Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
YURTIMIZDA GENDER TENGLIGI: YANGI IMKONIYATLAR
UFQI
Qodirova Kamola Toxirjonovna
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15433193
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 16-May 2025 yil
Ushbu maqola O‘zbekistonning gender tengligi sari
muqaddas yo‘lini xorijiy olimlarning nodir tadqiqotlari
nurida yoritib, yangi imkoniyatlar ufqini kashf etadi.
Amart’ya Senning imkoniyatlar ozodligi, Silviya
Uolbining
iqtisodiy
adolat
chaqirig‘i,
Rayevin
Konnellning madaniy uyg‘onish orzusi va Ester
Boserupning ayollarning iqtisodiy salmog‘iga e’tibori
yurtimizning madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy manzarasiga
uyg‘unlashtirilgan holda tahlil qilinadi. 2019-yildagi
qonunchilik islohotlari, qishloq ayollarining faolligi va
ta’lim-tadbirkorlik sohasidagi tashabbuslar asosida
gender tengligining istiqbollari muhokama qilinadi.
Maqola yurtimizning mustahkam kelajagi uchun ayol va
erkakning teng huquqlarini mustahkamlash yo‘llarini
ko‘rsatadi, ma’naviy uyg‘onish va iqtisodiy yuksalishning
ulug‘ ramzi sifatida gender tengligining muhimligini
ta’kidlaydi.
KEYWORDS
Gender tengligi, O‘zbekiston,
imkoniyatlar ozodligi, iqtisodiy
adolat, madaniy uyg‘onish,
ayollarning
iqtisodiy
roli,
Amart’ya Sen, Silviya Uolbi,
Rayevin Konnell, Ester Boserup,
qishloq
ayollari,
ta’lim,
tadbirkorlik,
madaniy
normalar, qonunchilik islohot..
Gender tengligi — bu insoniyatning muqaddas orzusi, jamiyatning munavvar kelajagiga
xizmat qiluvchi nurli yo‘l, erkinlik va adolatning ulug‘ ramzidir. O‘zbekistonda bu yo‘lda
so‘nggi yillarda muhim qadamlar qo‘yildi, qalblarda umid shu’lasi yondi, orzular osmoniga
intilish kuchaydi. 2019-yilda qabul qilingan “Erkaklar va ayollar uchun teng huquq va
imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun yurtimizning bu boradagi irodasining mustahkam
dalildir. Ushbu qonun ayollarning ta’limda, mehnat bozorida va ijtimoiy faoliyatda o‘z o‘rnini
topishiga xizmat qildi, lekin bu faqat boshlanishdir. Chunki tenglik — bu nafaqat qonun
sahifalaridagi satrlar, balki qalblarda uyg‘onadigan ezgu tuyg‘u, madaniyatda ildiz otgan
e’tiqod va iqtisodda mustahkamlangan adolatdir.
O‘zbekiston — bu azaliy an’analar va zamonaviy intilishlar uyg‘unlashgan muqaddas
diyor. Bu yerda ayol — oilaning nuri, jamiyatning qalbi va ma’naviyatning ramzi bo‘lib kelgan.
Ammo zamon talablari ayollarning nafaqat oilada, balki iqtisodiy, siyosiy va madaniy
maydonlarda ham teng faoliyat ko‘rsatishini taqozo etmoqda. Yurtimizdagi islohotlar,
xususan, ayollarning tadbirkorlikdagi, ta’lim va ijtimoiy faoliyatdagi imkoniyatlarini
kengaytirishga qaratilgan tashabbuslar ushbu ulug‘ maqsad sari yo‘l ochib bermoqda. Biroq,
madaniy to‘siqlar, iqtisodiy nomutanosibliklar va ijtimoiy stereotiplar hali ham bu yo‘lda
muayyan monealar sifatida ko‘zga tashlanadi.
Page 23
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
Ushbu maqola gender tengligining O‘zbekistondagi istiqbollarini xorijiy olimlarning
nodir tadqiqotlari nurida tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Amart’ya Senning imkoniyatlar ozodligi,
Silviya Uolbining iqtisodiy adolatga chaqirig‘i, Rayevin Konnellning madaniy uyg‘onish orzusi
va Ester Boserupning ayollarning iqtisodiy salmog‘iga e’tibori yurtimizning gender tengligi
sari yo‘lida muhim yo‘l ko‘rsatuvchi shamchiroqlardir. Bu olimlarning fikrlarini
O‘zbekistonning madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy xususiyatlariga moslashtirib, biz nafaqat
mavjud muammolarni tahlil qilamiz, balki yurtimizning mustahkam va munavvar kelajagi
uchun yangi imkoniyatlar ufqini ochib beramiz.
