Page 78
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
“XAZOYINU-L-MAONIY”DA DUR TIMSOLI“
Qarshiyeva Aziza Xusan qizi
Turon universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15684565
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14- Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17- Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada o‘zbek mumtoz she’riyatida, xususan,
Alisher Navoiy lirikasida faol qo‘llangan dur timsoli
tadqiq etildi. Bu obrazning “Xazoyinu-l-maoniy”
kulliyotida qo‘llanish ko‘lami devonlar hamda janrlar
kesimida aniqlandi, shuningdek, majoziy-ramziy va
adabiy-tasavvufiy ma’no qirralari ochib berildi.
KEYWORDS
ma’dan, dur, durri yatim,
Alisher
Navoiy,
timsol,
“Xazoyinu-l-maoniy”, janr.
Hazrat Alisher Navoiy ijodi misli bir ummondir. Bu ummon qa’rida necha minglab sir-
sinoatlar, xazinalar mujassam. Qancha o‘rgansa ham, bitmaydigan dur-u gavharlar makonidir.
Birgina “Xazoyinu-l-maoniy” yozilgan davrdayoq turkiy adabiyotning eng yuksak namunasi
o‘laroq baholangan. To‘rtta devondan tashkil topgan bu kulliyot xattotlar tomonidan nisbatan
eng ko‘p ko‘chirilgan asarlardan hisoblanadi. Ushbu majmua jahon adabiyoti rivojida turkiy
she’riyatning, xususan, o‘zbek she’riyatining munosib hissasi borligini yaqqol ko‘rsatib
turuvchi, bundan tashqari, “o‘zbek mumtoz she’riyatining barcha fazilatlarini o‘zida
mujassamlashtirgan” bebaho badiiy yodgorlik sifatida e’tirofga sazovor [4]. Aynan bu
sababdan, ushbu mumtoz she’riyat namunalarini chuqurroq tadqiq qilish, ularning shoh
satrlari qatidagi xazinalardan bugungi kun kitobxonini xabardor qilish navoiyshunoslikning
dolzarb vazifalaridandir. Har qanday badiiy asar, xususan, mumtoz adabiyot mohiyatini
anglashda badiiy timsollar kalit vazifasini bajaradi. Chunki mumtoz she’riyat asosan timsol,
ramz va majozlar tili bilan so‘zlaydi. Badiiy obraz yaratishda ma’lum bir davr va xalq
adabiyoti, qolaversa, har bir ijodkor o‘zgacha yondashishi, ma’lum bir timsolga yangidan-
yangi ma’no yuklashi, uning mazmuniy taraqqiyotini yangi bosqichlarga ko‘tarishi mumkin.
Unga yangicha ziynat, yangicha joziba baxsh etishi mumkin. Nofaol timsollarni qaytadan
jonlantirish ham aynan ijodkor mahoratiga bog‘liq. Bu esa Alisher Navoiy ijodida yorqin
ko‘zga tashlanadi.
Metodologiya (Methods).
Ushbu maqola statistik, tarixiy-qiyosiy, komples,
fenomenologik, hermenevtik tahlil metodlaridan foydalanildi.
Muhokama.
Qimmatbaho ma’danlardan biri dur bo‘lib, u haqida ilmiy va adabiy
manbalarda ko‘plab ma’lumotlar uchraydi. Xususan,
Abu Rayhon Beruniy o‘z asarida durning
turli xil ko‘rinishlarini, sifatlarini va eng noyob bo‘lganlarini sanab o‘tadi. Bu haqida ba’zi
olimlarning fikrlarini keltiradi: “Al Amidi (o‘. 981) aytadiki: Sariqqa o‘zgargan dur juda oq
bo‘lganidan ham ustunroqdir, noyobdir. Xuddi oltinning kumushga nisabatan ustunligi kabi.
Page 79
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Chunki oppoq rangdagi qimmatli dur dengizdan olingandan biroz vaqt o‘tgandan so‘ng,
eskirib, kirlanishni boshlaydi, malla rangdan o‘tib qoraga qarab o‘zgaradi. Faqat unda
bilinadigan darajada bir sariqlik bo‘lsagina, bunday dur turli kirlanishlardan himoyalangan va
zamon o‘tsada, o‘zgarmasdan haqiqiy qimmatini yo‘qotmasligi aniqdir” [3:141].
Bundan tashqari, Beruniy o‘z asarida shoirlarni durning adabiy jihatdan turli
ma’nolarda: Avs ibn Hojarning “oq soch”ga, Ibn Babekning “tunning yangi oyi”ga, An
Nabiganing “ona va ayol”ga, Halil ibn Ahmadning esa “maniy(nutfa, chiqqan suv)”ga
qiyoslaganini keltirib o‘tadi [3:131–133].
