинг

эрта

кузатиладиган

ножўя

реакциялари

АРТ

бошланганидан

кейин

биринчи

12

ҳафтада

аниқланди

.

Азидотимидин

қабул

қилганда

кузатилган

камқонлик

ва

эфавиренц

таъсирида

кузатиладиган

нейротоксик

ўзгаришлар

шу

муддатда

намоён

бўлди

.

Ритонавир

билан

кучайтирилган

лопинавир

(LPV/

r

)

нинг

бошқа

дори

билан

алмаштирилиши

кучли

диарея

синдроми

билан

боғлиқ

бўлди

.

Дориларнинг

АРТ

бошлангандан

кейин

кеч

алмаштирилиш

сабаблари

кўпинча

липодистрофия

,

периферик

полинейропатия

и

панкреатит

билан

боғлиқ

бўлди

(1-

расм

).

16

1-

расм

.

Терапия

схемасини

ўзгартиришга

сабаб

бўлган

АРТнинг

асосий

ножўя

таъсирларининг

учраш

частотаси

(n=15)

АРВ

дориларнинг

ножўя

таъсирларидан

камқонлик

кўп

(20%)

учради

.

Камқонлиги

бўлган

беморларда

CD4-

лимфоцитларнинг

ўртача

кўрсаткичи

215,4±10,1

кл

/

мкл

ни

ташкил

қилган

ҳолда

,

даволаш

схемаси

алмаштирилган

камқонлиги

бўлмаган

беморларда

бу

кўрсаткич

291,1±9,87

кл

/

мкл

ни

ташкил

қилди

(

Р

<0,05).

Диссертациянинг

«

ОИВ

инфекцияли

беморларда

антиретровирус

терапия

самарадорлигига

таъсир

этувчи

омиллар

»

деб

номланган

тўртинчи

бобида

АРТ

олаётган

141

беморда

ижтимоий

ва

демографик

омиллар

ўрганилди

.

Тадқиқот

натижаларининг

таҳлили

шуни

кўрсатадики

,

беморнинг

жинси

,

ёши

ва

ёндош

касалликларнинг

мавжуд

ёки

мавжуд

эмаслиги

АРТ

самарадорлигига

бевосита

таъсир

кўрсатмайди

(

Р

> 0,05).

АРТнинг

самарадорлиги

олий

маълумоти

бўлмаган

(86,1%)

беморларга

нисбатан

юқори

(96,3%)

даражада

олий

маълумотли

беморларда

аниқланди

(

Р

< 0,05),

бу

ҳолатни

даволашга

юқори

даражадаги

содиқлик

билан

тушунтириш

мумкин

.

Шу

билан

бирга

,

АРТнинг

самарадорлиги

спиртли

ичимликлар

истеъмол

қиладиган

беморларга

(81,2%)

нисбатан

спиртли

ичимликлар

умуман

истеъмол

қилмайдиган

беморларда

юқори

даражада

(96,8%)

аниқланди

.

АРТ

самарасизлигининг

шаклланишида

спиртли

ичимликлар

кўп

истеъмол

қиладиган

беморлар

спиртли

ичимликларни

кам

истеъмол

қиладиган

ёки

умуман

истеъмол

қилмайдиган

беморларга

нисбатан

хавф

гуруҳини

ташкил

қилади

(

мос

равишда

20,5%, 12,5%

и

3,20%,

ишончлилик

қиймати

Р

< 0,01) (2-

расм

).

17

2-

расм

.

ОИВ

инфекцияли

беморларда

спиртли

ичимликлар

қабул

қилиш

ва

АРТнинг

самарасизлиги

АРТ

самарадорлигини

гиёҳванд

моддалар

истеъмол

қилишга

боғлиқ

ҳолда

аниқлашда

юқори

ишончлилик

қиймати

кузатилди

(

Р

< 0,01),

яъни

гиёҳванд

моддаларни

истеъмол

қилиш

ОИВ

инфекцияли

беморларда

АРТнинг

самарасизлигини

белгиловчи

асосий

омиллардан

бири

деб

эътиборга

олиш

зарур

.

ОИВ

инфекциясининг

кўп

сонли

клиник

кўринишларидан

бирорта

ҳолатда

ҳам

АРТнинг

самарадорлигига

таъсир

аниқланмади

(

Р

< 0,01).

Шу

билан

бирга

ёндош

касаллиги

бор

ёки

йўқлиги

билан

АРТ

самарадорлиги

ўртасида

боғлиқлик

аниқланмади

(

Р

> 0,05).

Диспансер

кузатувининг

самарадорлиги

104

ОИВ

юқтирган

беморда

3

гуруҳда

ўрганилди

. 1-

гуруҳ

диспансер

кузатувида

мунтазам

бўлган

беморлар

(31

киши

), 2-

гуруҳ

–

диспансер

кузатувига

ўз

вақтида

қатнамаган

беморлар

(27

киши

)

ва

3-

гуруҳ

–

диспансер

кузатувига

келмаган

беморлар

(46

киши

).

3-

гуруҳ

бўйича

маълумот

етарли

эмас

. 12

йил

диспансер

кузатувидан

кейин

ҳам

CD4

ҳужайралар

миқдори

1-

гуруҳда

деярли

сақланиб

қолган

(533,1±45,7

кл

/

мкл

), 2-

гуруҳда

бу

кўрсаткич

2

баравар

камайган

(227,2±59,2

кл

/

мкл

).

CD4+

ҳужайраларнинг

миқдори

200

ҳужайра

/

мкл

дан

кам

бўлган

ОИВ

инфекцияли

беморларда

200

ҳужайра

/

мкл

дан

кўп

бўлган

беморларга

нисбатан

АРТнинг

самарасизлиги

мос

равишда

қуйидагича

аниқланди

: 18,4%

ва

2,10%.

АРТнинг

самарадорлиги

кўпинча

вирус

юкламаси

100000

нусха

/

мл

дан

кам

бўлган

беморларда

аниқланди

.

ОИВнинг

ВЮ

100000

дан

500000

нусха

/

мл

бўлган

беморлар

гуруҳида

интерпретация

қилиш

мураккаблик

туғдирди

,

чунки

бу

гуруҳда

АРТ

самарадорлиги

орасидаги

фарқ

ишончли

қийматда

(77,3%)

ВЮ

100000

нусха

/

мл

га

нисбатан

кам

ва

ЮК

500000

нусха

/

мл

бўлган

беморларга

яқин

(76,6%)

кўрсаткичда

аниқланди

(3-

расм

).