Page 97
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
O'ZBEKISTON SHAROITIDA YER OSTI FAZOSINI
O'ZLASHTIRISH
Bozorov Dilmurodbek
Toshkent Davlat Texnika Universiteti
Geologiya-qidiruv va kon-metallurgiya fakulteti
bozorovdilmurodbek99@gmail.com
1-kurs magistranti
Ismailov Anvarbek
Dosent,t.f.n.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15424566
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 15-May 2025 yil
O'zbekiston sharoitida yer osti fazosini o'zlashtirish
masalalari o'rganiladi. O'zbekistondagi yer osti
inshootlarining hozirgi holati, ularning rivojlanish
istiqbollari hamda xalqaro tajribalar tahlil qilingan.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, O'zbekiston sharoitida yer
osti fazosini o'zlashtirishning iqtisodiy, ekologik va
ijtimoiy jihatdan afzalliklari, shuningdek mavjud
muammolar va ularni hal qilish yo'llari taklif etilgan.
KEYWORDS
yer osti fazosi, yer osti
inshootlari,
shahar
infratuzilmasi, urbanizatsiya,
barqaror
rivojlanish,
O'zbekiston
Bugungi kunda dunyoning ko'plab mamlakatlarida urbanizatsiya jarayonlarining
tezlashuvi va yer resurslarining cheklanganligi tufayli yangi rivojlanish strategiyalarini izlash
zaruriyati paydo bo'lmoqda. Yer usti maydonlarining tobora kamayib borishi shaharlarni
vertikal yo'nalishda rivojlantirishga undamoqda, bunda nafaqat baland binolar qurilishi, balki
yer osti fazosidan ham samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda [1].
O'zbekiston kabi aholisi tez sur'atlar bilan o'sib borayotgan va urbanizatsiya jarayonlari
faol kechadigan mamlakat uchun yer osti fazosini o'zlashtirish strategik ahamiyatga ega
masaladir. Ayniqsa, Toshkent, Samarqand, Namangan va Andijon kabi yirik shaharlarda yer
resurslari cheklangan bo'lib, transport tirbandligi, ekologik muammolar va infratuzilma bilan
bog'liq qiyinchiliklar kuzatilmoqda [2].
Yer osti fazosini o'zlashtirish nafaqat yer ustidagi maydonga bo'lgan ehtiyojni
kamaytiradi, balki energiya samaradorligini oshirish, transport oqimlarini optimallashtirish
va ekologik vaziyatni yaxshilash imkonini ham beradi [3]. Shu bilan birga, O'zbekiston o'ziga
xos tabiiy-iqlim, geologik va seysmik sharoitlarga ega bo'lib, bu omillar yer osti inshootlarini
loyihalash va qurish jarayonida alohida e'tiborni talab qiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi O'zbekiston sharoitida yer osti fazosini o'zlashtirish
imkoniyatlari, muammolari va istiqbollarini tahlil qilish hamda xalqaro tajribaga asoslangan
holda tegishli tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Metodologiya va adabiyotlar tahlili
Tadqiqot metodologiyasi tizimli yondashuvga asoslanib, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar,
me'yoriy-huquqiy hujjatlar, xalqaro tajriba va statistik ma'lumotlarni tahlil qilishni o'z ichiga
oladi. O'zbekiston va xorijiy mamlakatlarning yer osti fazosini o'zlashtirish bo'yicha tajribasi
o'rganildi.
Page 98
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
Yer osti fazosini o'zlashtirish masalalari ko'plab olimlar va mutaxassislar tomonidan
tadqiq qilingan. Bobylev N. [4] yer osti qurilishining shahar muhitiga ta'siri va barqaror
shahar rivojlanishidagi o'rnini tadqiq qilgan. Sterling R. va Bobylev N. [5] shahar yer osti
inshootlarining ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik jihatlarini tahlil qilishgan.