Natijalar (Results).
Dur “Xazoyinu-l-maoniy”da ham poetik unsurlarni namoyon qilishi,
shoirning ijodkor sifatidagi mahoratini ochib berishi mumkin bo‘lgan yuzlab timsollardan
biridir. Kulliyotda mumtoz adabiyotning turli janrlariga mansub 3132 ta she’r mavjud bo‘lib,
ularning aksariyatida qimmatbaho ma’danlardan biri bo‘lgan dur badiiy timsol sifatida
ishtirok etadi. Bu timsolning devonlardagi g‘azallarda qo‘llanish shakllari va ko‘lamini
quyidagi jadvalda ko‘rishimiz mumkin:
№
So‘z shakli
“G‘aroyibu-
s-sig‘ar”
“Navodiru-sh-
shabob”
“Badoye’u-l-
vasat”
“Favoyidu-l-
kibar”
G‘azal va bayt raqami
1
dur
20 / 7,
46 / 1,
152 / 2,
191 / 4,
285 / 1,
288 / 7,
393 / 8,
428 / 1,
434 / 5,
440 / 5,
490 / 4,
494 / 3,
646 / 6
22 / 1,
69 / 7,
88 / 6,
126 / 4,
183 / 4,
257 / 4,
286 / 4,
344 / 2,
370 / 5,
370 / 6,
382 / 2,
382 / 4,
382 / 6,
382 / 7,
500 / 8,
511 / 4,
529 / 4,
540 / 5,
582 / 3,
591 / 4,
591 / 5,
591 / 6
2 / 7,
21 / 4,
109 / 1,
251 / 3,
271 / 3,
303 / 5,
349 / 3,
522 / 2,
644 / 5
3 / 1,
181 / 2,
290 / 13,
341 / 2,
396 / 3,
428 / 5,
458 / 8,
482 / 1,
520 / 2,
545 / 7,
582 / 2
2
durri shahvor /
durri shohvor
151 / 7,
285 / 1
164 / 7,
514 / 4
3
durri shabcharog‘
6 / 3
264 / 9
250 / 2,
293 / 7,
591 / 3
Page 80
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
456 / 4
4
duri maknun /
durri maknun
20 / 7,
336 /
11,
403 /3,
439 / 9
124 / 5,
128 / 7
31/ 7,
155 / 7
5
duri serob
32 / 4
6
durri ashk /
duri ashk /
ashk durri /
ashk durlari
70 / 6,
380 / 6,
478 / 5
377 / 2,
570 / 9,
183 / 4,
326 / 4,
345 / 7,
428 / 3,
504 / 10
527 / 2,
23 / 6,
91 / 4,
304 / 4
7
duri g‘alton /
durri g‘alton
125 / 5,
170 / 6,
530 / 2
399 / 4
18 / 5,
373 / 8
193 / 2
8
duri vasl
221 / 6
9
durbor
285 / 3
164 / 3,
193 / 4
285 / 1
621 / 4
10
durri ishq
413 / 5
191 / 2
11
durri Adan
475 / 4
604 / 5
12
duri maqsud
506 / 4
303 / 6
13
durri obdor
511 / 7
14
durri garomiy
649 / 2
15
durri nazm
2 / 3,
17 / 9
232 / 7
16
durri samin
21 / 9
290 / 9,
303 / 5,
438 / 6
425 / 3,
433 / 4
17
durri sirishk
164 / 6
18
durri
shabafro‘z
189 / 2
19
durfishon
356 / 1
308 / 6
324 / 9,
482 / 1,
636 / 1
20
durfishonlig‘ /
durafshonlig‘
189 / 7
650 / 9
21
durri yatim
197 / 2
393 / 5
22
durri bebaho
284 / 2
23
durri nob
293 / 2
40 / 1
24
durdek lafz
382 / 6
25
durri ma’ni
382 / 7,
236 / 7
Page 81
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
591 / 7
26
durri visol
596 / 2
27
durdek tish
598 / 5
28
durri vahdat
630 / 6
29
duri yakto
118 / 9,
124 / 5
30
durri kavkab
225 / 7
31
durluq
256 / 3
32
durri xushob
59 / 4
33
durri pok
497 / 6
34
didayi durposh
545 / 7
35
axtar durlari
97 / 4
36
anjum duri
107 / 5
37
baqo duri
271 / 6
38
ko‘z durri
31 / 4,
232 / 4
39
lafzi durbor
382 / 5
40 mardumi durposh
534 / 7
41
nukta durri
207 / 5
42
pand durri
591 / 6
43
quloq duri
261 / 4
135 / 3
44
rishtai dur /
dur rishtasi
527 / 5
150 / 3,
290 / 12
45
roz durri
216 / 6
46
sahobi
durfishondur
201 / 4
Ushbu jadvaldan bir qancha xulosalar olish mumkin. Avvalo, dur va u bilan bog‘liq
istilohlar kulliyotdagi g‘azal janrida nisbatan salmoqli. Ya’ni 162 ta g‘azalda durni uchratish
mumkin. Xususan, dur “Xazoyinu-l-maoniy” tarkibidagi barcha devonlardagi g‘azallarda faol
ishtirok etib ellikka yaqin so‘z hamda birikmalar shaklida qo‘llanilgan. Yigirmaga yaqin
istioralarni hosil qilgan:
durri ashk, duri vasl, durri ishq, duri maqsud, durri nazm, durri sirishk,
durri ma’ni, durri visol, durri vahdat, durri kavkab, anjum duri, baqo duri, ko‘z durri, nukta
durri, pand durri, roz durri
. Ushbu istioralar durning majoziy, tasavvufiy-irfoniy ma’no
qirralari sathini kengaytiradi.
