Page 117
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
JAMILA ERGASHEVANING “ZULFIZAR” QISSASIDA
QAHRAMON RUHIYATI TASVIRI
Umida Choriyeva
TerDU o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15424716
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 15-May 2025 yil
Taniqli
yozuvchi
Shukur
Xolmirzayev
Jamila
Ergashevaning "Ayol jodusi" to'plami so'zboshisida
shunday degan edi: "uning uchun asar yozish – amal edi.
Ana uni chindan ham “avvalo, o‘zi uchun, o’zini
qanoatlantirish uchun yozib kelayotir” deyish mumkin...
Qolaversa, u hamon o‘zini “to‘laqonli adib” deb
hisoblashga tili bormas ekan. Yozuvchilik – uning uchun
shu qadar mas’uliyatli kasb - mo‘tabar nom ekan.” Jamila
Ergasheva ijodida inson ruhiyatiga, uning ichki
kechinmalariga alohida urg'u beriladi.
KEYWORDS
Uning
"Qaytish
azobi",
"Boybichcha",
"Uchrashuv",
"Gap", “Dard” hikoyalarida
ham
insonning
ichki
kechinmalari asar syujetidan
kelib
chiqqan
holda
tasvirlangan.
Taniqli yozuvchi Shukur Xolmirzayev Jamila Ergashevaning "Ayol jodusi" to'plami
so'zboshisida shunday degan edi: "uning uchun asar yozish – amal edi. Ana uni chindan ham
“avvalo, o‘zi uchun, o’zini qanoatlantirish uchun yozib kelayotir” deyish mumkin... Qolaversa,
u hamon o‘zini “to‘laqonli adib” deb hisoblashga tili bormas ekan. Yozuvchilik – uning uchun
shu qadar mas’uliyatli kasb - mo‘tabar nom ekan.” Jamila Ergasheva ijodida inson ruhiyatiga,
uning ichki kechinmalariga alohida urg'u beriladi.
Uning "Qaytish azobi", "Boybichcha", "Uchrashuv", "Gap", “Dard” hikoyalarida ham
insonning ichki kechinmalari asar syujetidan kelib chiqqan holda tasvirlangan.
Adibning qissalari, jumladan, “Zulfizar” qissasi qahramonlari oddiy odamlar. Voqealar
ham aksariyat hollarda qishloq hayoti bilan bog'liq ravishda yuz beradi. Lekin muallif bir
qarashda oddiy bo‘lib tuyilgan qahramonlar misolida umrning murakkab sinovlariga qarshi
chiqqan chigal taqdirli insonlar hayotini ko‘rasatib bergan.
Asar qahramoni Zulfizarning davr majburiyatlari va oilaviy qadriyatlar oralig’idagi o’y-
xayollari, kechinmalari yozuvchi tomonidan mahoratli tasvirlangan.
“Ertasi kuni Zulfizar uydan odmigina kiyinib chiqqan boʻlsa-da, maktabga kelib, qayta
kiyinib oldi. Ust-boshini almashtirayotib, xayolan momosining oldida oʻzini oqlagan boʻldi:
“Ish, ish-da, momo. Talab qilishgandan keyin iloj yoʻq. Ziyoli odam oʻzining tashqi qiyofasini
koʻrkam, zamonaviy tutib yurishi zarurat. Ha-a, siz buni qayerdan ham tushunardingiz...”
Ammo raykomdagilar uni shunday xayrixohlik bilan kutib olishdiki, qaytishayotganda qoraxat
kelgandan buyon tishlarini tizzasidan olmay, jim oʻtiradigan boʻlib qolgan momosi yodidan
ham chiqib ketdi. Ertalab uydan kiyib chiqqan kiyimlari maktabda qolgan edi, maktabga
burilib oʻtirmadi. Bu paytda u yerda hech kim boʻlmasligi aniq edi. Eshikni ochgan zahoti
Page 118
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
qanday xatoga yoʻl qoʻyganini tushundi. Ulkan kampir unga bir qaradi-yu, yuzini chetga burdi.
Uning bir lahzalik nigohida qahrdan ham koʻra jirkanish alomatlari bosimroq edi. Zulfizar ust-
boshini almashtirib, Ulkan kampirning yoniga choʻkdi. Qoq suyak yelkalaridan quchib, soʻlgʻin
terilari osilib yotgan yuzlaridan oʻpdi:
– Momo, meni kechiring. Men bugun raykomga bordim. Meni partiyaga qabul qilishdi. U
yerga lozim, roʻmollarda borib boʻlmaydi. Idoradan yangicha kiyinib chiqing, deyishdi.
Shuning uchun, majburiyat tufayli... Momo indamadi”.
