Page 103
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
VOLEYBOLNI O‘RGATISHDA HARAKATLI O‘YINLAR
YORDAMIDA JISMONIY SIFATLARNI RIVOJLANTIRISH.
Xolboyeva Umida Alisher qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika
universiteti Magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15424617
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 15-May 2025 yil
Mazkur maqolada voleybol sport turini o‘rgatish
jarayonida harakatli o‘yinlardan foydalanish orqali
maktab
o‘quvchilarining
jismoniy
sifatlarini
rivojlantirish metodikasi yoritilgan. Harakatli o‘yinlar
chaqqonlik, kuch, epchillik, tezkorlik kabi sifatlarni
rivojlantirishda samarali vosita sifatida baholanadi.
Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasidagi sportga
oid maqsadlar maqolaning nazariy va amaliy asosini
tashkil etadi. Tajriba asosida harakatli o‘yinlardan
foydalanilgan guruhda yuqori natijalar kuzatildi.
KEYWORDS
Voleybol,
jismoniy
sifatlar,
harakatli o‘yinlar, maktab
sporti, strategik rivojlanish.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlangan “Yangi
O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da sog‘lom avlodni voyaga yetkazish, sportni
ommalashtirish va jismoniy tarbiya tizimini takomillashtirish masalalari ustuvor yo‘nalishlar
qatorida turadi. Xususan, maktab ta’limi tizimida o‘quvchilarning jismoniy faolligini oshirish,
ularda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, sport turlariga qiziqishni kuchaytirish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi.
Voleybol sport turi – bu maktab o‘quvchilari uchun o‘ziga xos o‘yin bo‘lib, u nafaqat
jismoniy salohiyatni rivojlantiradi, balki jamoaviylik, fikrlash tezligi, intizom kabi sifatlarni
ham shakllantiradi. Ushbu maqolada aynan harakatli o‘yinlar orqali o‘quvchilarning
voleybolga tayyorgarligi va jismoniy sifatlarini oshirish bo‘yicha tajriba asosidagi ilmiy
natijalar bayon etiladi.
Harakatli o‘yinlar va ularning jismoniy sifatlarga ta’siri
Harakatli o‘yinlar – bu jismoniy faollikni oshirishga, bolalar va o‘smirlarning sog‘lom
rivojlanishiga yordam beradigan, ijtimoiy, psixologik va jismoniy tomonlardan ijobiy ta’sir
ko‘rsatadigan mashg‘ulotlar turidir. Ular nafaqat bolalar va o‘smirlarni faol va baquvvat qilish,
balki ularning jismoniy sifatlarini rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Harakatli o‘yinlar
jismoniy tarbiya tizimida asosiy vositalardan biri bo‘lib, ularning ta’siri nafaqat umumiy
jismoniy holatni yaxshilashga, balki sportni o‘rganishga tayyorlashga ham qaratilgan.
Harakatli o‘yinlar, xususan, chaqqonlik, tezkorlik, kuch, muvozanat va bardoshlik kabi
jismoniy sifatlarni rivojlantirishda samarali vosita hisoblanadi. O‘quvchilarni jismoniy
mashg‘ulotlarga jalb qilishda, ayniqsa, harakatli o‘yinlarning o‘rni katta. Masalan, bolalar va
o‘smirlar uchun mo‘ljallangan sportga oid harakatli o‘yinlar, ular o‘ynayotgan paytda tana
harakatlarini boshqarish, muvofiqlik va jismoniy chidamlilikni yaxshilashga yordam beradi.
Page 104
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Bunday o‘yinlar qobiliyatlarni rivojlantirish, yangi harakat ko‘nikmalarini o‘rganish va
jismoniy muvozanatni saqlashda yordam beradi. Shu bilan birga, harakatli o‘yinlar
o‘quvchilarning psixologik holatiga ham ta’sir ko‘rsatadi, chunki ular ko‘pincha raqobat,
muloqot va jamoaviy harakatlar asosida o‘ynaladi, bu esa o‘quvchilarda jamoaviylik va
hamkorlik ruhini kuchaytiradi.
Harakatli o‘yinlarning jismoniy sifatlarga ta’sirini yanada chuqurroq tahlil qiladigan
bo‘lsak, birinchi navbatda, ular chaqqonlikni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Chaqqonlik
– bu tezda harakatni o‘zgartirish, biror holatdan boshqasiga o‘tish va muvozanatni saqlash
qobiliyatidir. Harakatli o‘yinlar orqali o‘quvchilar harakatlarni tezkor va muvofiqlikda
bajarish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar, bu esa voleybol kabi sport turlarida muhim
hisoblanadi. Misol uchun, "to‘pni tutib yugurish" yoki "to‘pni o‘z vaqtida uzatish" kabi o‘yinlar
voleybol texnikalariga tayyorgarlik ko‘rishda chaqqonlikni oshiradi.
