Page 182
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
LOGOPEDIK TERMINLARNING GRAMMATIK-FONETIK
JIHATLARI SHARHI
Kodirova Maftuna Zovkiyevna
Osiyo texnologiyalar universiteti
O`zbek tili va adabiyoti yo`nalishi 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15707249
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Mazkur maqolada logopedik terminlarning fonetik va
grammatik tizimga moslashish xususiyatlari, ularning
o‘zbek tili strukturasi bilan integratsiyasi, talaffuzdagi
farqlanishlar, urg‘u va bo‘g‘in tuzilmasi hamda nutqiy
muomala jarayonida grammatik funksiyasi tahlil
qilinadi. Shuningdek, atamalarning professional va
ommaviy muhitda ishlatilishidagi fonetik-grammatik
sezgirlik masalalari ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi.
KEYWORDS
logopediya, termin, fonetik
moslashuv,
grammatik
kategoriya,
urg‘u,
fonema,
morfologik integratsiya.
Logopedik terminologiya tizimi tilshunoslikning murakkab sohalaridan biri bo‘lib, u
lug‘aviy birliklarning fonetik va grammatik xususiyatlariga bevosita tayanadi. Chet tillaridan
o‘zlashgan logopedik terminlar o‘zbek tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatilgan hollarda fonetik
noqulaylik va grammatik muvofiqlik muammolarini yuzaga keltiradi. Shu sababli ushbu
atamalar til tizimiga nafaqat semantik, balki fonetik-grammatik darajada ham moslashtirilishi
zarur. Nutq buzilishlarini ifodalovchi har bir termin o‘z strukturaviy va fonologik xususiyatlari
bilan defektologik faoliyatda aniq diagnostik vosita sifatida xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi va empirik tahlil
Logopediya atamalarining ko‘pchiligi yunoncha yoki lotincha ildizlarga ega bo‘lib, ularda
odatda ikki yoki uch bo‘g‘indan iborat murakkab so‘zlar mavjud: disleksiya, afaziya,
logonevroz, mutizm, balbutizm. Bu so‘zlarda fonetik struktura quyidagi jihatlarda o‘zbek
tilidan farqlanadi [1]:
Bo‘g‘in soni ko‘pligi: O‘zbek tilida odatda ikki yoki uch bo‘g‘inli so‘zlar ustunlik qiladi.
Logopedik terminlar esa 4–5 bo‘g‘inli bo‘lishi mumkin, bu esa talaffuzda murakkablik
tug‘diradi.
Urg‘u (aksent) muammosi: O‘zbek tilida urg‘u odatda oxirgi bo‘g‘inga tushadi, chet
tillaridan o‘zlashgan terminlarda esa urg‘u o‘rtadagi yoki birinchi bo‘g‘inga tushadi
(disLÉksiya, baLBÚtizm).
Unsurlar uyg‘unligi: O‘zbek fonetikasi uchun so‘z tovushlarining yumshoq-pishiq,
jarangsiz-jarangli uyg‘unligi muhim. Chet til terminlari bu jihatdan ko‘pincha normadan
chetga chiqadi: apraksiya, logofobiya, disgrafiya kabi so‘zlar talaffuzda sun’iylik yaratadi.
Shuning uchun pedagogik amaliyotda bu so‘zlarning to‘g‘ri talaffuzi bo‘yicha maxsus
izohli lug‘at va tovushli resurslar kerak.
Page 183
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Logopedik atamalar o‘zbek tilida fe’l, ot, sifat yoki sifatdosh tarzida ishlatilishi uchun
morfologik integratsiyaga muhtoj. Bu moslashuvda bir necha jarayon kuzatiladi:
Otlashish: Aslida so‘z fe’l yoki holatni bildirsa-da, o‘zbek tilida ot vazifasida ishlatiladi
(disleksiya bo‘lgan bola, afaziya tashxisi).
Sifatdoshga aylanish: Terminlar o‘zbek tili sintaksisida atributiv komponent sifatida
qo‘llaniladi: logopedik mashg‘ulot, afaziyali bemor.
Fe’llashuv: Ba’zan so‘zlar og‘zaki nutqda fe’l vazifasini bajaradi: totqilanmoq,
so‘zlayolmaslik, oynalashmoq (xatti-harakat bilan bog‘liq og‘zaki atamalar).
Bu moslashuvlar og‘zaki va yozma muloqotda grammatik bir xillikni saqlashda muhim
vositadir. Ayniqsa, defektologik muhitda aniqlik va tushunarlilik – tashxisning to‘g‘riligini
belgilovchi asosiy omil hisoblanadi [2].
Talaffuzda noqulaylik tug‘diruvchi terminlar bemor yoki o‘quvchida salbiy ruhiy holatni
yuzaga keltirishi mumkin. Shuning uchun pedagog-logopedlar atamalarni ishlatishda fonetik
sezgirlikka e’tibor berishlari zarur. Masalan, afaziya, mutizm so‘zlari o‘quvchilarda o‘zini
“kasal” yoki “nojins” his qilish holatiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun o‘rinli sinonimlar,
yumshoq shakllar (“nutq rivojida og‘ish”, “so‘zlashishda qiyinchilik”) tanlanishi ham
pedagogik, ham lingvistik ehtiyot chorasi hisoblanadi.
Natijalar
Logopedik terminlar ko‘pincha murakkab morfemik strukturaga ega bo‘lib, ular
yunoncha yoki lotincha ildiz, prefiks va suffikslardan iborat bo‘ladi. Bu atamalar tarkibidagi
morfemalar semantikani aniqlashtirish, tashxisni aniqlik bilan ifodalash va xatolikni
minimallashtirish vazifasini bajaradi. Masalan:
Dis-lexia → dis (inkor, buzilish) + lexia (o‘qish) = o‘qish buzilishi;
A-phasia → a (yo‘qlik) + phasia (nutq) = nutqning butunlay yo‘qolishi;
Brady-lalia → brady (sekin) + lalia (gapirish) = sekin gapirish buzilishi.
