Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA SO’Z USTIDA
ISHLASH ORQALI O’QUVCHILAR NUTQINI
RIVOJLANTIRISH
Xo’jayeva Durdonaxon Maqsud qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Ta’lim va
tarbiya nazariyasi va metodikasi (Boshlang’ich ta’lim) 1-kurs
magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15424769
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 15-May 2025 yil
Ushbu maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilarining
nutqini rivojlantirishda so'z ustida ishlashning didaktik,
metodik va amaliy jihatlari yoritilgan. Ona tili darslarida
so'z boyligini kengaytirish, grammatik me'yorlarni
singdirish va ifodali nutq ko'nikmalarini shakllantirish
vositasi sifatida so'z ustida ishlashning turlari,
bosqichlari va samarali usullari ko'rib chiqilgan. Amaliy
kuzatuvlar, darsdan lavhalar hamda ilg'or tajribalarga
tayangan holda muallif tomonidan metodik tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
KEYWORDS
so'z ustida ishlash, ona tili
darslari, nutqni rivojlantirish,
ifodali
nutq,
boshlang'ich
ta'lim, lug'at boyligi, metodika
Boshlang'ich ta'lim – bu nafaqat bilim olish, balki o'quvchining shaxsiyati shakllanadigan
bosqichdir. Aynan shu davrda bola atrof-muhit, jamiyat va o'z fikrini ifoda etishning ilk
tajribalarini orttiradi. Ona tili darslari esa bu jarayonning markaziy qismidir. Til – fikrning
ifodasi, fikr esa tafakkur bilan bog'liq. Shu bois, boshlang'ich sinf o'quvchilari bilan so'z ustida
izchil va maqsadli ishlash ularning nutqiy rivojiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.
O'quvchilarni mustaqil fikrlashga, muloqotga kirishishga, o'z fikrini ravon va aniq ifoda
etishga o'rgatish uchun so'z ustida ishlash muhim metodik vosita hisoblanadi. Tilshunos
olimlar tomonidan ta'kidlanishicha, so'z ustida ishlash orqali nafaqat lug'at boyligi ortadi,
balki o'z-o'zini ifodalash, ijtimoiylashish, muloqotga tayyorlik kabi psixologik xususiyatlar
ham shakllanadi.
Shu bois, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan so‘z ustida izchil va maqsadli ishlash
ularning nutqiy rivojiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan 2030- yilgacha bo‘lgan
Taraqqiyot strategiyasida ham ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning funksional
savodxonligini rivojlantirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Ayniqsa, ona tili va
adabiyot fanlari orqali o‘quvchilarda muloqot madaniyatini, mustaqil fikrlash va ifodali nutq
ko‘nikmalarini shakllantirish zamonaviy ta’limning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu
nuqtai nazardan olib qaralganda, so‘z ustida ishlash metodikasini chuqur o‘rganish va
amaliyotga tatbiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qism:
1. So'z ustida ishlashning mohiyati
So'z ustida ishlash – bu o'quvchiga yangi so'zlarni tanitish, ularning ma'nosi, shakli,
talaffuzi, ishlatilish doirasi bilan tanishtirish, so'z birikmalari va gaplar tuzish orqali ularni
mustahkamlash jarayonidir. Bu jarayon quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi:
Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
So'z tanitish (ma'no, talaffuz, turkum)
So'z bilan mashq bajarish (juftlash, qarama-qarshi qo'yish, sinonim-antonim)
So'z birikmalari tuzish
So'zdan gap tuzish
Gapdan matn tuzish
So'z asosida fikr bayon qilish
2. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining nutqiy xususiyatlari
Boshlang'ich sinf o'quvchilari (7–10 yosh) uchun nutq asosan takroriy va taqlidiy
xususiyatga ega. Ularning nutqiy rivojida quyidagilar muhim:
So'z boyligi cheklangan
Gap qurilishi oddiy
Talaffuz va urg'u noto'g'ri bo'lishi mumkin
Ifoda qilishga intilish yuqori
Shu bois, o'qituvchining vazifasi – so'zlar ustida tizimli ishlash orqali ularning lug'at
boyligini kengaytirish, grammatik birliklarni o'zlashtirish va matn yaratish ko'nikmalarini
rivojlantirishdir.