Bundan tashqari, harakatli o‘yinlar kuchni rivojlantirishda ham samarali vosita bo‘ladi.
O‘yinlarda ishtirok etish uchun o‘quvchilar ko‘pincha turli xil fizikalaviy harakatlarni
bajaradilar – masalan, yugurish, sakrash, turli xil musobaqalar va estafetalarda qatnashish
orqali kuch va chidamlilikni oshiradilar. Bu harakatlar, o‘z navbatida, muskul tizimini
kuchaytiradi va jismoniy kuchning oshishiga olib keladi. Voleybol o‘ynashda yuqori darajadagi
kuch va chidamlilik talab qilinadi, shu bois, harakatli o‘yinlar orqali o‘quvchilar bu jismoniy
sifatlarini rivojlantirishi muhim.
Muvozanatni saqlash va koordinatsiyani yaxshilashda ham harakatli o‘yinlarning roli
alohida ahamiyatga ega. O‘quvchilar ko‘pincha turli vaziyatlarda to‘pni ushlab turish, uni
uzatish yoki blok qilish kabi harakatlarni bajarishadi, bu esa muvozanat va koordinatsiyani
talab qiladi. Bunday o‘yinlar yordamida o‘quvchilar o‘z tanalarini to‘g‘ri boshqarishni va
harakatlarni samarali bajarishni o‘rganadilar, bu esa voleybol kabi jismoniy sport turlarida
muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zarur ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Shuningdek, harakatli o‘yinlar tezkorlik va reaksiya tezligini oshirishda ham yordam
beradi. Voleybol sporti tezkor harakatlarni, to‘pga tezkor javoblarni talab qiladi, shuning
uchun harakatli o‘yinlar orqali o‘quvchilar o‘zlarining reaksiya tezliklarini oshirishga
o‘rgatiladi. Masalan, "to‘pni ushlab o‘tish" yoki "tezkor harakatlar" kabi o‘yinlar o‘quvchilarda
jismoniy faollikni oshirish va tezkor javob berish ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol
o‘ynaydi.
Shu tarzda, harakatli o‘yinlar nafaqat jismoniy sifatlarni, balki o‘quvchilarning umumiy
sport tayyorgarligini oshirishga ham xizmat qiladi. Ular bolalar va o‘smirlarda o‘rganilayotgan
sport turiga tayyorgarlik ko‘rishda muhim ahamiyatga ega, shu bilan birga sportga qiziqishni
oshiradi va jismoniy faollikni targ‘ib qiladi. Voleybolni o‘rgatishda, harakatli o‘yinlar, o‘z
navbatida, o‘quvchilarga sportni yaxshi o‘rganishga yordam beradi va ularning kelajakdagi
muvaffaqiyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Voleybolga tayyorlash jarayonida harakatli o‘yinlarning o‘rni
Voleybol sport turi o‘quvchilarning jismoniy va psixologik rivojlanishiga muhim ta’sir
ko‘rsatadi. Bu sport turi nafaqat jismoniy salohiyatni rivojlantiradi, balki o‘quvchilarda
jamoaviylik, kommunikatsiya, muvofiqlik va intizom kabi muhim ko‘nikmalarni ham
shakllantiradi. Voleybolni o‘rgatish jarayonida, ayniqsa, harakatli o‘yinlarning o‘rni katta
ahamiyatga ega. Harakatli o‘yinlar nafaqat o‘quvchilarning sportga tayyorgarligini oshiradi,
balki ularning jismoniy sifatlarini yaxshilashda ham samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Page 105
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Harakatli o‘yinlar o‘quvchilarning chaqqonligini, kuchini, tezkorlikni va muvofiqlikni
rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Voleybol sporti, ayniqsa, tezkorlik, reaksiya tezligi,
muvozanat va koordinatsiya talab qiladigan bir sport turi hisoblanadi. O‘quvchilar voleybolga
tayyorlanish jarayonida bu jismoniy sifatlarni rivojlantirish uchun turli harakatli o‘yinlardan
foydalanish juda muhimdir. Masalan, "to‘pni tutib yugurish" yoki "pas uzatish estafetasi" kabi
harakatli o‘yinlar o‘quvchilarning harakat va reaksiya tezligini, shuningdek, koordinatsiya va
muvozanatni yaxshilashga yordam beradi.