Mazkur holatda Zulfizarning davr ijtimoiy hayotiga moslashish jarayonida qalbidagi
og’riqlar, oilaviy qadriyatlardan ko’ra ko’proq jamiyat talablarini bajarishga majbur
bo’lganligi sabab vijdoni oldida qiynalgan holatidagi tasvir qahramon ruhiyatini to’laqonli
ochib bergan.
Asarda hayotning joriy muammolari bilan ma’naviy qadriyatlarning azaliy talablari
orasidagi qarama-qarshilik asosiga qurilgan. Bu ziddiyatning kuchi tashqaridan ko’ra,
personajlar ruhiyatida yaqqolroq seziladi.
Asarda Zulfizarning momosi Ulkan momo obrazi ham sirtdan ilg’ash mumkin bo’lmagan
kechinmalar, tuyg’ularni butun nozikligi bilan his qilgan holda ish ko’radi. Adiba hayot
ziddiyatlari, zug’umlarining bunday ayovsiz tasviri vositasida o’zbek ayolining tuganmas sabr-
bardosh egasi ekanligini namoyon etadi.
Yuqoridagi parchada doimiy “tishlarini tizzasidan olmay, jim o’tiradigan bo’lib qolgan”
Ulkan kampirning mana shu holati ham qahramon dardini butun bo’y-basti bilan ifodalashga
xizmat qilgan. Farzandlaridan qoraxat kelganida, hayotning eng achchiq azoblarini tortganida
ham bu kampir dod-voy solmadi, qoq suyak tizzalariga tishlarini qo’yib jim o’tirishi uning
qanchalik matonat, sabr-bardosh egasi ekanligini yozuvchi mahorat bilan tasvirlagan.
“Oradan hafta o’tib, Ulkan kampir ham omonatini topshiqdi. Yuvib, kafanlagani
kirganlar momoga ko’p achinishdi.
– Ikki tizzasi ham momotaloq bo’lib ketgan ekan, yuvib bo’lganimizdan keyin ham
ko’zlaridan yosh oqqanini ko’rdik. Sho’rlik chin dunyoga yig’lab ketdi”.
Yozuvchi mana shu holatning o’zida – tizzalari momotaloq bo’lib ketganini tasvirlash
orqali qahramonning butun kechinmalarini, ruhiyatini, dardini birgini tasvir orqali ifodalaydi.
“Badiiyatdagi nuqsonlarning aksariyati ruhiyat tasviridagi yetishmovchilikdan kelib chiqadi.
Agar yozuvchi voqelik va unda harakatlanayotgan qahramonni ishonarli tasvirlamoqchi
bo’lsa, hayotiy muvozanatni saqlagan holda inson ruhiyati tovlanishlarini chuqur aks
ettirmog’i lozim. Bu hol qahramonni har xil hayotiy vaziyatga qarab turli qiyofada ko’rsatish,
uni qayg’uli va quvonchli holatlardagi tuyg’ularini ishonarli tasvirlashini talab qiladi”. [1]
Asarda Zulfizarning davr talablariga qarshi isyoni, ilk bor o’zi to’g’ri deb bilgan
haqiqatning aslida yolg’on ekanligi, partiyaning qo’lidagi oddiy qo’g’irchoqqa aylanib
qolganligi, shu bilan birga aqli rad etayotgan haqiqatni qalbi tasdiqlab turganligini bilsa ham
tan olgisi kelmayotganligi jarayoni, kuchli ruhiy iztiroblari yozuvchi tomonidan shiddatli
tarzda ifodalanadi.
“Aslida Zulfizar bu gaplarni Xadichaga emas, oʻziga aytayotgan, boʻgʻziga tiqilib, isyon
koʻtarayotgan oʻzligini ishontirmoqchi boʻlayotgan edi. Ammo har qancha oʻktamlik qilib,
dadildadil gapirmasin, ich-ichidan nimadir uzilib, sillasi qurib borayotganini his etib turardi.
