Page 26
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
IQBOL MIRZONING “UYG‘ONISH” SHE’RIDA TABIAT
TASVIRINING BADIIY-FALSAFIY TAHLILI
Murodillayeva Madina Otabek qizi
Navoiy davlat universiteti 1-kurs magistiranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15447978
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-May 2025 yil
Ma’qullandi: 15- May 2025 yil
Nashr qilindi: 17-May 2025 yil
Ushbu maqolada, Iqbol Mirzoning “Uyg‘onish” nomli
sheʼriy asarga koʻra tabiatning tasviriy va falsafiy tahlili
yuritilib, she’rda inson ruhiyati va tabiat holati o‘ziga xos
o‘zaro bog‘liqlik, uyg‘unlik va metafizik birlik obrazlar
orqali yoritiladi. Oy, qush, qanot, Kahkashon kabi tabiat
obrazlari orqali insonning ichki uyg‘onishi, ruhiy
yuksalishi va borliq bilan singish holatlari jismoniy-
falsafiy dunyoda ochib beriladi. Maqolada shoirning
poetik mahorati, materiallarni qo‘llashdagi o‘ziga
xosligi, zamonaviy she’riyatda tabiatni ifodalashdagi
yangicha uslubi chuqur tahlil qiladi.
KEYWORDS
Iqbol Mirzo, “Uyg‘onish”, tabiat
tasviri, badiiy-falsafiy tahlil,
ruhiy uyg‘onish, qush obrazi,
kahkashon,
metafora,
zamonaviy o‘zbek she’riyati,
poetik tafakkur.
Zamonaviy o‘zbek adabiyoti tarixida chuqur falsafiy mazmun, poetik mushohada va
ma’naviy izlanishlarga boy she’riyat namunalarini yaratgan shoirlar orasida Iqbol Mirzo
alohida o‘rin egallaydi. Uning she’riyatida inson va tabiat o‘rtasidagi munosabat, ruhiy
uyg‘onish, borliqning sirli mohiyati va hayot falsafasi badiiy tasvir orqali ifodalanadi.
“Uyg‘onish” nomli she’rida esa tabiat obrazlari orqali insonning ruhiy kechinmalari, ichki
uyg‘onishi, yashashga bo‘lgan ishtiyoqi va mavjudot bilan uyg‘unlik holati yuqori badiiy
saviyada ifodalangan. Ushbu maqolada Iqbol Mirzoning ushbu she’ri asosida tabiat tasvirining
badiiy-falsafiy tahlili amalga oshiriladi. She’rda boshlang‘ich ruhiy holat va tabiat manzarasi
quyidagi satrlar bilan boshlanadi:
Xuvillagan dunyo, xuvillagan qalb,
Na quvonch, na rayhon, na g‘am, na yalpiz...
Ushbu misralarda tabiat holati va inson ruhiyatidagi bo‘shliq o‘zaro uyg‘un holda
tasvirlanadi. "Xuvillagan dunyo" va "xuvillagan qalb" tasvirlari bir-birini aks ettiruvchi,
parallel obrazlar bo‘lib, bu orqali insonning ichki iztiroblari va bo‘shliqlik hissi tashqi tabiat
manzarasi orqali obrazlantirilgan. Bu uslub romantik poetika an’analariga yaqin bo‘lib,
tabiatga antropomorfik yondashuvni ko‘rsatadi.
Yalpiz va rayhon kabi o‘simliklar muayyan ramziy ma’noga ega. Rayhon Sharq
adabiyotida poklik, ma’naviy yuksaklik timsoli bo‘lsa, yalpiz jonlantiruvchi, yangilovchi kuch
sifatida qaraladi. Ularning yo‘qligi esa lirik qahramonning ichki ma’naviy holatida to‘kislikning
yo‘qligini, izlanishlar, beqarorlikni ifodalaydi. Oy bilan tilashish misrasida ichki uyg‘onish
boshlanishidir.
Bir kuni oy bilan tillasha turib,
His qildim yuragim og‘irligini.
Page 27
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
Bu satrlar orqali shoir inson va tabiat ayniqsa osmon jismlari o‘rtasidagi mushohadaviy
muloqotni tasvirlaydi. Oy bilan tillashish bu nafaqat metafora, balki insonning o‘zini anglashga
bo‘lgan intilishi, hayotiy falsafa bilan to‘qnashuvi sifatida talqin etiladi. Bu holatda oy
ko‘pincha ilohiylik, yo‘l ko‘rsatkich, mushohada manbai sifatida qaraladi. Yurakdagi og‘irlikni
his etish esa o‘zgarishlar arafasida turgan insonning o‘zini anglashiga ishora.
Bu misraning boshlanishi uyg‘onishning ilk bosqichidir. Insonning “koklam seliday”
gupurishi esa hayotiy energiyaning, yashash istagining kuchayishini anglatadi. Tabiat bilan
uyg‘unlik va ruhiy yuksalish tasviri ko‘zga tashlanadi.
Elkamda elkanday qanot barq urdi,
Bir go‘zal qush bo‘ldim ertakdagiday.