Ushbu terminlar o‘zbek tilining oddiy ot-fe’l yasalish modeliga mos kelmaydi. Natijada
ularni o‘zlashtirishda so‘zning tuzilmasini saqlab qolgan holda yangi grafemik va orfografik
shakllar yaratiladi. Bu esa logopedik matnlarda konsistensiyani saqlash uchun muhimdir [3].
Urg‘u, intonatsiya va bo‘g‘in ko‘chishi muammolari
Chet tillaridan o‘zbek tiliga o‘tgan logopedik atamalarning urg‘usi o‘zbek fonetikasi
normalaridan keskin farq qiladi. O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘nggi bo‘g‘inga tushadi (kitob,
o‘qituvchi, mashg‘ulot), biroq logopedik terminlarda urg‘u o‘rtaga yoki birinchi bo‘g‘inga
tushadi: Áfaziya, logonévroz, disléksiya.
Bu intonatsion tafovutlar logopedik mashg‘ulotlarda nafaqat terminning to‘g‘ri
ishlatilishiga, balki bemorga atamaning psixologik ta’siriga ham taalluqli bo‘ladi. Chunki
noto‘g‘ri urg‘ulangan so‘z nutq tovushlari o‘rganilayotgan bolaning e’tiborini chalg‘itishi yoki
tovush modelini noto‘g‘ri shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shu bois, logoped mutaxassislar
uchun maxsus fonetik urg‘u me’yorlari ishlab chiqilishi kerak.
Shuningdek, terminlarda uchraydigan bo‘g‘in ko‘chishi (bo‘g‘in o‘rnining adashtirilishi)
holatlari bemorlar bilan ishlashda fonetik mustahkamlashga alohida urg‘u berishni talab
qiladi. Masalan, logofobiya so‘zi bolaning og‘zaki nutqida logafobiya, lofoobiya kabi noto‘g‘ri
ko‘rinishlarga ega bo‘lishi mumkin.
Logopedik terminlar o‘zbek tiliga XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab rus tili orqali
kirib keldi. Bu davrda talaffuz va yozuv shakli rus fonetikasi asosida shakllandi: logopediya,
Page 184
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
dislaliya, zaikaniye. Ammo mustaqillikdan so‘ng o‘zbek tilining fonetik tizimi mustaqil ishlana
boshlagach, logopedik atamalarning ham fonetik shakllari asta-sekin o‘zbekchalashtirildi:
disleksiya, afaziya, mutizm.
Shu bilan birga, fonetik tendensiyalarda quyidagi yangiliklar ko‘zga tashlanmoqda [4]:
Tovushni yumshatish: ayrim mutaxassislar talaffuzda fonemalarni o‘zbekcha talaffuzga
moslashtiradi: grafiya → grafiya (aytilishi osonroq).
Qo‘shimcha tovushlar paydo bo‘lishi: ayrim hollarda so‘zda fonetik buzilishlar yuzaga
keladi: afaziya → afzaiya, dislaliya → dizlaliya.
Tashqi urg‘ularni yutish: atamalar so‘zlashuv tilida “silliqlashgan” shaklda aytiladi:
logonevroz → lognevroz, balbutizm → balbutiz.
Bu holatlar tilshunoslar va logopedlar tomonidan me’yorlash va sozlash jarayonlari
orqali hal qilinishi lozim bo‘lgan masalalardir.
Logopedik atamalar bemorlar, ota-onalar va ta’lim subyektlari bilan ishlashda
kommunikativ vosita sifatida muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun ushbu terminlar fonetik
jihatdan tushunarli, grammatik jihatdan izchil, madaniy jihatdan esa emotsional neytral
bo‘lishi zarur [5].
Jumladan, “mutizm” kabi termin psixologik og‘ir ma’noni anglatgani bois pedagog
nutqida “so‘zlamaslik holati”, “og‘zaki muloqotdagi qiyinchilik” kabi yengil, tushunarli
ekvivalentlar bilan almashtirilishi mumkin. Bunday fonetik va grammatik yondashuvlar
logopedik muhitda samarali ijtimoiy-psixologik muvozanatni saqlashga xizmat qiladi.
Xulosa va munozara
Logopedik terminlar o‘zbek tilining fonetik va grammatik tuzilmasiga moslashtirilgan
holdagina amaliy defektologiya va pedagogik faoliyatda samarali qo‘llanilishi mumkin. Bunda
nafaqat talaffuzning to‘g‘riligiga, balki morfologik inkorporatsiya, urg‘u tizimi, sintaktik
moslik, shuningdek emotsional-psixologik sezgirlikka ham alohida e’tibor qaratilishi zarur.
Soha bo‘yicha o‘zbek tilida yagona terminologik tizim va talaffuz uslublarini ishlab chiqish –
defektologik sohaning ilmiy va amaliy yuksalishiga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Успенская, О. А. Логопедия: Основы теории и практики / О. А. Успенская. – М.: Владос,
2020. – 248 с.
2.
Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language / D. Crystal. – Cambridge: CUP, 2010. –
505 p.
3.
Mahmudov, N. O‘zbek tilining fonetikasiga kirish / N. Mahmudov. – Toshkent: Fan, 2008. –
196 b.
4.
Yusupov, S. O‘zbek tilining grammatikasi: morfologiya va sintaksis / S. Yusupov. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2014. – 388 b.
5.
Vlasova, N. V. Phonetics and Terminology in Speech Therapy / N. V. Vlasova. – St.
Petersburg: Rech’, 2019. – 207 p.
