Page 10
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
BOLALAR NUTQIDA PARALINGVISTIK
ELEMENTLARNING QO‘LLANILISHI TAHLILI
Salayboyeva Sevinch Valijon qizi
O‘zDJTU Ingliz tili 3-fakulteti 1-bosqich talabasi
E-mail: sevasalayboyeva@gmail.com
G.I.Narmurodova
Ilmiy rahbar:
O‘zDJTU Umumiy tilshunoslik kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.15396286
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 13-May 2025 yil
Mazkur maqolada bolalar nutqidagi paralingvistik
elementlarning qo‘llanilishi xususida ma’lumot berilgan
hamda ularning o‘rganilish darajasi va ahamiyati tahlil
qilingan. Murojaatda bolalar tasavvurlari, nutqining
o‘sishi, nutq jarayonida bolalarning non –verbal aloqa
vositasidan foydalanishlari to‘g‘risida fikr va xulosalar
dalilangan.
KEYWORDS
paralingvistika , nonverbal
muloqot, jestlar, imo-isholar,
intonatsiya, tana tili (div
language).
Insonlar jonli so‘zlashuv nutqida ma’lum axborotni qisqa va lo‘nda ifodalashda, fikrning
emotsionalligini va ta’sirchanligini oshirishda holat va sharoitdan kelib chiqib tilga yondosh
bo‘lgan noverbal vositalardan foydalanadi.
Aloqa-aralashuv
jarayoni
verbal/lisoniy,
noverbal/nolisoniy
yo‘l
asosida
ro‘yobga
chiqadi.
Verbal
muloqot
inson
his-tuyg‘ulari
va
kechinmalarini
tinglovchiga tushunarli tarzda yetkazib beruvchi eng qulay vosita bo‘lsa-da,
noverbal muloqot verbal muloqot bilan birgalikda, bir-birini to‘ldirgan xolatda
ishlatiladi. Boisi, fikr-mulohazalarni imo-ishora va tana harakatlari yordamida
ifoda
etish
muloqot
qilish
uchun
eng
murakkab
jarayon
hisoblanadi.
Tilshunoslikda
bu
yo‘nalish
paralingvistika
nomi
bilan
bog‘liq
bo‘lib,
u
axborot
uzatilayotganda
yordamchi
vosita
hisoblanadi.
Shuning
uchun
“ekstralingvistik va ichki lingvistik faktorlarning munosabati haqidagi masala
doimo va asosli ravishda tilshunoslikning eng asosiy masalalaridan hisoblanib
kelgan”. [1 .3. b]. Paralingvistik muloqot verbal muloqot singari tuzilishga ega emas ya’ni
unda ot, kesim, birinchi, ikkinchi darajali bo‘laklar kabi tushunchalar bo‘lmasa-da, ushbu
vositalar
tashiydigan
ma’no
hammaga
birdek
tushunarli
hisoblanadi.
Misol uchun o‘zbek millatida
bosh irg‘itish
orqali kishi biror fikrni rad
etayotganini
anglaymiz.
So‘z
bilan
ifoda
eta
olmagan
fikrlarimizni
yuz-
ifodalarimiz va harakatlarimiz orqali yetkaza olishimiz mumkin. Shuning uchun
ham bu sohaga qiziqish yillar davomida ortib kelmoqda. So‘zlovchi nutqi
tinglovchiga to‘liq yetkazilishi uchun “fikrni to‘ldirib keluvchi unga yondosh
bo‘lgan imo-ishora tilini mufassil ravishda o‘rganish katta ilmiy va amaliy
ahamiyatga molikdir”. [2.8.b] Sababi, millionlab yillar oldin paydo bo‘lgan ibtidoiy
Page 11
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
odamlar bir-birlari bilan turli-xil imo-ishoralar va belgilar orqali muloqotda
bo‘lishgan.
Xususan,
I.S.
Vigotskiy
nutq
san’atini
egallashning
boshlang‘ich
bosqichida
imo-ishora
va
tilning
murakkab
aralashib
ketishini
ibtidoiy
odamlarda imo-ishoralarni tasvirlovchi hamda ifodalovchi juda ko‘p so‘zlarning
mavjudligi bilan izohlaydi.