Gender tengligi bu nafaqat ijtimoiy adolat, balki inson qalbida uyg‘onadigan ulug‘
ma’rifat, jamiyatning mustahkam kelajagini shakllantiruvchi muqaddas g‘oyadir.
O‘zbekistonda bu g‘oyani ro‘yobga chiqarish yo‘lida xorijiy olimlarning nazariy tadqiqotlari
muhim yo‘l ko‘rsatuvchi shamchiroq bo‘lib xizmat qiladi. Amart’ya Sen, Silviya Uolbi, Rayevin
Konnell va Ester Boserupning asarlari bu yo‘lda qalblarni yoritib, umidlarni uyg‘otadi.
Ularning fikrlarini yurtimizning madaniy va iqtisodiy manzarasiga uyg‘unlashtirib, biz nafaqat
mavjud to‘siqlarni bartaraf qilish, balki ayol va erkakning teng imkoniyatlar ufqiga intilish
yo‘llarini kashf etamiz.
Nobel mukofoti sohibi Amart’ya Senning naznida, ayollar va erkaklar uchun teng
imkoniyatlar yaratish — bu nafaqat ijtimoiy adolat, balki jamiyatning umumiy yuksalishiga
xizmat qiluvchi muqaddas yo‘ldir. Uning nazarida, ta’lim, mehnat va ijtimoiy faoliyatdagi
tenglik jamiyatning imkoniyatlarini kengaytiradi, aks holda esa rivojlanish osmoni
qorong‘ulikka cho‘madi[1]. A.Sen ayollarning ta’lim va kasb tanlashdagi erkinligini
jamiyatning ma’naviy va moddiy boyligining asosi deb biladi, chunki ularning faolligisiz
jamiyatning bir qanoti singan qushga o‘xshaydi.
Fikrimizcha, A.Senning imkoniyatlar ozodligiga urg‘u berishi O‘zbekistonning gender
tengligi sari yo‘lida muhim yo‘l ko‘rsatuvchi shamchiroqdir. 2019-yilda qabul qilingan
“Erkaklar va ayollar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun
yurtimizda ayollarning ta’lim va mehnat bozoridagi faolligini oshirdi, bu Senning g‘oyalariga
muvofiq keladi. Masalan, so‘nggi yillarda ayollarning oliy ta’limdagi ulushi ortdi, bu ularning
ijtimoiy va iqtisodiy mustaqilligiga zamin yaratdi. Ammo, Senning nazarida ta’kidlangan
imkoniyatlar erkinligiga to‘liq erishish uchun yanada kengroq sa’y-harakat zarur. Xususan,
qishloq joylarda yashovchi ayollarning ta’lim va kasb tanlashdagi imkoniyatlarini kengaytirish
muhimdir.
Nazdimizda, qishloq ayollari uchun kasb-hunar o‘quv markazlarini tashkil qilish,
raqamli texnologiyalarga o‘qitish va tadbirkorlik uchun imtiyozli kreditlar taqdim qilish
Senning g‘oyalarini amalga oshirishda muhim qadam bo‘ladi. Masalan, Farg‘ona yoki
Surxondaryo kabi viloyatlarda ayollar uchun ta’lim va tadbirkorlik dasturi tashkil qilinsa,
ularning ijtimoiy faolligi oshadi. Fikrimizcha, Senning yondashuvi yurtimizning madaniy
xususiyatlarini to‘liq inobatga olmagan bo‘lishi mumkin, chunki oilaviy va madaniy an’analar
ayollarning imkoniyatlariga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, bu choralarni mahalliy qadriyatlarga
moslashtirish zarur, masalan, oila va jamiyatning qo‘llab-quvvatlovini ta’minlash orqali.
Britaniyalik sotsiolog Silviya Uolbi fikricha, ayollar ko‘pincha past maoshli ishlarda
faoliyat ko‘rsatadi, bu ularning iqtisodiy mustaqilligini cheklaydi, jamiyatning moddiy va
ma’naviy boyligini kamaytiradi. Uning nazarida, davlat siyosati ayollarning mehnat bozoridagi
faolligini qo‘llab-quvvatlamasa, gender tengligi ufqi qorong‘ulikka cho‘madi. Uolbi ayollarning
Page 24
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
yuqori maoshli sohalarga, masalan, texnologiya, muhandislik va tadbirkorlikka kirishini
iqtisodiy adolatning muhim sharti deb biladi, chunki bu ularning jamiyatdagi mustahkam
mavqeini ta’minlaydi[2].
