Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
ETNONIMLERDIŃ IZERTLENIW MÁSELESI
Nesibeli Baltaniyazova Teńelbaevna
Berdaq atındaǵı QMU magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.16032930
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 07-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 11-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyul 2025 yil
maqalada til biliminiń onomastika, onıń etnonim
tarawınıń áhmiyeti, izertlew obyekti hám basqa da
tariyx, ádebiyat, etnografiya, sociologiya sıyaqlı ilimler
menen baylanıslı izertleniwi hám ózine tán ózgeshelikleri
haqqında sóz etilgen.
KEYWORDS
tariyx,
til
bilimi,
etnik
qatlamlar, etnonimika, uruw,
millet, xalıq, etnogenetika.
Qaraqalpaq til biliminde toponimika jer-suw atamaların úyretiwshi ilim bolsa,
etnonimika onamastika tarawınıń bir shaqabı, yaǵnıy xalıqtıń kelip shıǵıwı, qáliplesiwin
úyretedi. Bul social-gumanitar pánlerde “etnos”, “etnik birlik” terminleri sıpatında qollanılıp
kelinedi. Etnos ataması tar hám keń mánilerde túsiniledi. Máselen, dúnya xalqı, Amerika xalqı,
Rossiya xalqı, Ózbekstan xalqı, Qaraqalpaqstan xalqı, rayon xalqı hám basqa da kishi
topardaǵı adamlarǵa qarata da “xalıq” ataması qollanıladı. Etnik birlik anıq shárayatta,
tábiyiy-táriyxıy rawajlanıw procesinde payda bolǵan sociallıq birlespe esaplanadı. Ilimde
etnik birlik basqıshınıń úsh túri bar: qáwim, elat, millet.
Qáwim, uruw, el, xalıq, millet atamaları ilimde
etnonimler
dep ataladı. Etnonim grekshe
ethnos – “xalıq”, onyma – “at, ism, atama” sózlerinen kelip shıqqan [1:10-18]. Áyyemgi
dáwirlerde etnonimler uran, urıw, tańba retinde paydalanılıp, urıw, taypa, el, xalıq atları
menen, solardıń ishinen shıqqan urıw basshıları, aqsaqal, batırlarınıń ismleri menen de
atalǵan hám jer-suw atları retinde de qollanılǵan. Etnonimlerdiń kelip shıǵıw, payda bolıw
táriyxın izertlewshi- etnonimika onamastikanıń bir tarawı esaplanadı. Etnonimika belgili bir
tildegi urıw, qáwim, elat, millet hám basqa da etnikalıq birliklerdiń atların jıynaw, olardıń
payda bolıwı, atalıwındaǵı tiykarǵı motivler, atamalardıń sózlik quramı, ondaǵı substrat hám
adstrat materialdıń ornı, etnonimlerdiń máni hám etimologiyası, jasalıwı, etnonimlik
sózliklerdi dúziwdiń tártip-qaǵıydaları sıyaqlı máseleler menen shuǵıllanadı.
Til biliminde “etnonim” termini boyınsha hár qıylı pikirler bar. Tilshi ilimpaz A.S.
Polyakovtıń «К вопросу о содержании понятия «Этноним» maqalası dıqqatqa ılayıq.
Maqalada etnonim termini boyınsha ilimpazlardıń tartıslı pikirleri, kóz qarasları keltirip
ótilgen: “A.A. Belskiydiń etnonim tuwralı anıqlamasında etnonimler antroponimlerge tiyisli
bolǵan koynonimlerdiń (koynonim – bul bir neshe avtorlardıń ulıwmalıq laqabı – B.N) bir túri
dep keltirilgen. Al, A.V. Superanskiy etnonimlerdiń onomastikalıq toparǵa nadurıs
kirgizilgenin ayta kelip, negizinen etnonimlerdi leksikalıq kategoriyanıń bir túri retinde
qaraydı” [2].
Page 33
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Etnonimika toponimika menen de tıǵız baylanıslı. Geypara, jer-suw, elatlı punkt, sonday-
aq, qala atlarına urıw, qáwim, xalıq atları qoyılǵan. Sonıń menen birge, ayırım etnonimler jer-
suw atamalarına baylanıslı kelip shıqqan. Urıw, qáwim, xalıq atlarınıń kelip shıǵıwı, payda
bolıw sebepleri xalıqtıń ásirler dawamındaǵı tariyxı menen baylanıslı. Sonlıqtan da, xalıqtıń
etnikalıq quramın hám genezisin anıqlawda etnonimlerdiń áhmiyeti úlken. Házirgi kúnde
etnonimler etnonimika, táriyx, etnografiya, til bilimi sıyaqlı ilimler menen tıǵız baylanıslı
halda úyrenilip kelinbekte. Etnonimlerdiń izertleniwine názer awdaratuǵın bolsaq,
etnonimler dúnya til biliminde de, túrkiy til biliminde de hár tárepleme izertlengeniniń
gúwası boldıq.