Paralingvistik vositalar dastlab 1644-yili Angliyada D.Bulverning “Nutq va muloqot
qiluvchi imo-ishoralar harakatlarini ifodalovchi qo‘lning tabiiy tili va xronologiyasi” nomli
asarida tadqiq qilingan. [3.7.b]
Bolalar nutqida paralingvistik elementlarning kuzatilishi bu so‘zlardan tashqari,
nutqni boyituvchi va to‘ldiruvchi, emotsiyalarni yoki niyatlarni ifodalovchi tinglovchilar va
muhokama qiluvchilar uchun muhim bo‘lgan non-verbal aloqa jihatlarida namoyon bo‘ladi.
Avvalo, bunday nutq faoliyati bolada ota – onaning ta’siri orqali rivojlana boshlaydi. So‘z
bilan ifodalanmagan elementlar huddi kattalar nutqida muhim rol o‘ynagandek bolalarning
nutqida ham muhim ifoda kasb etadi, chunonchi ular hissiyotlarni, niyatlarni va o‘z fikrlarini
ifodalashda kuchli vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu elementlar bolalarning rivojlanish
jarayonida muloqot qilish, ijtiomiy aloqa o’rnatish va emotsiyalarini ifoda etishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Yuz ifodalari:
Yuz ifodasi bolalarning his- tuyg‘ularini, o‘zgarishlarini va
reaksiyalarini ifodalovchi muhim non-verbal elementdir. Amaliyotda unga yuzlansak, qovoqni
to‘plab nigohlarining yerga qarashi – xavotir, xafagarchili yoki dardni ifodalaydi.
“
Rang-qutim o‘chib ketdi
, nega desangiz, ishning bu yog‘i sal ishkalroq edi-da.
Qo‘rqanimdan damimni ichimga yutib turaverdim. [Xudoyberdi To‘xtaboyev “Sariq devni
minib”, 7 sahifa].
“Men hali ham
serrayganimcha qovog‘imni solib
ustunga suyanib turar edim.
– Hey, – dedi Hoji bobo, – devorga suyab qo‘ygan kurakdek nega serrayib turibsan,
amakilaringga salom berib, bu yoqqa chiq, bolam, ha, shunday bo‘ladi.” [G‘afur G‘ulom. “Shum
bola”,102 sahifa]
Tana harakatlari:
Bolalar
tabiatan juda harakatchan va odatda div language sezilarli
darajada rivojlanganini kuzatishimiz mumkin. Misol uchun, salomlashish jarayoniga
o‘zbeklarda qo‘lni ko‘ksiga qo‘yib salom berish yoki biron bir narsaga ishora qilayotganda
barmoqlar bilan ko’rsatish. Yuqoriga ko‘tarilgan bosh o‘sha jarayonga bo‘lgan qiziquv va
baxtiyorlikni bildiradi. Qo‘lning o‘ralganligi – bola yopiqligi va ochilishni istamoyotganligini
ifodalaydi.
Bolalar arazlashib qolishsa ba’zida “ajab qildim” degan talqinda tillarini chiqarib,
sheriklariga ishora qilishadi.
“— Gapiring, izza qiling! Bolalar maktabda o‘qib qayta bevosh bo‘lib ketyapti. Siz uyda
yo‘q vaqtlarda Hamdamingizning dastidan menga kun yo‘q. Ilgarilar urib yengar edim, endi
uray desam, qochib tomga chiqib ketadi, tomda turib menga
tilini ko‘rsatadi.
Hamroev qo‘yin
daftariga nimalarnidir yozdi.” [Abdulla Qahhor. Kim aybdor? hikoyasi]
Kuzatuvlarga ko‘ra, yangi avlod bolalari yoqtirgan narsalariga bosh
barmoqlarini ko‘tarib “like”, biroq negative fikrda bolishsa “dislike” bilan baholashga
o‘rganganlar. Bu holatlarda hozirgi kun texnologiyalaring ta’siri kattaligini anglashimiz
Page 12
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
mumkin, You tube, Tiktok, Instagram, tarmoqdagi videolar szga ma’qul bo‘lganda bosh
barmoq ya’ni “like” tugmasini tanlaysz aksincha bo‘lsa “dislike”ni.