Nazarimizda, Uolbining iqtisodiy adolatga urg‘u berishi O‘zbekistondagi ayollarning
vaziyatini aks ettiradi va yurtimiz uchun muhim yo‘l ko‘rsatadi. Yurtimizda ayollarning
mehnat bozoridagi ishtiroki ortmoqda, lekin ularning ko‘pchiligi ta’lim, sog‘liqni saqlash va
xizmat ko‘rsatish kabi past maoshli sohalarda faoliyat yuritadi. Masalan, O‘zbekistonda
ayollarning ta’lim sohasidagi ulushi yuqori, lekin texnologiya va rahbarlik vazifalarida
ularning faolligi nisbatan kam. Uolbining fikriga qo‘shilamiz, chunki ayollarning yuqori
maoshli sohalarga kirishi ularning iqtisodiy mustaqilligini oshiradi va jamiyatning umumiy
rivojlanishiga xizmat qiladi.
Fikrimizcha, O‘zbekistonda ayollar uchun STEM (fan, texnologiya, muhandislik,
matematika) sohalarida ta’lim va kasbiy rivojlanish dasturini kuchaytirish muhimdir.
Masalan, Toshkentdagi IT-park kabi markazlarda ayollar uchun maxsus treninglar va
stipendiyalar tashkil qilinsa, ularning raqamli iqtisodiyotdagi ulushi ortadi. Shuningdek,
tadbirkor ayollar uchun imtiyozli kreditlar va biznes inkubatorlari tashkil qilish Uolbining
g‘oyalarini amalga oshirishda muhim bosqich bo‘ladi. Nazdimizda, Uolbining yondashuvi
yurtimizning madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini to‘liq inobatga olmaydi, chunki oilaviy
mas’uliyatlar va an’anaviy rollar ayollarning iqtisodiy faolligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli,
bu choralar oila va jamiyatning qo‘llab-quvvatlovi bilan uyg‘unlashtirilishi kerak.
Avstraliyalik sotsiolog Rayevin Konnell gender tengligiga to‘sqinlik qiluvchi madaniy
normalar va patriarxal tuzumlarni tahlil qiladi. Uning fikricha, ayollarning jamiyatdagi rolini
qayta ko‘rib chiqish va ularga teng imkoniyatlar berish uchun madaniy uyg‘onish zarurdir.
Uning nazarida, madaniy normalar qalblardagi e’tiqodlarga ta’sir qilib, jamiyatning gender
tengligi sari yo‘lini yoritishi yoki qorong‘ulikka botirishi mumkin. Konnell ayollarning ijtimoiy
faolligini oshirish uchun ta’lim, ommaviy axborot vositalari va jamoatchilikning fikrini
o‘zgartirishni muhim deb biladi[3].
Nazdimizda, Konnellning madaniy normalarga urg‘u berishi O‘zbekistonda gender
tengligini rivojlantirishda muhim ma’naviy yo‘l ko‘rsatuvchidir. Yurtimizda an’anaviy oilaviy
rollar haqidagi tasavvurlar ayollarning karera va ta’limdagi imkoniyatlariga to‘siq bo‘lib
keladi. Masalan, ko‘plab mahallalarda ayollarning asosiy roli oila va bola tarbiyasi bilan
bog‘lanadi, bu ularning kasbiy rivojlanishini cheklashi mumkin. Konnellning fikriga
qo‘shilamiz, chunki madaniy o‘zgarishlar gender tengligiga erishishda muhim omildir.
Fikrimizcha, O‘zbekistonda ta’lim tizimida gender tengligi mavzularini kuchaytirish,
ommaviy axborot vositalarida ayollarning ijobiy obrazlarini targ‘ib qilish va jamoatchilikni
xabardor qilish kampaniyalari muhim qadam bo‘ladi. Masalan, milliy teleradioda ayol
tadbirkorlar, olimlar va rahbarlar haqidagi ko‘rsatuvlar tashkil qilinsa, bu jamiyatning
tasavvurini o‘zgartirishga xizmat qiladi. Shuningdek, mahalliy jamoalarda ayollarning ijtimoiy
faolligini qo‘llab-quvvatlash uchun “Mahalla” tashkilotlari bilan hamkorlikda tadbirlar
uyushtirish samarali bo‘ladi. Nazdimizda, Konnellning yondashuvi yurtimizda to‘liq amalga
oshirilsa, ayollarning jamiyatdagi faolligi oshadi, lekin bu uzoq muddatli va ma’naviy sa’y-
harakat talab qiladi, chunki madaniy o‘zgarishlar qalblarda chuqur ildiz otgan e’tiqodlarni
o‘zgartirishni taqozo etadi.