Garchi bir tomondan qarshisida ochilishga shay turgan baxt va ishq eshigi qarshisida yuragi
gupirlab urib yotgan boʻlsa-da, ammo ich-ichida nimadir beshafqat tarzda bu yoqimli
Page 119
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
titroqlarni “bu mumkin emas, aslo!” deb shart-shurt sidirib tashlayotgandek boʻlar, shu bilan
birga u oʻzini oʻzi “men nima ham qila olardim, talab shunday” deb chalgʻitishga urinar, biroq
u koʻzlar, u nigohlar, u muloyim, ha, kuchli, baquvvat, ammo ipakdek mayin, vujudingga tegsa
jon ato etgandek bir yoqimli tuygʻu uygʻotuvchi u qoʻllar izmiga oʻzini butunlay, bir umr
tashlash istagi xiyonatkor iblisdek, uni mazaxlagan kabi tuygʻularini nomaʼlum, kishining
esida qolmaydigan, ammo nima boʻlsa ham eshitging kelaveradigan kuyni chalgan kabi
tuygʻularining torini “ting-ting”, “jing-jing” chalib qoʻyar va Zulfizar shu torlar titrogʻining
oʻzidanoq barchasini qanday boʻlsa shundayligicha, sharoit oqimiga tashlab qoʻyishni istar,
ammo negadir dugonasiga ichini yorolmas, kuyovlikka nomzod bu juhud doʻxtirga oʻzi ham
beeʼtibor emasligini tan olish goʻyoki oʻzini oʻzi sazoyi etishdek tuyulib, battar aybdorlik
hissini tuyardi”. [1]
Qahramon ruhiyatidagi bu evrilish, o’z-o’zini tan olmaslik va ayni damda qalbining
amriga ham qarshi chiqa olmaslik holati o’quvchini turli qarama-qarshi tuyg’ular iskanjasiga
tashlaydi. Aslida, qahramonning bu kechinmalari oddiy maishiy hayot bilan bogliq bo’lsa ham,
o’quvchi ongida shiddatli fikrlarni yuzaga keltiradi. Umarali Normatov ta’kidlaganidek,
“Ma’lum bo’layaptiki, biz bir vaqtlar mensimayroq tilga oladigan oilaviy, maishiy turmush ikir-
chikirlari deb atalgan sohada ham shaxsning bisoti, hayoti, ma’nosini ochish, kashf etish
imkoniyatlari ko’p”. [2]
Adib Zulfizar hayotidagi turli ziddiyatlarni, kuchli ruhiy bosim ostida yashaganligini,
ruhiyatidagi iztiroblarni peyzash orqali juda ta’sirli ifodalaydi.
“Sutdek oydin kecha, kanizlari bilan sayrga chiqqan toʻlin oy Zulfizar bilan birga
derazadan ichkariga boqdi. Va!.. Koʻzlari tushgan manzaradan oy xijolat boʻlib bulutlar ortiga
kirib ketdi. Zulfizarning oyga havasi keldi, qani uning ham koʻzlarini shu bulutlar toʻssa-yu,
xiyonatkor erini koʻrmasa! Afsus! Soʻng oʻsha osmon bor yaltir-yultir toshlari bilan uning
boshiga toʻkildi. Oyning oppoq nurlariga choʻmilib yotgan osuda hovlini bir zumda qiyomat
qoʻpdi”.
Parchada qahramon tuyg’ularining junbushga kelishi, aslida fojeaviy tasvirlanishi lozim
bo’lgan jarayon – Zulfizar erini xiyonat ustida ko’rib qolishi voqeasi o’quvchiga ta’sitli tarzda
etkazib beriladi. Asarda bir dunyo orzu-havaslar bilan yashayotgan, o’z taqdiri uchun
kurashga bel bog’lagan, biroq qismat oldida chorasiz va betadbir qolgan, ammo qalbida
kelajakka umid ruhi so’nmagan o’zbek ayoli ichki olamini ishonarli tasvirlaydi.
Zulfizarning qalbidagi og’riqli ruhiy iztiroblari, kechinmalari yozuvchi tomonidan
monolog yoki dialog shaklida emas, qisqa badiiy tasvir vositasida namoyon etadiki, o’quvchi
beixtiyor qahramonning dardlarini to’laqonli his qila oladi. “…qaniydi o’rnidan turolsa,
bemajol qo’llari uning boshiga yetsa ekan.
– O’v-v, – ichida bir bo’ri “o’v” tortdi. Og’zidan bir alanga chiqib ketganday bo’ldi. O’v-v!
Uning omon-omon davronlariga yo’qlov aytayotgan bo’ri ham o’zi kabi keksa va notavon edi”.
Zulfizarning “o’v-v” deb ovoz chiqarishi o’quvchi qalbini larzaga soladi, qahramon
ruhiyatidagi barcha dardlar birgina shu tovush orqali ifodalanadi. Mazkur fikrlarni yanada
aniqlashtirsak, Izzat Sulton shunday yozadi: “asar mazmuni xarakter tasviri tufayli hayotiy
aniqlik kasb etadi va shu bilan birga, bizning hislarimizga ta’sir etish xususiyalariga ega
bo’ladi” [4]
Asarda Zulfizar boshqalar nazdida qattiqqo’l, kuchli rahbar sifatida tasvirlansa ham,
aslida qilayotgan har bir ishining noto’g’riligini, hayotidagi har bir voqeada qalbining tub-
Page 120
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
tubidan norozi bo’lishini, har safar o’zi tug’ilib o’sgan qishloqqa qaytgisi kelishini, lekin
ko’rinmas iplar bilan bog’langanligi, davrning qurboni ekanligini qahramonning ruhiyatida
kechgan tuyg’ular orqali sezishimiz mumkin.