O‘n beshga yaqin o‘rinda aniqlovchilar bilan kelib, bu sifatlovchilarning ba’zilari durning
navlari, tabiiy xossalarini ko‘rsatsa, yana ayrimlari o‘rta asrlar jamiyatida durga nisbatan
berilgan ijtimoiy qiymatga ishora qiladi:
durri shahvor, durri shabcharog‘, duri maknun, duri
serob, durri g‘alton, durri obdor, durri garomiy, durri samin, durri shabafro‘z, durri yatim, durri
bebaho, durri nob, duri yakto, durri xushob
.
Umuman olganda, “Chor devon”dagi 13 ta janrdagi 202 ta she’rda dur timsoli ishtirok
etgan. Quyidagi jadvalda ushbu janrlar hamda ularda durning qo‘llanish nisbatini ko‘rish
mumkin:
Page 82
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
№
Janr
“G‘aroyibu-
s-sig‘ar”
“Navodiru-
sh-shabob”
“Badoye’u-l-
vasat”
“Favoyidu-l-
kibar”
Umumiy
Qo‘llanish miqdori
1
G‘azal
35
61
29
37
162
2
Qit’a
6
1
3
2
12
3
Debocha
3
3
4
Ruboiy
3
3
5
Fard
1
1
6
Soqiynoma
9
9
7
Masnaviy
1
1
8
Tarkibband
3
3
9
Musaddas
4
4
10 Qasida
1
1
11 Tarji’band
1
1
12 Tuyuq
1
1
13 Chiston
1
1
Janrlar
5
3
6
5
13
Jami
48
65
36
53
202
Durning g‘azaldan boshqa jarlardagi shakllari hamda ishtiroki nisbatini quyidagi
jadvalda keltirdik:
№
So‘z shakli
“G‘aroyibu-s-
sig‘ar”
“Navodiru-sh-
shabob”
“Badoye’u-l-
vasat”
“Favoyidu-l-
kibar”
dur
qit’a:
7 / 5,
12 / 1,
12 / 3
tarkibband: 8
qasida: 29
qit’a: 1
qit’a: 12
chiston: 6
tuyuq: 11
soqiynoma: 25
/ 4,
qit’a: 22 / 1,
qit’a: 32,
fard: 17
47
duraxshon
debochada
durri shahvor
debochada
durri samin
debochada,
ruboiy: 56
qit’a: 3 / 2
duri maknun
qit’a: 45
qit’a: 40
soqiynoma:
23 / 5
durri ashk
qit’a:
37 / 1
tarkibband: 23
durri pok
masnaviy: 52
tarkibband: 8
soqiynoma:
25 / 4
48
durdonaliq
qit’a, 6 / 8
49
durri inoyat
ruboiy: 3
duri nob
tarji’band:
6 / 1
Page 83
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
durfishonlig‘
qasida: 71
50
durposh
musaddas: 4
51
durri shigarf
soqiynoma:
2 / 7
durri nazm
soqiynoma:
22 / 7
52
durri
behamtoni
soqiynoma:
25 / 3
53
murod durri
ruboiy: 69
54
barqi
duraxshon
soqiynoma:
9 / 3
55
maoniy durri
soqiynoma:
30 / 8
56
xurshidi
duraxshon
soqiynoma:
9 / 2
Ushbu ma’dan barcha janrlardagi she’rlarda aksar o‘rinlarda istiora va tashbehlar orqali
turli majoziy-ramziy ma’nolarni o‘zida mujassam etadi.