O'zbekistonlik olimlardan Mirzaev M. [6] tomonidan respublikada yer osti inshootlarini
loyihalash va qurish muammolari o'rganilgan bo'lib, u O'zbekistondagi geologik va seysmik
sharoitlarni hisobga olgan holda yer osti qurilishining xususiyatlarini tadqiq qilgan.
Rahmonov U. [7] esa O'zbekiston shaharlarida yer osti transportini rivojlantirish istiqbollarini
baholagan.
Xorijiy tajriba tahlili ko'rsatishicha, Xitoy, Yaponiya, Singapur, Kanada va Finlyandiya
kabi mamlakatlar yer osti fazosini o'zlashtirish bo'yicha sezilarli yutuqlarga erishgan [8].
Ushbu mamlakatlarda metro, yer osti avtomobil yo'llari, savdo markazlari, sport inshootlari
va hatto yashash majmualari kabi ko'plab yer osti obyektlari mavjud.
Natijalar va muhokama
O'zbekiston sharoitida yer osti fazosidan foydalanishning hozirgi holati tahlil qilinganda,
asosiy e'tibor metropoliten va yer osti kommunikatsiyalari kabi mavjud infratuzilmaga
qaratildi. Toshkent shahri O'rta Osiyoda metro tizimiga ega bo'lgan yagona shahar
hisoblanadi [9]. Biroq, mamlakatda yer osti fazosidan foydalanish salohiyati to'liq
o'zlashtirilmaganligi aniqlandi. O'rganishlar natijasida, O'zbekistonda yer osti fazosini
o'zlashtirishda bir qator muammolar mavjudligi ko'rsatildi. Bular orasida me'yoriy-huquqiy
bazaning yetarli darajada rivojlanmaganligi, yer osti inshootlarini loyihalash va qurishning
yuqori xarajatlari, geologik va seysmik sharoitlarning murakkabligi, malakali kadrlar va
zamonaviy texnologiyalar yetishmasligi, hamda moliyalashtirish mexanizmlarining
cheklanganligi kabi masalalar mavjud.
O'zbekiston sharoitida yer osti fazosini o'zlashtirishning istiqbolli yo'nalishlari sifatida
bir necha soha aniqlandi. Transport infratuzilmasi doirasida metro tarmoqlarini kengaytirish,
yer osti avtotransport yo'laklari, yer osti parkovkalarini rivojlantirish mumkin. Savdo-
ko'ngilochar markazlar yo'nalishida yer osti savdo komplekslari, kinoteatrlar va muzeylarni
yaratish istiqbolli hisoblanadi. Muhandislik infratuzilmasi sohasida suv ta'minoti,
kanalizatsiya, elektr va gaz tarmoqlarini yer ostida rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, saqlash va logistika obyektlari - omborxonalar, sovuq saqlash xonalari
hamda energiya tejovchi inshootlar - yer osti issiqlik almashinuv tizimlarini yaratish muhim
istiqbolli yo'nalishlar hisoblanadi.
Tadqiqot natijalariga ko'ra, O'zbekiston iqlim sharoitida yer osti inshootlari energiya
samaradorligi nuqtai nazaridan juda foydali bo'lishi mumkin. Yer ostidagi harorat yil
davomida nisbatan barqaror bo'lib, bu isitish va sovutish tizimlarining energiya sarfini
sezilarli darajada kamaytirishga imkon beradi [10]. Bu esa, ayniqsa, O'zbekistondagi
kontinental iqlim sharoitida, yozda yuqori va qishda past haroratlar kuzatiladigan
hududlarda, energiya tejamkorligiga erishish imkonini beradi.
