Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
GILOS (CERASUS AVIUM L.) YETISHTIRISHDA
MIKROELEMENTLARNI QO‘LLASH
R.Raximov
dotsent,
J.D.Qarshiyev
assistent,
R.B.Turayorova
4-bosqich talabasi
Ruxshonaturayorova962@gmail.com
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand Davlat Unversiteti
Agrobiotexnalogiyalar va oziq – ovqat xavfsizligi instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429423
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 16-May 2025 yil
Gilosning mineral oziqlanishi bo'yicha mahalliy va xorijiy
mualliflarni o'rganish natijalari umumlashtirildi.
Ekinlarning tuproq sharoitlariga bo'lgan talablari
ko'rsatilgan. Daraxtlarning ozuqa moddalariga bo'lgan
ehtiyoji va mineral elementlarning o'simliklarga
tushishiga ta'sir qiluvchi omillar aks ettirilgan. Asosiy
makro- va optimal kontsentratsiyasi haqida ma'lumot
gilos va gilos barglaridagi mikroelementlar taqdim
etilgan.
KEYWORDS
gilos, danak mevalar, mineral
oziqlanish, bir komponentli
o‘g‘itlar,
oziq
moddalar
dinamikasi.
Gilos O‘zbekistonda danak mevali ekinlar orasida yuqori pog‘onalarni egallaydi va aholi
orasida munosib talabga ega. Erta meva berishi, mahsuldorligi va o‘ziga xos ta’mi, o‘zida
muhim biologik faol moddalar majmuasini o‘z ichiga olgani bu ekinlarni sanoat va uy
bog‘dorchiligi uchun qimmatli qiladi. Biroq, XX asrning 80-yillarida mamlakatimizda danak
mevalarni ishlab chiqarish va shunga mos ravishda ularning ekish maydoni keskin kamaygan.
Buning sabablari qishga chidamliligi pastligi va zamburug‘ kasalliklariga zaif qarshilik bilan
bog‘liq bo‘lgan rayonlashtirilgan navlarning moslashish qobiliyatining yetarli emasligidir.
Gilos yetishtirishni intensivlashtirish yo‘llaridan biri intensiv ko‘chatlar yaratishdir.
Intensiv bog‘lar yuqori mahsuldorlik, meva berishga tez kirishish va yuqori rentabellik bilan
ajralib turadi. Shu bilan birga, alohida daraxtlarning oziqlanish maydoni kamayadi, ammo
ularning mineral ozuqaviy elementlarga bo'lgan ehtiyojlari to'liq qondirilishi kerak. Shuning
uchun intensiv ekishlarda navlarning o‘sishi va meva berish xususiyatlarini hisobga oladigan
maxsus o‘g‘it tizimlarini ishlab chiqish qiziqish uyg‘otadi.
Asosiy qism
Mineral oziqlanish elementlarga bo‘lgan ehtiyoj va uning diagnostikasi 8-
10 yillik gilosning yillik ozuqa moddalarini o‘zlashtirishi (1 gektarda): N – 61,9 kg, K – 27,9 kg,
P – 3,6 kg, Ca – 21,6 kg, Mg – 2 kg , Fe. – 684 g, Mn – 249 g, Cu – 16 g va Zn – 74 g.
Danak mevali ekinlar bilan o‘tkazilgan ko‘pgina dala tajribalari tuproqdagi ozuqa
moddalarining mavjud shakllari zahiralari va hosil o‘rtasida, shuningdek barglarning
kimyoviy tarkibi va hosil o‘rtasida ijobiy munosabatni aniqladi, shuning uchun mevali
daraxtlar (shu jumladan gilos) ozuqaviy elementlar bilan ta’minlanganlik darajasini baholash
uchun barglarda mineral oziqlanish diagnostikasi tahlil qilinadi. Barglarni diagnostika
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
qilishning asosiy vazifasi yuqori hosil olish mumkin bo‘lgan ozuqa moddalarining optimal
konsentratsiyasini aniqlashdir. Gilos hosildorligining sezilarli pasayishi barglardagi azot va
kaliy kontsentratsiyasi standart qiymatlardan pastga tushganda ko‘rsatilgan.
