Page 30
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, Iyul 2025
www.in-academy.uz
QIBLA OROLBO‘YI VA AMUDARYO O‘NG SOHILIDA
SHAHAR TUZILISHINING EKOLOGIK, DINIY VA IQTISODIY
ASOSLARI
Bekmuratov Nursultan Erbay o’g’li
O’zbekiston Davlat Sa’nat va madaniyat instituti Nukus filiali
1-Kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15860415
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 07-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 11-Iyul 2025 yil
Maqola Qibla Orolbo‘yi va Amudaryo o‘ng sohili
hududida antik davr shahar qurilishining murakkab
ekologik, diniy va iqtisodiy asoslarini yoritadi. Mazkur
hududdagi arxitekturaviy dizayn, urbanistik funksiyalar,
zardushtiylik va boshqa diniy g‘oyalar asosida
shakllangan makonlar tahlil qilinadi. Sug‘orish, mahsulot
yetishtirish, diniy marosimlar o‘tkazish, aholi joylashuvi
va mahalliy resurslardan foydalanish orqali shakllangan
shahar hayoti zamonaviy arxeologik, antropologik va
geofazoviy tadqiqotlar asosida o‘rganiladi.
KEYWORDS
Qibla Orolbo‘yi, Amudaryo o‘ng
sohili, ekologik shaharsozlik,
diniy makonlar, arxeologik
fazoviy tahlil, zardushtiylik,
urban
madaniyat,
cho‘l
landshafti
Qibla Orolbo‘yi va Amudaryoning o‘ng sohili O‘rta Osiyo tarixida urbanizatsiya va
ekologik moslashuv jihatidan noyob fazoga ega. Bu hududda shakllangan shaharlar faqat
mudofaa va siyosiy markazlar emas, balki muqaddas diniy markazlar, iqtisodiy almashinuv
maydonlari va ekologik makonlar sifatida ham namoyon bo‘lgan.
2. Ekologik moslashuv asosida shahar joylashuvi
Cho‘l hududida joylashgan shaharlar iqlim sharoiti, suv manbalarining mavjudligi,
yerosti suvlarining chuqurligi, shamol yo‘nalishi va yozgi issiqlik darajasiga mos holda
joylashtirilgan. Bu omillar shahar ichki tuzilmasi, ko‘chalarning yo‘nalishi, devorlar balandligi
va hatto xonadonlar shakliga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.
3. Sug‘orish infratuzilmasi va agrar landshaft bilan aloqadorlik
Sug‘orish tarmoqlari shaharlar atrofida halqa shaklida yoyilib, agrar yerlarning
qamrovini belgilagan. Qadimgi xaritalar va zamonaviy georadar tasvirlari orqali aniqlandi:
ko‘plab shaharlar o‘z irrigatsion tizimiga ega bo‘lgan va bu sistemalar shahar ichki iqtisodiy
ierarxiyasining asosiy belgilovchilaridan biri bo‘lgan.
4. Diniy markazlar va muqaddas topografiya
Zardushtiylikda suv, olov va yer muqaddas sanalgan. Bu qadriyatlar asosida shahar
ichida atashkada (olov marosimlari uchun joy), sardobalar (suv yig‘uvchi inshootlar) va dafn
marosimlari uchun maxsus joylar ajratilgan. Qibla Orolbo‘yidagi ayrim shaharlar tuzilmasida
bu diniy muvozanat arxitektura orqali ifoda etilgan.
5. Aholi joylashuvi va mahalla tizimi
Shaharlar ichki qatlamlashuvi orqali ijtimoiy rollar belgilangan: markazda ruhoniylar,
atrofida hunarmandlar, keyinroq dehqonlar va chorvadorlar mahallalari joylashgan. Bu
fazoviy ajratish shahar ekologiyasi va sanitariya tizimini ham boshqarishga imkon bergan.
Page 31
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, Iyul 2025
www.in-academy.uz
6. Mahalliy qurilish materiallaridan foydalanish va muhandislik yondashuvlari
Cho‘l va yarim cho‘l zonalarda loy, tosh va qum asosida arxitekturaviy barqarorlikka
erishilgan. Ayniqsa issiqni yutuvchi qalin devorlar, shamollatish kanallari (badgirlar) va suv
ostida sovutuvchi omborlar (sardobalar ichida) innovatsion muhandislik yechimlari sifatida
qadimiy shaharlarda keng qo‘llanilgan.
7. Savdo tizimi va markaziy bozor maydonlari
Amudaryo sohillaridagi shaharlar ko‘pincha transhududiy savdo yo‘llarida joylashgan.
Bu esa karvonsaroylar, bozor maydonlari va moliyaviy almashinuv markazlarining
rivojlanishiga olib kelgan. Qibla Orolbo‘yi shaharlarida topilgan muhrlar va pul tangalar bu
savdoning faol bosqichda bo‘lganini ko‘rsatadi.
8. Estetik-madaniy belgilovchilar: haykaltaroshlik va freskalar
Shahar devorlari va ibodatxonalar ichida diniy va afsonaviy sahnalarni tasvirlovchi
freskalar topilgan. Bu bezaklar shahar aholisining dunyoqarashi, estetik didi va diniy hayotini
ifodalaydi. Ayniqsa, Qiziltepa va Janbasqala devor rasmlarida zardushtiy timsollar, ruhlar, suv
ilohlari tasviri mavjud.
9. Fazoviy semantika va topografik ramzlar
Shaharlar ichida geometrik shakllar (doira, to‘rtburchak) asosida joylashtirilgan joy
nomlari va mahalla tarmoqlari semantik ifodaga ega bo‘lgan. “Zarqoya”, “Olovrud”, “Tepa-
Mihrob” kabi toponimlar diniy yoki funksional vazifasini bildirgan.
Xulosa
Qibla Orolbo‘yi va Amudaryoning o‘ng sohilidagi shaharlar ekologik muvozanat, diniy
markazlashuv va iqtisodiy bog‘liqlik asosida rivojlangan. Ularning shaharsozlik madaniyati
nafaqat arxitekturaviy qiyofa, balki ijtimoiy va falsafiy tizimlar orqali ham ifodalangan. Bu
makonlar qadimgi urbanistik tafakkur namunasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Berdikulov, S. (2020). Cho‘l zonalarida shaharsozlik. Buxoro: Ilm ziyo.
2.
Nerazik, E.E. (1988). Svyataya topografiya Khorezma. Leningrad.
3.
Rtveladze, E.V. (2006). O‘rta Osiyo antik arxitekturasi. Toshkent: Fan.
4.
GIS & Heritage Central Asia (2023). Ekologik fazoda qadimiy shaharlar. Toshkent.
5.
Grenet, F. (2004). Zoroastrian sacred geography. Paris.