3. So'z ustida ishlashning shakl va usullari
A) Leksik ishlar
Sinonim, antonim topish
So'z birikmalari yaratish
Ma'lumotli rasmlar asosida so'zlarni aniqlash
Tematik so'zlar bilan o'yinlar
B) Grammatik ishlanmalar
So'z turkumlari bilan tanishtirish
Ot, sifat, fe'l, son orqali matn tuzish
Nutq bo'laklariga ajratish
C) Interfaol metodlar
"So'zlar zanjiri" o'yini
"Qaysi so'zni eslading?" musobaqasi
Dialog tuzish mashqlari
Rol o'ynash faoliyatlari
D) Matn asosida ishlash
Matndan so'zlar ajratish
Hikoya asosida yangi so'zlar bilan gap tuzish
Matnni ifodali o'qish va so'zlarni izohlash
4. Darsdan lavhalar va tajribalar
Metod:
Misol: 2-sinfda “Hayvonot bog'i” mavzusida dars o'tildi. Dars davomida quyidagi ishlar
amalga oshirildi:
Rasmlar asosida hayvonlar nomi bilan tanishtirildi.
Har bir hayvonga oid gap tuzildi: "Fil katta va kulrang hayvondir."
O'quvchilarga topshiriq: "Fil" so'zidan foydalanib 3 xil gap tuzing.
Juftlikda mashq: Har bir o'quvchi o'z gapini sherigiga aytadi.
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Natijada o'quvchilarning nafaqat so'z boyligi, balki fikrni mustaqil ifodalash ko'nikmasi
ham shakllandi.
Xulosa
So'z ustida ishlash o'zbek tili darslarining ajralmas metodik qismidir. Ayniqsa
boshlang'ich ta'lim bosqichida quyidagi pedagogik foyda beradi:
O'quvchining so'z boyligini kengaytiradi
Nutq tuzish ko'nikmasini rivojlantiradi
Mustaqil fikrlash va ijod qilishga yo'naltiradi
Og'zaki va yozma nutqda faollikni oshiradi
Grammatik me'yorlar asosida ifoda qilishga o'rgatadi
Bu borada ustozlar har bir so'zga ma'no, his, kontekst yuklash orqali o'quvchini tilga
mehr qo'yishga undashi lozim. Darslar mazmunli, jonli va interfaol tashkil etilganida bolalar
o'z fikrini bayon qilishga, muloqotga kirishishga faol bo'ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Egamberdiyev, T. T. (2003). Ona tili o'qitish metodikasi. Toshkent: O'qituvchi.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni. 2022-
2026 yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning Taraqqiyot strategiyasi to’g’risida.
3.
Jo'rayev, B. (2010). Boshlang'ich ta'limda so'z boyligini oshirish metodlari. Samarqand:
Zarafshon.
4.
Xolboyeva, G. (2015). O'quvchilarning nutqini rivojlantirishda interfaol metodlar.
Toshkent: Fan.
5.
Karimova, M. (2021). Ona tili darslarida zamonaviy yondashuvlar. Andijon: Talaba.
6.
Xamidova, D. (2017). Til va nutq tarbiyasi asoslari. Buxoro: Ilm Ziyo.
7.
Rahmonov, S. (2019). Nutq madaniyatiga oid mashg'ulotlar. Namangan: Tafakkur.
8.
Umarova, Z. (2020). Boshlang'ich sinf o'quvchilarining til ko'nikmalarini rivojlantirish
yo'llari. Toshkent: Yangi asr avlodi.