Gilosning barg diagnostikasini iyul oyining o‘rtalaridan avgust oyining o‘rtalarigacha
bo‘lgan davrda o‘tkazish tavsiya etiladi. Turli mualliflar bo‘yicha gilos barglaridagi ozuqa
moddalari va mikroelementlarning o‘rtacha optimal miqdori 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval. Gilos barglaridagi ozuqa moddalarining optimal tarkibi
Davlat
N
P
K
Mg
Ca
Fe
Zn
Mn
Cu
B
Quruq massa %
mg/kg
Germa
niya
3
0,3
1.8
0.4
2.1
0
32
90
12
40
Rossiya 2,9
0,5
2
0,75
2,4
290
35
110
15
40
O‘zbeki
ston
2,6
0,5
1.8
0.8
2.5
290
36
105
15
40
O‘simlikning bir element bilan ta’minlanish darajasi boshqalarga bo‘lgan ehtiyojiga ta’sir
qilganligi sababli, oziqlanish sharoitlarini aniqlash uchun o‘simliklarning kimyoviy tahlili
ma’lumotlaridan foydalanganda nafaqat turli xil ozuqa moddalarining tarkibini, balki ularning
nisbatlarini ham hisobga olish kerak. . Gilos barglaridagi ayrim elementlar orasidagi optimal
nisbatlar: N/P = 13/16; N/K = 1,9/2,6; K/Ca = 0,4/0,7; K/Mg = 1,1/2,6.
Semenyuk G.M ishida asosiy oziq moddalar tarkibini, shu jumladan daraxtlarning
yoshini yanada rivojlangan baholashni taklif qildi; nafaqat optimal, balki etarli emas va yuqori
darajalari ham aniqlandi (2-jadval).
2-jadval – Shirin gilos barglaridagi azot, fosfor va kaliy (quruq og‘irlik%) darajasi.
Ta'minlash darajasi
Yosh daraxtlar
Mevali daraxtlar
N
P
K
N
P
K
Kam miqdorda 1,8-2,3
0,2-0,34
0,6-1,4
1,6-2,1
0,2-0,3
0,5-1
Optimal
2,4-2,8
0,35-0,5
1,5-1,8
2,2-2,6
0,31-0,45
1,1-1,8
Ko‘p miqdorda 2,9-3,5
0,51-0,6
1,9-2,6
2,7-3,2
0,46-0,55
1,9-2,4
O‘simliklarning oziq moddalar bilan ta’minlanish darajasini aniqlash uchun ularning
turli o‘simlik organlarida to‘planishini, shuningdek, vegetatsiya davrida alohida elementlarga
bo‘lgan ehtiyojni hisobga olish kerak. M. Bag‘dodiy va A. Sadovski 8-10 yillik olcha
daraxtlarining turli organlarida bahorda mineral elementlarning tarkibini o‘rganishgan.
Tajribalarda oziq moddalarning yuqori konsentratsiyasi generativ organlarda va ular bilan
bog‘liq bo‘lgan qismlarda, masalan, urug‘lar hamda gullar kuzatildi.
Gilosda (boshqa mevali ekinlarda bo‘lgani kabi) may oyidan to avgust oyigacha
barglardagi N, P va K miqdori pasaygan, Ca va Mg miqdori esa ortgan. Mikroelementlarning
mavsumiy dinamikasida Fe, Mn va B kontsentratsiyasining oshishi, Cu ning ma’lum
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
barqarorligi va Zn ning kamayishi qayd etilgan. Chiziqli korrelyatsiya P-K, P-Mg, K-Mg va Mg-
Mn o‘rtasidagi barglardagi eng yaqin munosabatni aniqladi.
Rutkowski va boshqalar. tuproqdagi ozuqa moddalari va gilos barglari o‘rtasida sezilarli
bog‘liqlik o‘rnatdi: K-N, K-Ca, Mg-P, Mg-K, Mg-Ca o‘rtasida ijobiy va P-K va Mg-N o‘rtasida
salbiy. Szyuks ma’lumotlariga ko‘ra, tuproqdagi K miqdori gilos barglaridagi K miqdori bilan
ijobiy, Mg miqdori bilan esa salbiy bog‘liqdir.
