Page 29
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
TARMAQLI MARKETING – PR TEXNOLOGIYALARDI
QOLLANIW TARAWI SIPATINDA
Baxitova Jamina Armanovna
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15449661
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 17-May 2025 yil
Bul maqalada jámiechilik penen baylanıslar (PR) hám
marketingtiń óz ara tásiri kórip shıǵıladı. Onda PR-
texnologiyalar netvorking kompaniyasınıń unamlı
imidjine qanday tásir kórsetiwi haqqında sóz etiledi.
KEYWORDS
PR, PR-texnologiya, marketing,
kóp
dárejeli
marketing,
marketing PR, arnawlı PR
ilajları, korporativ PR iskerligi.
Ámeliyat PR hám marketingtiń ózara unamlı tásirin tastıyıqlaydı. Kóplegen tarmaq
kampaniyaları óz jumısında PR texnologiyalarınan paydalanadı. Iri reklama beriwshiler PR-
marketingtiń joqarı nátiyjeliligin tán aladı.
Kóplegen kampaniyalar – jáhán biznesi jetekshileri PR qurallarınan qollanılıwı
kúndelikli turmısta kóp ushırasadı.
Tarmaqlı marketingke hár qıylı iskerlik túrleri kiredi: satıw bazarın izertlew, tovardı
tarqattırıwdı shólkemlestiriw ilajların rejelestiriw, reklama hám jeke satıw.
N.G.Kosstiń pikirinshe, "marketing ilajların tabıslı shólkemlestiriw ushın maqsetli bazar
sheńberinde tutınıwshılardıń mútájlikleri, talapları hám qálewlerin bahalaw; usı bazar ushın
zárúr bolǵan tutınıw qásiyetlerine iye tovardı konstrukciyalaw hám sınap kóriw; baha arqalı
tutınıwshıǵa kampaniya tovarınıń qunlılıǵı ideyasın qalay jetkeriw; tovar keńnen satılıw
múmkin bolıwı hám jaqsı kórsetiliwi ushın qolay ortalıqtı qalay tańlaw; tutınıwshılar onı
biliwi hám satıp alıwdı qálewi ushın tovardı qalay reklama etiw hám rawajlandırıw" [4, 8-bet].
Búgingi kúnde kóplegen izertlewshiler marketingtiń sociallıq baǵdarlanǵanlıǵı haqqında
aytıp, tutınıwshınıń sawda bazarındaǵı minez-qulqı hám qálewin úyrenbekte. Marketingtiń
sociallıq juwapkershiligi oniń jámiyet turmısınıń sociallıq táreplerine tásiri menen baylanıslı.
Marketingtiń sociallıq juwapkershiligi sociallıq-etikalıq marketing koncepciyasına tiykar etip
alınǵan [4, 10-b.].
Dúnyaǵa belgili firmalardıń tuwrıdan-tuwrı satıw basqarıwshıları potenciallı qarıydarlar
menen baylanıs ornatadı, olar ushın prezentaciyalar, oqıtıw seminarların shólkemlestiredi,
qarıydarlar menen jeke tártiptegi jumıslardı alıp baradı, sonday-aq, ónimlerdi kórsetedi,
buyırtpalar qabıl etedi, tovardı jetkerip beriw menen shuǵıllanadı. Bul túrdegi jumıs formaları
da jaqsı tanıs, olardı, máselen, "Zepter-International," "Avon," "Faberlic," "Amway,"
"Oriflame," "Mary Kay" kampaniyaları qollanadı. Tutınıwshı shólkemlerdiń jumısına bir qatar
Page 30
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
narazılıqları bolsa da, házirgi waqıtta tarmaqlı marketing satıp alıwshılar ushın qolaylı sawda
usılı esaplanadı.
Tarmaq kampaniyasında basqarıwshılar xızmetkerlerdiń isbilermenlik belsendiligi
menen shuǵıllanadı, kampaniya tabısınıń girewi bolǵan rásmiy emes qatnasıqlardı
qáliplestiredi, maqsetke umtılıw, juwapkershilik hám ózin-ózi kórsetiw imkaniyatın
rawajlandırıw hám karerada ósiw ushın arnawlı seminarlar shólkemlestiredi.
Joqarıdaǵılardıń barlıǵı firmalardıń buklet óniminde óz kórinisin tabadı.