Dúnya til biliminde etnonimika boyınsha Moskvadaǵı N.N. Miklixo-Maklaya atlı
etnografiya institutınıń 1967-jılı dúzilgen «Onomastika» toparı qánigeleri arnawlı izertlewler
alıp barǵan. V.A. Nikonov basshılıǵında topar aǵzaları etnonimler máselesi boyınsha
«Этнонимы» [3] atlı maqalalar jıynaǵın birinshi ret basıp shıǵardı. Onda jigirma jeti alımnıń
etnonimika boyınsha tayarlaǵan maqalaları bar. Bul maqalalar jıynaǵı járiyalanǵannan baslap
etnonimlerdi izertlew máselesi qolǵa alındı hám ilimiy miynetler, monografiyalar, ilimiy
maqalalar baspadan shıǵa basladı. Bunday miynetlerdiń qatarında professor A.I. Popovtıń
«Названия народов СССР» [4] degen monografiyasın kórsetiwge boladı. Bul miynet eki
bólimnen turadı. Kitaptıń birinshi bóliminde skif, sarmat, frakiy, got, gunn, bolgar, xazar, avar,
slavyan, ant, dum, rus, varya getnonimleri haqqında sóz etilse, al ekinshi bóliminde esti, chud,
krevin, kors, ves, karel, saem, yam, vod, litva, golyad, jemont, merya, muromo, mordva, mariy,
udmurt, komi, burtas, pecheng, gorx, berendey, chernıe klobuki, polovec, ugar, kasog, es,
alban, iber, mansı, xantı, nenec, enc, iganasan, selkup etnonimlerin tariyxıy – etimologiyalıq
hám lingvistikalıq kózqarastan tallanǵan.
D.G. Tumashevanıń Batıs Sibir tatarlarınıń etnikalıq baylanısları haqqında
jazǵan maqalasında qıtay (qara qıtay, qatay, ktay, kiden), telew (teli), joqsaba
(toqsaba),
qańlı
etnonimleri,
olardıń
antroponim
hám
toponimler
menen
baylanısı tuwralı sóz etilgen.
Túrkiy xalıqlar etnonimikasın úyreniwge belgili rus tyurkologları N. Aristov, V.V. Radlov,
V.V. Bartold, S.P. Tolstov, S.M. Abramzon, L.V. Gumilyov, D.Ye. Yeremeyov, N.A. Baskakov, L.V.
Zuyev, A.N. Xanikov, B.A. Jdanko, A.A. Valitov hám basqa da kóplegen ilimpazlar úlken úles
qostı. Tuwısqan túrkiy tillerde, sonıń ishinde ózbek, qazaq, qırǵız til biliminde de etonimler
arnawlı túrde izertlengen. Ózbek etnonimlerin úyreniw boyınsha I.I. Umnyakov, K.
Shoniyozov, B. Ahmedov, A. Asqarov sıyaqlı táriyxshı alımlar, X. Doniyorov, S. Qoraev, E.
Begmatov, T. Nafasov, N. Oxunov, K. Marqaev, N. Begaliev h.t.b tilshi alımlar kóp ǵana
izertlewler alıp barǵan. Ózbek til biliminde etnonimika toponimika menen antroponimikaǵa
qaraǵanda onsha kóp izertlenbegen tarawlardan esaplanadı. Bul boyınsha arnawlı izertlew
jumısları az. K. Shoniyozovtıń “К этнической истории узбекского народа” [5], “Ózbek
xalqınıń qáliplesiw procesi” [6], B.Ahmedovanıń “Ózbek ulısı” [7] sıyaqlı kitapları baspadan
shıǵarılǵan.
K.Shaniyazovtıń «К этнический истории узбекского народа» degen monografiyasında
qıpshaqlar haqqında tariyxıy maǵlıwmatlar berilgen hám qıpshaqlardıń urıw-qáwimlerge
bóliniwi kórsetilgen. Avtor bul miynetinde XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında Ferǵana
oypatlıǵında jasaǵan qıpshaqlardı taza qıpshaq, qırǵız-qıpshaq, qıtay qıpshaq hám sart
qıpshaq dep 4 toparǵa bólip qaraǵan. N. Begalievtıń “Ózbek etnonimleri táriyxınan” atlı
Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
shıǵarmasında 92 ózbek uruwları dizimi [8:23-25], qońırat qáwimi hám onıń uruwlar
shejiresi [8:51-56] berilgen hám de bir qatar túrkiy uruw hám qáwim atlarınıń
etimologiyasına baylanıslı qızıqlı maǵlıwmatlar keltirilgen.
Sońǵı jıllardaǵı qaraqalpaq istoriografiyasınıń úlken tabısı retinde «Oчерки истории
Каракалпакской АССР» atlı qaraqalpaq xalqınıń tariyxı boyınsha juwmaqlawshı miynetti
kórsetiwge boladı. Miynet qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi, orta ásirdegi hám jańa tariyxı
boyınsha kóplegen tariyxıy, arxeologiyalıq, lingvistikalıq, antropologiyalıq hám folklorlıq
materiallardıń sintezi tiykarında jazılǵan. T.A. Jdankonıń «Очерки исторической
этнографии Каракалпаков» [9] degen miynetinde qaraqalpaq urıwlarınıń jaylasıw orınları
kartalar arqalı kórsetilgen. Urıw hám qáwimlerdiń strukturalıq sxeması dúzilgen.