“–
Bu siyosat uchun kerak, muhtarama Zinaida Abdiyevna. Siz bilan biz partiyaning
askarlarimiz, har daqiqada oʻzimizni unga qurbon qilishga tayyor turishimiz shart. Menimcha,
shu bilan bu masala hal. Bundan Markazkomning ham xabari bor. Ular siz bilan bizni
olqishlamoqda.
Zulfizarning ustidan bir chelak qaynoq suv quyilib ketganday boʻldi. Uning rangi qumday
oqarib ketgan edi. Nima boʻlganda ham!.. U qoʻgʻirchoqmidiki, istagan odamlariga sovgʻa qilib
yuborishaversa? Unga qarab, Xadicha ham qoʻrqib ketdi.
– Kim, Zulfizar? Seni kimga berishmoqchi?
– Anatoliy Abramovich degan jarrohga! – oʻziga oʻzi gapirayotganday koʻzlarini
nomaʼlum nuqtaga tikib javob qildi u.
– Anatoliy Abramovich? Viloyat shifoxonasidagi jarrohlik boʻlimi boshligʻimi? –
Xadichaning koʻzlari katta-katta boʻlib ketdi. – Axir u juhud-ku. Juhudga tekkan
odamning yetti pushti kuyib ketadi. Sen shunga rozi boʻlasanmi?
– Boshqa ilojim yoʻq.
– Nega, nega?! Bu sening hayoting, axir. Unga xoʻjayinlik qilishga hech kimning haqqi
yoʻq.
Zulfizar dugonasining gʻazabga toʻlib ketgan koʻzlariga mayuslanib qaradi:
– Aks holda ishdan ketishim kerak.
– Ket, ketaver. Nimaga kerak shu ish senga? Oddiy muallim boʻlsang ham, onang bilan bir
oʻgʻlingni boqa olasan.
– Odamlar-chi? Ishini eplay olmagani uchun haydashdi, deb kulishmaydimi?
– Juhudga tegsang-chi, bundan battar kulmaydilarmi?
Zulfizar indamadi.
– Toʻgʻri, yuzingga qarab kula olmasliklari mumkin, ammo ortingdan “qah-qah” otib
kulishadi, nafratlanishadi. Musulmonlik nomiga dogʻ tushirdi, deyishadi.
– Noilojman, Xadicha! Qolaversa, oʻzga millat bilan taqdirini bogʻlagan bir menmi?
Xonlar yetti iqlimdan goʻzal qizlarni olib kelib, uylanishgan. Men uning millati boshqa
ekanligini aytmayapman. Uni umuman bilmayman, hatto durustroq gaplashib ham
koʻrmaganman”.
Yozuvchi Zulfizar obrazi orqali kuchli ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlar bilan to’lgan davrda
ayol ruhiyatidagi evrilishlar, qarama-qarshiliklar, o’z e’tiqodiga va qarashlariga qarshi borgan
holda faqat davr talablarini bajarishga majbur bo’lgan, lekin o’zining tuyg’ularini, o’zligini
saqlab qolishga harakat qilgan matonatli, ayni damda o’z qalbi qarshisida ojiz inson timsolini
ko’rishimiz mumkin. Adabiyotshunos Hotam Umurov shunday yozadi: “Xarakterlar olamini
yaratish yozuvchining o’zligini tanishga, ruhiyati qatlamlaridagi sirlarni bilishga, uni tadqiq va
tahlil qila olishga va g’oyaviy badiiylik niyatini ochib beradigan qilib tasvirlash sifatiga
bog’liqdir”. [5]
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Жамила Эргашева. Зулфизар. “Ёшлик” журнали. 2011-йил, 8-сон
2.
Kenjayeva Poshshajon Umidovna. Hozirgi o’zbek hikoyalarida qahramon ruhiytini
tasvirlash tamoyillari. Avtoreferat. Toshkent – 2008. 12-bet
Page 121
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
3.
Норматов У. Умидбахш тамойиллар. – Тошкент, “Маънавият”, 2000.43-бет.
4.
И. Султон, Адабиёт назарияси,- Тошкент, “Ўқитувчи”, 1980 йил, 131-132 – бетлар
5.
Ҳ. Умуров. Адабиёт назарияси, - Самарқанд, СамДУ нашри, 2001 йил, 51-52 – бетлар.