Tarmaqlı marketing reklama qárejetlerinen waz keshedi, qoymaxanalar ijarasınan
paydalanbaydı, sawda shaqapshaların ashtırmaydı, sol arqalı báseki gúresindegi joǵaltıwlardı
azaytadı hám únemlewge erisilgen qarjılar esabınan tovar sapasın jaqsılaydı hám tarmaq
qatnasıwshıların xoshametleydi [4, 18-b.].
Tarmaqlı marketingte PR-texnologiyaların qollanıw máselesin kórip shıǵıwdan aldın
"Pablik rileyshnz"diń tiykarǵı wazıypalarına toqtalamız.
A.V. Kochetkova, V.N. Filippov, Ya.L. Skvorsov, A.S. Tarasovlar pablik rileyshnzdiń sırtqı
hám ishki funkciyaların ajıratıp kórsetedi [5].
Sırtqı funkciyalarǵa avtorlar ǵalaba xabar quralları menen qatnasıqlar qalay ornatılıwı
hám qollap-quwatlanıwı; sherikler, hákimiyat wákilleri menen qatnasıqlar ornatılıwı hám
qollap-quwatlanıwı; shólkem krizisli jaǵdaylarda qalay háreket etiwi; xalıqaralıq tarawda
qatnasıqlar qalay jolǵa qoyılıwın kirgizedi.
Ishki funkciyalarga tómendegiler kiredi: kampaniya ishindegi PR; kampaniya
basılımların júrgiziw; firma usılın islep shigiw.
Solay etip, pablik rileyshnz basqarıw funkciyasın ámelge asıradı, bul jámáátlik toparı
hám kampaniya arasındaǵı ózara paydalı qatnasıqlar menen belgilenedi, bul bolsa shólkemniń
bazardaǵı tabısına tásir kórsetedi [6, 9-bet].
Ilaj, bul sózdiń mánisi boyinsha, "bir nárseni ámelge asırıw maqsetinde
shólkemlestirilgen háreket yamasa háreketler jıyındısı" [7, 306-b.]. Demek, ushırasıw,
prezentaciya, konferenciya, seminar sıyaqlı háreketler hám usı mazmundaǵı basqa akciyalar
jámiyetlik kommunikaciya procesiniń sózsiz qurawshısı sıpatında tolıq tiykar menen ilajlar
sıpatında qaralıwı kerek.
Ilajlardıń tiykarǵı maqseti - informaciya almasıw yamasa tarqatıw. PR ilajınıń forması
kampaniya tarqatıp atırǵan maǵlıwmatlardıń qanshelli áhmiyetli ekenligine baylanıslı boladı.
Qánigeler usı maǵlıwmattı alıwdan mápdar auditoriya sanın esapqa alıwı, ilajdı ótkeriw waqtı
hám ornın tabıslı tańlawı zárúr [6, 32 b.].
Arnawlı RR-akciyalardıń wazıypaları: kampaniyanıń baspasózde turaqlı qatnasıwın
támiyinlew; maqsetli auditoriya itibarın kampaniyaǵa, oniń ónimlerine tartıw [5, 105-b.].
Iri tarmaq kampaniyaları bir qatar arnawlı PR ilajlarınan paydalanadı: festivallar,
bayramlar, jarıslar, kórgizbeler hám basqalar. Ayırım ilajlar uzaq waqıt dawam etiwi múmkin
bolǵan basqa iri hám keń kólemli MRRnıń quram bólegi esaplanadı.
K.A.Ivanovanıń pikirinshe, tiykarǵı MPRlerden biri kampaniya hám jámiyetshilik
arasındaǵı barlıq túrdegi baylanıslarda keń qollanılatuǵın maqsetli auditoriya menen baylanıs
quralı - prezentaciyalar bolıp tabıladı [8, 84-b.].
Tarmaqlı marketingtegi PR qánigeleri kóbinese kampaniya, ónim, xizmetlerdiń aldınnan
qáliplesken imidjin qollap-quwatlaw maqsetinde prezentaciyalar ótkeredi. Bunda
prezentaciya - jámiyetshilik penen baylanıslar boyınsha qánigeler tárepinen ózin yamasa
Page 31
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
tovarın jámiyetshilikke tanıstırıw maqsetinde shólkemlestiriletuǵın ilaj. Jámiyetlik degende
bul jerde hám bunnan keyin de "ǵalabalıq tarawda iskerlik júrgizetuǵın hám ayırım ulıwma
mápler hám qádiriyatlar menen háreketlenetuǵın individler hám sociallıq birlespeler
jıyındısı" túsiniledi [3, 69-b.].