Shoir bu yerda qush obrazini yaratadi. Qush qadimdan ozodlik, yuksalish, ruhiy erkinlik
timsoli hisoblanadi. Elkada paydo bo‘lgan qanot va ertakdagi qushga aylanish obrazlari ruhiy
uyg‘onishning intensiv bosqichini bildiradi. Qanot bu ozodlik, shaxsiy yuksalish, ilohiylikka
yaqinlashish ramzidir. Tabiat bilan uyg‘unlashgan inson endi go‘yo koinot bilan bir butun
mavjudotga aylanadi.
Yovvoyi yoshlikda azot hayqirdim
Titradi koinot etaklari-da!
Yovvoyi yoshlik obrazida insonning to‘g‘ri, samimiy, cheklovlarsiz borligi ifodalangan.
Azot hayqirig‘i ruhiy uyg‘onish bilan bog‘liq kuchli ichki portlash, tashqi ifoda topgan holatdir.
Koinotning titrashi bu uyg‘onishning samoviy miqyosga chiqib, mutlaq borliqni larzaga
solganligini bildiradi. Kosmik tabiat obrazlari va metafizik uyg‘unlik.
Kahkashon-shiddatim qoldirgan oq iz.
Senning olamingga boryapman, kutgin,
Osmondi quchoqlab yotgan g‘amgin qiz!
Kahkashon – galaktika, koinot obrazidir. Undagi oq iz bu insonning mavjudot sifatida
borliqda qoldirgan izidir. Shoir bu yerda inson hayoti va mavjudotini cheksiz fazo bilan
birlashtiradi. Ruhiy uyg‘onish orqali inson koinot miqyosida iz qoldiradi, bu o‘ta yuksak
falsafiy darajadagi mushohadadir. “G‘amgin qiz” esa insoniyatning bir qismi, yoki lirik
qahramonning ilhom manbai bo‘lishi mumkin. Tabiat bilan bo‘lgan uyg‘unlik, insoniyatga,
muhabbatga va umidga intilish bu misralarda badiiy jihatdan mukammal tarzda berilgan.
She’rda ko‘plab badiiy tasvir vositalari epitet, metafora, personifikatsiya, parallelizm,
simvolik obrazlar ishlatilgan. Misol uchun, “yovvoyi yoshlik”, “xuvillagan dunyo”, “qanot barq
urdi”, “Kahkashon oq iz” kabi tasvirlar she’rning poetik kuchini oshiradi. Ayniqsa, tabiatdagi
harakatlar orqali ruhiy holat ifodalanishi bu Iqbol Mirzoning poetik mahoratini ko‘rsatadi.
Shuningdek, she’rda ritm va ohang muvozanatiga ham alohida e’tibor qaratilgan. Tovushlar,
urg‘ular, ichki musiqiylik ruhiy holatning ohangiga mos tushadi. Tabiatni falsafiy idrok qilish
bu “Uyg‘onish” she’rida tabiat tasviri sof estetik go‘zallikni emas, balki ma’naviy-falsafiy
uyg‘unlikni ifodalaydi. Shoir tabiatni faqat fon sifatida emas, balki ruhiy o‘zgarishlar, ongli
yangilanish, ilohiy uyg‘onish jarayonining to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishtirokchisi sifatida tasvirlaydi. Bu
jihatdan she’r Sufiy adabiyoti an’analariga ham yaqin borliqni bir butun idrok qilish, inson va
tabiatni ajralmas mavjudot sifatida ko‘rish g‘oyalari she’rga singdirilgan.
Xulosa
Iqbol Mirzoning “Uyg‘onish” she’ri o‘zbek zamonaviy she’riyatida tabiat tasviri orqali
insonning ruhiy uyg‘onishini ifodalashda yorqin namuna bo‘lib xizmat qiladi. She’rda tabiat
Page 28
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
obrazlari shunchaki tasvir sifatida emas, balki chuqur ma’naviy-falsafiy ramzlar sifatida
ishlatiladi. Oy, qush, qanot, Kahkashon kabi obrazlar orqali insonning ichki kechinmalari,
ma’naviy yuksalishi va borliqqa singib ketishi tasvirlanadi. Bu orqali shoir inson va tabiat, ruh
va borliq, ichki va tashqi olam uyg‘unligini badiiy-falsafiy darajada ochib beradi. She’rda
ishlatilgan badiiy vositalar, ramzlar, falsafiy g‘oyalar Iqbol Mirzoning chuqur poetik
tafakkurini va tabiatga bo‘lgan noan’anaviy yondashuvini ko‘rsatadi. Uning she’riyati
zamonaviy o‘zbek adabiyotida tabiatni inson ichki olami bilan uyg‘un holda ko‘rsata olgan
yuksak badiiy ifoda namunalaridandir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Iqbol Mirzo. She’rlar to‘plami. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2021.
2.Qodirov, A. Zamonaviy o‘zbek she’riyati: tahlil va tadqiq. – Toshkent: “Akademnashr”, 2015.
3. Safarov, Sh. Adabiy tafakkur va tabiat obrazlari. – Toshkent: Akademiya, 2020.