Page 25
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
Daniyalik iqtisodchi Ester Boserup o‘zining “Ayollarning iqtisodiy rivojlanishdagi roli”
asarida ayollarning qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy faoliyatdagi muhim ahamiyatini ta’kidlaydi
[4]. Uning fikricha, ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki iqtisodiy rivojlanishni
tezlashtiradi, lekin ularning mehnati ko‘pincha kam baholanadi, bu jamiyatning moddiy va
ma’naviy boyligiga putur yetkazadi. Uning nazarida, ayollarga ta’lim, moliyaviy resurslar va
texnologiyalarga teng imkoniyat berish ularning iqtisodiy salmog‘ini oshiradi, jamiyatni
mustahkam kelajak sari yetaklaydi.
Fikrimizcha, Boserupning tahlili O‘zbekistonning qishloq joylaridagi ayollar vaziyatiga
xos bo‘lib, yurtimiz uchun muhim yo‘l ko‘rsatadi. Yurtimizda qishloq ayollari qishloq
xo‘jaligida muhim rol o‘ynaydi, masalan, paxta, meva-sabzavot yetishtirish va chorvachilikda
faol ishtirok etadi. Biroq, ularning mehnati ko‘pincha yetarli darajada e’tirof etilmaydi va
moliyaviy imkoniyatlari cheklangan. Boserupning fikriga qo‘shilamiz, chunki ayollarning
ta’lim va resurslarga ega bo‘lishi ularning iqtisodiy faolligini oshiradi va yurtimizning umumiy
rivojlanishiga xizmat qiladi.
Nazdimizda, qishloq ayollari uchun mikrokredit dasturi, zamonaviy qishloq xo‘jaligi
texnologiyalariga o‘qitish va kooperativlar tashkil qilish muhim tashabbus bo‘ladi. Masalan,
Andijon yoki Namangan viloyatlarida ayollar uchun qishloq xo‘jaligi kooperativlari tashkil
qilinsa, ularning mahsulotlarini bozorga chiqarish imkoniyatlari kengayadi. Shuningdek,
qishloq ayollari uchun raqamli savodxonlik kurslari tashkil qilish, masalan, onlayn bozorlarda
sotish ko‘nikmalarini o‘rgatish ularning iqtisodiy mustaqilligini oshiradi. Fikrimizcha,
Boserupning yondashuvi yurtimizda qishloq ayollarining imkoniyatlarini kengaytirishda
muhimdir, lekin bu choralarni mahalliy madaniy xususiyatlarga moslashtirish zarur, chunki
oilaviy mas’uliyatlar va an’anaviy rollar ularning faolligiga ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda gender tengligi jamiyatning mustahkam kelajagini yaratishda muhim
ahamiyatga ega. Xorijiy olimlarning nazariy tadqiqotlari — Amart’ya Senning imkoniyatlar
ozodligi, Silviya Uolbining iqtisodiy tenglikka urg‘u berishi, Rayevin Konnellning madaniy
o‘zgarishlarga chaqirig‘i va Ester Boserupning ayollarning iqtisodiy roliga e’tibori —
yurtimizda gender tengligini rivojlantirish uchun muhim yo‘l ko‘rsatadi. Fikrimizcha, ushbu
g‘oyalarni qonunchilik, iqtisodiy va madaniy islohotlar bilan uyg‘unlashtirib, ayol va
erkakning teng imkoniyatlarga ega bo‘lishiga erishish mumkin. Nazarimizda, O‘zbekistonning
gender tengligi sari yo‘li yurtimizning jahon hamjamiyatidagi obro‘sini oshiradi va
mustahkam istiqbolni ta’minlaydi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Sen A. Imkoniyatlar ozodligi / Oksford universiteti nashriyoti. - Oksford, 1999. - 365 s.
2. Uolbi S. Gender transformatsiyasi / Basil Blekvell. - London, 1990. - 256 s.
3. Konnell R. Gender va qudrat: Jamiyat, shaxs va jinsiy siyosat / Politi Press. - Kembridj, 1987.
- 352 s.
4. Boserup E. Ayollarning iqtisodiy rivojlanishdagi roli / Kolumbiya universiteti nashriyoti. -
Nyu-York, 1970. - 283 s.