Bugungi kunda, 2020-2025-yillarda sportni rivojlantirish va sog‘lom turmush tarzini
ommalashtirish bo‘yicha O‘zbekiston hukumati tomonidan amalga oshirilayotgan
strategiyalar, jumladan, sportni maktab ta’limiga integratsiya qilish masalalari hamda
jismoniy tarbiya sohasidagi islohotlar voleybol sportining maktablarda o‘rganish jarayonini
yanada takomillashtirishni taqozo etadi. Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasida jismoniy
tarbiya va sportni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilgan bo‘lib, sportning barcha turlari,
shu jumladan, voleybol, maktab ta’limi tizimiga kiritilgan.
Harakatli o‘yinlarning o‘quvchilar uchun foydaliligi bevosita ilmiy tadqiqotlar bilan
tasdiqlangan. 2020-yil va undan keyingi davrda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
harakatli o‘yinlar jismoniy sifatlarni rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib, ular o‘quvchilarda
jismoniy ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. O‘quvchilar bu o‘yinlar orqali
voleybol texnikasini yaxshilashga qodir bo‘lishadi, shu bilan birga jismoniy faollik va sog‘lom
turmush tarzini o‘z hayotiga tatbiq etishga o‘rganishadi.
Shu bilan birga, harakatli o‘yinlarning ijtimoiy va psixologik ahamiyati ham katta. Ular
o‘quvchilarni jamoaviy ishga o‘rgatadi, bu esa voleybol kabi jamoaviy sport turida
muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
O‘quvchilarda hamkorlik va raqobatni boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirish, ularning
sportga qiziqishini oshirish va voleybolni yanada yaxshi o‘rganish uchun rag‘batlantiradi.
Bundan tashqari, harakatli o‘yinlarning sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishda ham
katta ahamiyati bor. O‘quvchilar doimiy ravishda jismoniy faollikni amalga oshirish orqali o‘z
salomatliklarini mustahkamlashadi, stressni kamaytiradilar va umumiy ruhiy holatlarini
yaxshilaydilar. Voleybolga tayyorlash jarayonida harakatli o‘yinlarning ta’siri nafaqat
jismoniy, balki psixologik rivojlanish va ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirishda ham muhim
rol o‘ynaydi.
Shu sababli, maktablarda voleybolni o‘rgatish jarayonida harakatli o‘yinlarning o‘rni va
roli katta ahamiyatga ega. O‘quvchilarga sportni yaxshi o‘rgatish va ularni jismoniy faollikka
rag‘batlantirish uchun harakatli o‘yinlardan muntazam foydalanish kerak. Bu, nafaqat
o‘quvchilarning jismoniy salohiyatini oshirish, balki ularda sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda ham muhimdir.
Tajribaviy ishlar natijasi
Tajribaviy ishlar, voleybolni o‘rgatishda harakatli o‘yinlarning samaradorligini ilmiy
isbotlash uchun o‘tkazilgan tadqiqotlar bo‘lib, ular o‘quvchilarning jismoniy sifatlaridagi ijobiy
o‘zgarishlarni aniqlashga qaratilgan. Ushbu tadqiqotlar Toshkent shahridagi maktablarda, 5–
6-sinf o‘quvchilari ishtirokida o‘tkazilgan. Eksperimental guruh 12 hafta davomida harakatli
o‘yinlar asosida tayyorgarlik ko‘rgan bo‘lib, natijalar o‘quvchilarning jismoniy sifatlarida
sezilarli ijobiy o‘zgarishlar ro‘y berganini ko‘rsatdi. Bu natijalar harakatli o‘yinlarning
voleybolga tayyorgarlik jarayonida qanday samarali vosita ekanligini ilmiy tasdiqlaydi.
Page 106
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Tajribaviy guruhda o‘tkazilgan mashg‘ulotlar davomida o‘quvchilar turli harakatli
o‘yinlarda qatnashib, o‘z jismoniy ko‘rsatkichlarini yaxshilashdi. O‘quvchilarning natijalari
to‘rt asosiy jismoniy sifatlar – kuch, chaqqonlik, epchillik va reaksiya tezligi bo‘yicha o‘lchandi.
Kuch: O‘quvchilarning kuch ko‘rsatkichlarida 10% ga yaqin o‘sish kuzatildi. Bu, asosan,
o‘quvchilarning umumiy jismoniy holatining yaxshilanishi, muskul kuchini oshirishga
qaratilgan harakatli o‘yinlar orqali erishildi. Ayniqsa, "blokka yetib borish", "to‘pni ushlab
yugurish" kabi o‘yinlar orqali o‘quvchilarda mushaklar mustahkamlandi va ular yanada kuchli
bo‘lishdi.