Bundan tashqari, “воздушный поцелуй”
mehribon yoki do‘stona o‘pish
shakllaridan biri, odamning e'tiborini yoki yengil noz-karashmani anglatadi, odatda
masofadan turib, lablar bilan o‘pich yo‘llash. Bolalar bu elemetni minnatdorchilik ramzi, ya’ni
raxmat shaklida qo‘llashadi.
Ko‘z bilan aloqa:
bolalar ko‘p hollarda hissiy kechinmalarini ko‘zlari orqali
ifodalaydi. Qo‘rquv yoki hayratlanganlarida ko‘zlarining katta-katta bo‘lib ochilishi,
ko‘zlarning yumshoq tutilishi ehtiyotkorlikni, hafalikni, yig‘lashni yoki hohishlarini bildiradi.
“— Tag‘in yolg‘on gapirasanmi? Bundan keyin yolg‘on gapiradigan bo‘lsang, bilib qo‘y,
men oyingga o‘xshab og‘rimaydigan qilib urmayman-a!.. Shu yolg‘on gapingdan keyin
ruschadan «yaxshi» olganingga ham ishonmayman. Qani, xo‘sh, masalan, choynakning
qopqog‘ini ruscha nima deydi? Samovarning jo‘mragini nima deydi? Hamdam ikkovini ham
bilmadi va
yig‘laganicha
nariga uyga kirib ketdi. Hamroev qo‘yin daftarini olib nimalarnidir
o‘chirdi, yana nimalarnidir yozdi.” [Abdulla Qahhor “Kim aybdor?” hikoya]
“Qutbiddinov bola bechorani xo‘p urishdi. Zargarov Qutbiddinovni o‘larday kalaka
qilib toza alamini oldi, buning ham og‘irligi Suyarga tushdi. Suyar yig‘lab yubordi.
— Undoq demagin, o‘g‘lim, — dedi Zargarov birpas jimlikdan keyin, — dadang bir
narsa degandan keyin darrov «xo‘p, bilmabman» deyishga o‘rgan. Yaxshi emas. [Abdulla
Qahhor. “O‘jar”hikoyasi]
Ovoz temberining balandligi
: kulish, baqirish, yeg’lash bular ham non-verbal
elementlar hisoblanib bolaning psixologik xolatini ifodalaydi.
“Suyar o‘zining
quvonchini tantana baland
ovozda
bilan e’lon qildi:
— Bugun instruktorimizni qoldirdim, dada!
— E, ana endi! Ko‘p bema’ni ish qilibsiz-da, o‘g‘lim! Shaxmat o‘ynamagin,
demabmidim? Qara, burningdan suv oqyapti, miyang suyulibdi!” [Abdulla Qahhor. “O‘jar”
hikoyasi]
Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki bugungi kun bolalari o‘zlarining fikr va
mulohazalarini ifodalalshda turli xil paralingvistik elelmentlardan foydalanishiga guvoh
bo‘ldik. Paralingvistik elementlarning diaxron va sinxron aspektda o‘ziga xos tarzda
ifodalanishi badiiy adabiyotdan olingan misollar asnosida dalillandi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. M.Saidxonov “Noverbal vositalar va o’zbek tilida ularning ifodalanishi”
2. M.Qurbonov “Noverbal muloqotni ifodalovchi vositalar”
Page 13
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
3. Накашидзе Н.В. Вербальная интерпретация П.С. в тексте //Сборник
научных трудов МГПИЙЯ им.М.Тореза. 1980.вып.
4. CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International
scientific online conference.
5. Xudoyberdi To‘xtaboyev. “Sariq devni minib”.7b.
6. G‘afur G‘ulom. “Shum bola”. 102b.
7. Abdulla Qahhor. “ O‘jar” hikoyasi.
8. Abdulla Qahhor. “Kim aybdor” hikoyasi.