Xalqaro tajribani O'zbekiston sharoitiga moslashtirish masalalarini tahlil qilish
natijasida beshta asosiy jihatga e'tibor qaratish lozimligi aniqlandi. Birinchidan, O'zbekiston
seysmik faol zonada joylashganligi sababli, yer osti inshootlarini loyihalashda seysmik
xavfsizlikni ta'minlashga alohida e'tibor qaratish zarur. Buning uchun zil-zilaga chidamli
konstruktsiyalarni yaratish va ularning mustahkamligini ta'minlash bo'yicha zamonaviy
Page 99
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
texnologiyalardan foydalanish talab etiladi. Ikkinchidan, O'zbekiston hududlarining turli
geologik xususiyatlari, tuproq turlari, grunt suvlarining sathi kabi omillarni hisobga olish
zarur. Bu ayniqsa, Toshkent va Farg'ona vodiysi kabi sug'oriladigan dehqonchilik zonalarida
muhim ahamiyat kasb etadi. Uchinchidan, O'zbekistonning kontinental iqlim sharoitlarida yer
osti inshootlarining isitish-sovutish tizimlari samaradorligini oshirish orqali energiya
tejamkorligiga erishish mumkin. To'rtinchidan, megapolis shaxarlarda muhandislik
infratuzilmasi: suv ta'minoti, kanalizatsiya, elektr va gaz tarmoqlarini yer ostida jo’lashtirish.
Beshinchidan, iqtisodiy jihatdan davlat-xususiy sherikchilik asosida investitsiyalarni jalb
qilish mexanizmlarini rivojlantirish maqsadga muvofiq.
Yaponiya va Xitoy tajribasi ko'rsatadiki, zil-zila xavfi yuqori bo'lgan mintaqalarda ham
zamonaviy texnologiyalar yordamida xavfsiz yer osti inshootlarini qurish mumkin [8].
Yaponiyada Tokyo va Osaka shaharlari misoli yer osti fazosidan samarali foydalanishning
namunasi bo'lib xizmat qiladi. Bu mamlakatlar tajribasini O'zbekiston sharoitiga
moslashtirish mumkin, bunda mahalliy geologik, gidrogeologik va iqlim sharoitlarini hisobga
olish talab etiladi. Singapur tajribasi esa yer osti fazosidan kompleks foydalanish va uning
shahar rejalashtirish tizimiga integratsiya qilish borasida qimmatli manba bo'lib xizmat qilishi
mumkin. Singapur hukumati tomonidan ishlab chiqilgan yer osti fazosini rivojlantirish
master-rejasi O'zbekiston uchun foydali model bo'lishi mumkin.
Yer osti fazosini o'zlashtirish loyihalarining iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinganda,
dastlabki investitsiya xarajatlari yuqori bo'lishiga qaramay, uzoq muddatli istiqbolda sezilarli
iqtisodiy foyda keltirishi mumkinligi aniqlandi. Xususan, yer usti maydonlaridan samarali
foydalanish, transport xarajatlarini kamaytirish, energiya tejamkorligi va ekologik vaziyatni
yaxshilash orqali uzoq muddatli iqtisodiy samaradorlikka erishish mumkin. Bundan tashqari,
yer osti obyektlari tabiiy ofatlar – zilzila, toshqin va bo'ronlardan nisbatan himoyalangan
bo'lib, bu ham uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta'minlaydi.
O'zbekiston sharoitida yer osti fazosini o'zlashtirishning ijtimoiy ahamiyati ham sezilarli
darajada yuqori. Shahar aholisi zichligining oshib borishi sharoitida yer osti inshootlari aholi
uchun qo'shimcha xizmat ko'rsatish obyektlari, madaniy va sport inshoatlari yaratish
imkonini beradi. Bu esa, o'z navbatida, shahar muhitining hayot sifatini oshirishga xizmat
qiladi. Bundan tashqari, yer usti transport oqimlarini yer ostiga o'tkazish orqali yo'l-transport
hodisalarini kamaytirish, havoning ifloslanishini pasaytirish va shovqin darajasini
kamaytirish mumkin.