Urıwlardıń tamǵası, uranı haqqında, kelip shıǵıw tariyxı haqqında xalıq arasınan
jıynalǵan materiallardan ápsanalar keltirilgen. Bul miynette 11 karta, 16 tablica
berilip, eń sońında urıw hám qáwim atlarınıń dizimi berilgen.
L.S. Tolstova hám A. Ótemisovtıń «Уточнение некоторых вопросов этногенеза
Каракалпаков» [10] degen maqalasında Taxtakópir rayonı qaraqalpaqlarınan jazıp alǵan
tariyxıy legendalar sóz etilgen. Maqalada qaraqalpaqlardıń múyten urıwınıń kelip shıǵıw
tariyxı haqqında legendalar berilgen. Múytenler jaylasıw ornına qaray Arallı múytenler hám
Zarafshan múytenleri dep bólingen hám olardıń bóliniw sxeması da berilgen. Sonday-aq,
Taxtakópir rayonınıń etnografiyalıq kartasın, yaǵnıy rayon territoriyasında qoldawlı,
qostamǵalı, qaramoyın, ırǵaqlı, teristamǵalı, múyten, qıtay, qıpshaq urıwları menen birge,
qazaqlardıń jaylasıw orınların shártli belgiler menen kartaǵa túsirgen. L.S. Tolstovanıń
«Этнографический группа «митан» в составе узбеков Самаркандской области» [11]
degen maqalasında 1963-jılı Zarafshanda ótkerilgen etnografiyalıq ekspediciya waqtında
mitan (múyten)
etnonimi haqqında jıynalǵan materiallar berilgen. Maqalada Samarqand
oblastınıń Ishtıxan hám Nurata (házir Nawayı oblastına qaraydı) rayonlarında jasaytuǵın
múytenlerdiń hám olardıń shuǵıllanatuǵın kásibi haqqında maǵlıwmatlar berilgen,
Samarqandtaǵı qaraqalpaqlardıń, sonday-aq múytenlerdiń jaylasqan ornı kartaǵa
túsirilgen.
Múyten (mitan, moytán
) etnonimi haqqında L.S. Tolstovanıń basqa
miynetlerinen de ushıratıwǵa boladı.
Qaraqalpaq til biliminde etnonimler boyınsha házirgi kúnge shekem olardıń kelip
shıǵıwı, etimologiyası haqqında pikir júrgizilgen, biraq ta qaraqalpaq etnonimleriniń leksika-
semantikalıq ózgeshelikleri, morfologiyalıq qurılısı, sóz shaqaplarına qatnası, qollanılıw
ózgeshelikleri arnawlı túrde izertlenbegen. Qaraqalpaq etnonimlerin hár tárepleme izertlew,
etnonimler sózligin dúziw tiykarǵı máselelerden biri esaplanadı. Etnonimlerdi lingvistikalıq
aspektte úyreniw teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da úlken áhmiyetke iye. Hár bir etnonim
belgili bir táriyxqa iye boladı. Olardı úyreniw arqalı xalıqtıń táriyxına, tildiń táriyxına
baylanıslı kóp maǵlıwmatlardı alıwǵa boladı. Hár qanday tildegi etnonimler sáykes tilde
sóylewshi xalıq arasında, hátte basqa xalıqlar arasında da bárhama qızıǵıwshılıq tuwdırıp
keledi.
Paydalanılǵan ádebiyat:
1. Байраммырадов Г. Виды этнонимов и их семантика (на основе словарных данных) /
Языка и културы народов мира: Межкультурная коммуникация. – Москва: РУДН, 2019.
2.
Поляков
А.С.
К
вопросу
о
содержании
понятия
«Этноним»,
xanderpolyakov@gmail.com
Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
3. Никонов В.А Этнонимия. – Москва: ГРВЛ. 1970.
4. Папов А.И. Названия народов СССР. – Ленинград: Наука, 1973.
5. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа (историко-этнографическое
исследование на материалах кипчакского компонента). – Ташкент: Фан, 1974.
6. Шаниязов К.Ш. Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни – Ташкент: шарқ, 2001.
7. Ahmedov В. O'zbek ulusi. —Тoshkent: A Qodiriy. 1992.
8. Begaliev N. O'zbek etnonimlari tarixidan. – Samarqand: Samarqand davlat chet
tillari instituti, 2005.
9. Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии Каракалпаков – Москва, Ленинград:
1960.
10. Толстова Л.С., Ɵтемисов А. Уточнение некоторых вопросов этногенеза
Каракалпаков. – Нукус: Вестник Каракалпакского филиала АН Узбекистана, 1963, №4.
11. Толстова Л.С. Этнографический группа «митан» в составе узбеков
Самаркандской области – Нукус: Вестник Каракалпакского филиала АН Узбекистана,
1963, №4.