Xulosa
O‘simliklarning kimyoviy tarkibiga, tuproqdagi ozuqa moddalarining tarkibiga
qo‘shimcha ravishda, boshqa omillar ham ta’sir qiladi. Ko‘p yillik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra,
gilos va gilos barglarining mineral tarkibida daraxtlarning yoshiga, genotipiga, ildizpoyasi,
ekish zichligi, ob-havo sharoiti, ekin yuki daraxtlardan, daraxtlarni kesish. O‘sish davridagi
yog‘ingarchilik miqdori va gilos barglaridagi K va P miqdori o‘rtasida ijobiy bog‘liqlik va Ca va
Mg miqdori bilan salbiy munosabat o‘rnatildi. Apreldan sentyabrgacha past haroratlar
barglardagi K va P tarkibiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. N kontsentratsiyasi vegetatsiya davrida
yog‘ingarchilik miqdori va haroratga bog‘liq emas edi.
Gilos daraxtlarini intensiv ravishda kesish barglardagi N miqdorini sezilarli darajada
oshirdi, Ca va Mg miqdori esa kamaydi, P miqdori esa kesishga bog‘liq emas. Gilos barglarida
Azizillo ta’sirida N, P, K va Cu kontsentratsiyasi ko‘paydi va mevalarda - N, P, K, Ca, Mg, S, Fe,
Zn.
Bugungi kunga kelib, bir komponentli o‘g‘itlarning (tarkibida bitta ozuqa elementi
bo‘lgan) gilos mevalarining o‘sishi, rivojlanishi, hosildorligi va sifatiga ta’siri bo‘yicha katta
miqdordagi ma’lumotlar to‘plangan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Семенюк Г.М. Диагностика минерального питания плодовых культур косточковых
пород с применением информационно-поисковых систем: автореф. дис. д. б. н. Киев,
1980. 37 с.
2.
Baghdadi M., Sadowski A. Concentration of mineral elements in different parts of
Schattenmorelle cherry trees on Prunus avium seedling stock // Аcta Hortic. 1998. N 468. P.
523–530 DOI: 10.17660/ActaHortic.1998.468.65
3.
Т.Н. Иванова, В.С., Житникова, Н.С. Левгерова. «Технология хранения плодов, ягод и
овощей». Учебное пособие. Орел – 2009.
4.
Минаков, И.А., «Методика исследования эффективности хранения и переработки
плодов в местах их производства». Статья. Москва -2018.
5.
Сафар Муҳаммад. Табиат неъматларининг шифобахш хусусиятлари. Тошкент,
«Истиқлол», 2007 йил.
6.
Икромали ҳожи Усмонов. Асал хосиятлари. Тошкент, «Истиқлол», 2008 йил.
7.
Георгиев С. Съдържание на хранителни елементи в листата на млади черешови
дървета в зависимост от минералното торене // Растениевьд. Науки. 1992. Vol. 29, №
9/10. С. 77–83.
8.
Опанасенко Н.Е. Химический состав листьев плодовых культур на скелетных почвах
Крыма // Труды Никитского ботанического сада. 2008. Т. 130. С. 153–159
9.
Спиваковский Н.Д. Удобрение плодовых и ягодных культур. М.: Сельхозиздат, 1962.
400 с.
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
10.
Jadczuk E. Some factors affecting potassium nutrition of sour cherry trees //
Optimization
of
Plant
Nutrition.
1993.
Vol.
53.
P.
127–132.
https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-017-2496-8_21
11.
Szucs E. Effect of nutrient supply on frost hardiness and fruit set of sour cherry flowers
and on yield // Аcta Hortic. 1996. N 410. 551–554. DOI: 10.17660/ActaHortic.1996.410.90
12.
Rutkowski K., Zydlik Z., Stachowiak A. Effect of tree pruning intensity on the content of
mineral components in the sour cherry leaves of Lutowka // Folia Horticulturae. 2018. N
30(1). P. 47–55. DOI: 10.2478/fhort-2018-0005