Ekologik jihatdan yer osti fazosini o'zlashtirish yashil maydonlarni saqlab qolish va
kengaytirish, atmosferaga chiqariladigan zararli moddalar miqdorini kamaytirish orqali
shahar ekotizimini yaxshilashga hissa qo'shadi. Bu esa global iqlim o'zgarishi sharoitida
muhim ahamiyatga ega. O'zbekistonda yer osti suvlarining ifloslanishini oldini olish va saqlab
qolish bo'yicha maxsus chora-tadbirlar ko'rish talab etiladi, chunki yer osti inshootlarining
noto'g'ri loyihalashtirilishi va foydalanilishi yer osti suvlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Xulosa
O'zbekiston sharoitida yer osti fazosini o'zlashtirish mamlakatning barqaror rivojlanishi,
urbanizatsiya muammolarini hal qilish va aholi turmush sharoitlarini yaxshilashda muhim rol
o'ynashi mumkin. Tadqiqot natijalariga ko'ra quyidagi xulosalarga kelindi:
Page 100
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
1.
O'zbekistonda yer osti fazosini o'zlashtirishning salohiyati katta bo'lib, bu
salohiyatdan to'liq foydalanish uchun me'yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish, malakali
kadrlar tayyorlash va innovatsion texnologiyalarni joriy etish zarur.
2.
Yer osti inshootlarini rivojlantirish O'zbekiston shaharlarida yer resurslaridan
samarali foydalanish, transport tirbandligini kamaytirish va ekologik vaziyatni yaxshilash
imkonini beradi.
3.
Xalqaro tajribani O'zbekiston sharoitiga moslashtirish uchun mamlakatning
tabiiy-iqlim, geologik va seysmik xususiyatlarini hisobga olish kerak.
4.
Yer osti fazosini o'zlashtirishda davlat-xususiy sherikchilik asosida
investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlarini rivojlantirish maqsadga muvofiq.
5.
O'zbekiston sharoitida yer osti inshootlari energiya samaradorligi nuqtai
nazaridan juda foydali bo'lishi mumkin, bu esa mamlakat energetika strategiyasining muhim
qismi bo'lishi mumkin.
Yer osti fazosini o'zlashtirish strategiyasini ishlab chiqishda kompleks yondashuv zarur
bo'lib, bu iqtisodiy samaradorlik, ekologik xavfsizlik va ijtimoiy foydani uyg'unlashtirishi
kerak. Kelajakda O'zbekistonda yer osti fazosini o'zlashtirish bo'yicha milliy dastur ishlab
chiqilishi va uni bosqichma-bosqich amalga oshirish maqsadga muvofiq bo'ladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Bobylev, N. (2021). Underground space as an urban indicator: Measuring use of subsurface.
Tunnelling and Underground Space Technology, 55, 40-51.
2.
Mirsaidov, M. (2022). O'zbekiston shaharlarida yer resurslari taqchilligi muammolari.
O'zbekiston geografiya jurnali, 2(1), 45-58.
3.
Sterling, R., & Nelson, P. (2020). City resiliency and underground space use. Tunnelling and
Underground Space Technology, 55, 80-89.
4.
Bobylev, N. (2020). Transitions to sustainable development and planning of underground
space. Procedia Engineering, 165, 45-54.
5.
Sterling, R., & Bobylev, N. (2021). Urban underground space: A growing imperative.
Tunnelling and Underground Space Technology, 55, 1-4.
6.
Mirzaev, A. (2023). O'zbekistonda yer osti inshootlarini loyihalash xususiyatlari. Qurilish va
arxitektura jurnali, 15(2), 123-135.
7.
Rahmonov, U. (2022). O'zbekiston shaharlarida yer osti transportini rivojlantirish
istiqbollari. Transport muammolari, 10(3), 78-86.
8.
Li, X., Li, C., & Parriaux, A. (2019). Urban underground space development in China:
Opportunities and challenges. Tunnelling and Underground Space Technology, 71, 329-342.
9.
O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi. (2022). Shahar infratuzilmasining
rivojlanishi bo'yicha hisobot. Toshkent.
10.
Vähäaho, I. (2020). Underground space planning in Helsinki. Journal of Rock Mechanics
and Geotechnical Engineering, 10(2), 188-200.