Chaqqonlik: O‘quvchilarning chaqqonlik ko‘rsatkichlari 12% ga oshdi. Bu o‘zgarish,
o‘quvchilarning tezkorlik va harakatni o‘zgartirish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan
harakatli o‘yinlar yordamida amalga oshdi. "Pas uzatish estafetasi", "to‘pni qaytarish" kabi
o‘yinlar chaqqonlikni rivojlantirishda samarali bo‘ldi.
Epchillik: Epchillik bo‘yicha o‘quvchilarning ko‘rsatkichlari 15% ga yaxshilandi.
Harakatli o‘yinlar orqali o‘quvchilarni tezda to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga va muvozanatni
saqlashga o‘rgatish mumkin bo‘ldi. O‘quvchilar harakatlarni aniq va tez bajarish imkoniyatiga
ega bo‘lishdi, bu esa ularning voleybol texnikasiga tayyorgarligini oshirdi.
Reaksiya tezligi: Reaksiya tezligi bo‘yicha o‘quvchilarda 15% ijobiy o‘zgarishlar yuz
berdi. Voleybol o‘ynashda tezkor reaktsiyalar va to‘pga javob berish juda muhim bo‘ladi.
Harakatli o‘yinlar, ayniqsa, "to‘pni qaytarish" yoki "blokka yetib borish" kabi mashqlar
o‘quvchilarning reaksiya tezligini oshirishda yordam berdi.
Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, harakatli o‘yinlar nafaqat o‘quvchilarning jismoniy
sifatlarini, balki ularning sportga bo‘lgan qiziqishini ham oshirishga yordam berdi.
Mashg‘ulotlar davomida o‘quvchilar o‘zaro muloqot qilishni, jamoaviy harakatlarni amalga
oshirishni o‘rgandilar, bu esa ularning voleybolga tayyorligini oshirdi. Shuningdek,
o‘quvchilar o‘zlarining sportdagi muvaffaqiyatlarini ko‘rgan holda, yana ko‘proq vaqtini
sportga bag‘ishlashga qiziqish bildirishdi.
Tajriba asosida olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, harakatli o‘yinlar jismoniy sifatlarni
rivojlantirishda juda samarali vosita hisoblanadi. Bu metodika o‘quvchilarda sportga
tayyorgarlikni yanada samarali qilish uchun qo‘llanilishi mumkin. Natijada, o‘quvchilar faqat
jismoniy kuchini oshiribgina qolmay, balki o‘zlarining sportdagi muvaffaqiyatlariga ishonch
hosil qilishdi, bu esa ularni yanada yuqori natijalarga erishishga undadi.
Tajriba davomida kuzatilgan boshqa muhim o‘zgarishlar orasida o‘quvchilarning o‘ziga
bo‘lgan ishonchi, sportga bo‘lgan qiziqishning ortishi va jismoniy mashg‘ulotlarga bo‘lgan faol
yondashuvni kiritish mumkin. Bu barcha o‘zgarishlar o‘z navbatida voleybol sporti uchun
muhim bo‘lgan jismoniy va psixologik tayyorgarlikni yaxshilashga olib keladi.
Shunday qilib, tajriba natijalari harakatli o‘yinlarning jismoniy sifatlarni rivojlantirishda,
voleybolga tayyorgarlik jarayonida va sportga bo‘lgan qiziqishni oshirishda samarali metod
ekanligini ko‘rsatadi. Bu metodni maktablarda keng qo‘llash orqali o‘quvchilarni yanada
yuqori natijalarga tayyorlash mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Maktab darslarida voleybolga o‘rgatish jarayonida harakatli o‘yinlardan foydalanish
o‘quvchilarning jismoniy rivojlanishiga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu uslub:
O‘quvchilarni darsga faol jalb etadi;
Sportga bo‘lgan qiziqishni oshiradi;
Page 107
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Jamoaviy harakat va koordinatsiyani rivojlantiradi.
Takliflar:
Maktab sport mashg‘ulotlariga harakatli o‘yinlarni majburiy integratsiya
qilish;
Voleybol bo‘yicha metodik qo‘llanmalarga harakatli o‘yinlar bo‘yicha bo‘lim kiritish;
O‘qituvchilar uchun malaka oshirish kurslarida harakatli o‘yinlardan foydalanish
metodikasini o‘rgatish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekiston Taraqqiyot Strategiyasi”
bo‘yicha farmoni, 2022-yil.
2.
Abduvaliyev A. "Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi", Toshkent, 2020.
3.
Xasanov I. "Sport pedagogikasi va metodikasi", Samarqand, 2021.
4.
Volkov L.V. “Pedagogika sporta”, Moskva, 2018.
5.
Internet manbalari: www.lex.uz (http://www.lex.uz/), (http://www.lex.uz/)
www.edu.uz (http://www.edu.uz/)