Prezentaciyanı shólkemlestiriw ushın usı ilaj ushın juwapker bolǵan qánige:
prezentaciyanı shólkemlestiriw ushın málimleme tiykarı; kampaniya onıń juwmaqları
boyınsha alıwdı rejelestirgen nátiyjeler; kampaniya jumısına tásir kórsetiwi múmkin bolǵan
maqsetli auditoriyanı anıqlaw; prezentaciyanı finanslıq támiyinlew muǵdarı haqqındaǵı
maǵlıwmatlardı alıwı zárúr.
Baslanǵish maglıwmatlarǵa iye bolıp, PR qánigeleri prezentaciya scenariysin tayarlaydı
(prezentaciyanı ótkeriw maqseti, maqsetli auditoriya xarakteristikası, basshınıń piar-
múrájááti, press-relizler, nyus-relizler tekstleri, videomateriallar).
K.A.Ivanova kórgizbeniń strategiyalıq maqsetin kórsetedi, ol ádette úsh basqıshtan
ibarat: birinshisi - eskertiw; ekinshisi - kórgizbeniń ideyasına kiriw; úshinshisi - óz máplerin
kórgizbeniń maqsetlerine baylanıstırıw [8, 88-bet].
Tarmaqlı marketingte de PR-agentler kórsetilgen basqıshlarǵa itibar qaratadı. Tarmaqlı
marketingtegi prezentaciya kóbinese tiyisli ilajlar kórgizbeler, degustaciyalar, furshetler
menen birge alıp barıladı.
Rossiyada tarmaq biznesi jedel rawajlanbaqta, distribyutorlar konferenciyaları
("Amway" kampaniyası) hám saltanatlı qabıllawlar ("Zepter," "Oriflame," "Avon"
kampaniyaları), ashıq esikler kúnleri ótkeriledi. Bul PR ilajınıń tiykarǵı maqseti maqsetli
auditoriyanıń kampaniyaǵa bolǵan unamlı múnásibetin qáliplestiriwden ibarat.
Demek, tovar hám xizmetlerdi reklama etiw maqsetinde PR ilajların shólkemlestiriw
hám ótkeriw PR hám tarmaqlı marketingtiń óz ara birge islesiwin dálilleydi. Tarmaq
kampaniyaları, hár qanday basqa shólkemler sıyaqlı, firma, ónim haqqındaǵı maǵlıwmatlardı
almasıw, tarqatıw, sonday-aq, tabıslı ǵárezsiz isbilermenlerdiń xızmetlerin tán alıw, kadrlar
quramın bekkemlew, jańa talantlı xızmetkerlerdi izlew hám anıqlawǵa qaratılǵan arnawlı
hám korporativ PR ilajların ótkeredi.
Juwmaqlap aytqanda, jámiyetshilik penen baylanıslar texnologiyaları (prezentaciyalar,
kórgizbeler, qáwenderlik) tarmaq kampaniyasınıń unamlı imidjin, onıń korporativ
individualligin, ónimdi satıw ushın jáne de tabıslı isleytuǵın firma usılın qáliplestiredi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Тикер, Э. Паблик рилейшнз. – М.: Проспект, 2005. – 336 с.
2. Котлер, Ф. Маркетинг менеджмент. – СПб.: Питер, 2002. – 328 с.
3. Чумиков, А.Н. Связи с общественностью. – М.: Прогресс, 2001. – 362 с.
4. Доти, Д. Паблисити и паблик рилейшнз. – М.: Филин, 1996. – 254 с.
5. Иванова, К.А. Бесценные советы для настоящего PR-менеджера. – СПб.: Питер, 2006. –
144 с.
6. Baxitova , J. . (2024). PR ISKERLIGI TARIYXI, TEORIYALIQ TIYKARLARI @@0
Classification Eurasian Journal of Social Sciences, Philosophy and Culture, (5 Part 2), 25-28.
extracted from https://in-academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/32803
7. Esengeldieva , A. ., & Seitnazarova , G. . (2024). SAYLOVOLDI TASHVIQOTINI AMALGA
OSHIRISH BOʻYICHA MILLIY VA ILG’OR XORIJIY TAJRIBA. Журнал академических
Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
исследований
нового
Узбекистана,
1(7),
30–32.
извлечено
от
https://inacademy.uz/index.php/yoitj/article/view/33179