Dur arabcha so‘z bo‘lib, birlamchi ma’nosi – inju. Tasavvuf lug‘atlarida durga shunday
izohlanadi: “1. Hazrati Payg‘ambar (s.a.v.). 2. Insoni komil. 3. Inson ruhi. 4. Ma’naviy
kamolotga erishgan solik” [2:52]. “Durri yatim” istilohi esa o‘z ma’nosida yetim dur, yagona va
yirik inju ma’nosini, tasavvufiy-irfoniy jihatdan Hazrati Muhammad (s.a.v.) hamda komil inson
ma’nolarini anglatadi [2:52].
Navoiy lirikasida ham bu timsol ayni ma’nolarda qo‘llaniladi:
Ko‘rmagan bo‘lsang ato, ma’ni bu bo‘ldikim,
Sen kebi chiqmay nubuvvat bahridan durri yatim.
Bu yerda Navoiy majoziy ma’noda otani sadaf (chig‘anoq)ga qiyoslagan. Istiora san’atini
qo‘llab, durri yatim orqali payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) nazarda tutgan.
“G‘aroyibu-s-sig‘ar” dagi 221-g‘azalning 6-baytida ham dur bilan bog‘liq jumlani
uchratish mumkin:
Ishq bahrida duri vasl istamang, ey ahli dard,
Ko‘nglunguz ul naqdi yodi birla xursand aylangiz.
Ma’nosi: Ey hijron ahli, ishq daryosidan vasl durini izlamang, faqatgina sof xayoli birla
ko‘nglingizni shod aylang. Bu yerda “duri vasl” Tangri taoloning visoli ma’nosida kelgan.
Navoiy esa uning visoli sari oshiqayotgan oshiqlarga xayolining o‘zi ham shod-u xurramlik
bag‘ishlashi mumkinligini ta’kidlamoqda.
Xulosalar (Discussion and Conclusion).
Xulosa shuki, Alisher Navoiy she’riyatidagi
dur tasviri obraz darajasiga ko‘tarilgan bo‘lib, ko‘p o‘rinlarda adabiy-tasavvufiy timsollarni
aks ettirgan. Tasavvufiy nuqtayi nazardan, “dur” inson qalbining chuqur qatlamlarida
yashovchi ilohiy chiroq va hikmatdir. U Alisher Navoiy she’riyatida ruhiy mukammallik
belgisidir, ruhning yuksalishi va Allohga yaqinlashish yo‘lidagi ramz. Shu sababli, “dur”
obrazining badiiy qirrasi bilan birga, tasavvufiy ma’nosi ham kengdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Page 84
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
1. Alisher Navoiy. To‘la asarlar to‘plami. O‘n jildlik. I–IV jildlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom
nomidagi NMIU, 2012.
2. Avaznazarov O. Navoiy timsollari so‘zligi. – Toshkent: “Spectrum media group”, 2024. – 288
b.
3. Odiljon Avaznazarov. (2025). Alisher Navoiy ijodida hazrati Alini tamsil qiluvchi obrazlar.
zenodo.
4. Авазназаров, О. (2022). Алишер Навоий достонларидаги йўл, йўловчи, сафар ва
манзил талқинларида бадиий тушларнинг роли. Alisher Navoiy xalqaro jurnali, 2(3).
5. Авазназаров, О. (2023). Alisher Navoiy – ulug‘ yo‘lboshchi. Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг долзарб, 3(4/2).
6. Авазназаров, О. Р. (2019). Image of wine in lyrics of Navoi. Иностранные языки в
Узбекистане, (1), 150-162.
7. Avaznazarov, O. R. (2020). The role of the image of Saki in the Navoi’s literary and historical
mission. Anglisticum. Journal of the Association-Institute for English Language and American
Studies, 9(3), 1–17.
8. Avaznazarov, O. (2025). Alisher Navoiy ijodida hazrati Alini tamsil qiluvchi obrazlar.
Hamkor konferensiyalar, 1(11), 92-100.
9. Сиддиқов, Б., & Авазназаров, О. Р. (2025). Араб тилининг қашқадарё диалекти
хусусида. Oriental Journal of Philology, 5(3), 582-590.
10. Ebû’r-Reyhân Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî. Kıymetli Taşlar ve Metaller Kitabı
(Kitâbu’l-Cemâhir fî Ma‘rifeti’l-Cevâhir). – Ankara: “Türk Tarih Kurumu”, 2023. – 380 s.
11. Нуриддинов, Ш. Б., & Авазназаров, О. Р. (2015). Эпизоды сна в поэме Алишера Навои"
Семь планет". Молодой ученый, (12), 942-944.
12. Rahmatulloyevich, A. O. (2025, May). “Xazoyinu-l-maoniy” kulliyotida soqiy obrazi. In
Conferences (Vol. 1, No. 1, pp. 59-66).
