Page 61
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2, Iyun 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINF DARSLARIDA DIFFERENSIAL
BAHOLASHNING IMKONIYATLARI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15680650
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyun 2025 yil
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf darslarida
differensial baholashning nazariy va amaliy asoslari
tahlil qilinadi. Differensial baholashning mazmuni, asosiy
tamoyillari
va
baholash
mezonlari
yoritilgan.
Shuningdek, differensial baholashni o‘quvchilarning yosh
va psixologik xususiyatlariga mos ravishda tashkil etish
usullari, o‘qituvchining baholash jarayonidagi roli,
zamonaviy baholash vositalari va baholashda individual
yondashuvning afzalliklari batafsil ko‘rib chiqilgan.
Maqolada ilg‘or tajribalar va amaliy misollar asosida
baholash jarayonining samaradorligini oshirish bo‘yicha
metodik tavsiyalar ham berilgan. Tadqiqot natijalari
differensial baholash boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
bilim olishga bo‘lgan qiziqish va motivatsiyani oshirish,
o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmasini rivojlantirishda
muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi.
KEYWORDS
Differensial
baholash,
boshlang‘ich ta’lim, individual
yondashuv,
baholash
mezonlari, formatif baholash,
summativ baholash, o‘z-o‘zini
baholash,
rivojlantiruvchi
baholash, o‘quv motivatsiyasi,
refleksiya.
XXI asrda ta’lim tizimida yuz berayotgan islohotlar insonning intellektual va ijodiy
salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, bunda o‘quvchilarning individual
imkoniyatlarini to‘liq ochib berishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ta’limning barcha
bosqichlarida, ayniqsa, boshlang‘ich ta’limda bu jarayonning muvaffaqiyati asosan dars
jarayonida qo‘llanilayotgan baholash tizimiga bog‘liq. Zero, baholash nafaqat bilim darajasini
aniqlash vositasi, balki o‘quvchilarning o‘z-o‘zini anglash, motivatsiyasini oshirish, mustaqil
ishlash qobiliyatini rivojlantirish kabi ko‘plab maqsadlarga xizmat qiladi.
An’anaviy baholash tizimi yillar davomida o‘zini oqlagan bo‘lsa-da, hozirgi zamon
talablari uni yanada mukammal va moslashuvchan shakllarga o‘zgartirishni taqozo etmoqda.
Barcha o‘quvchilarga yagona mezon asosida baho qo‘yish o‘z-o‘zidan individual farqlarni
hisobga olmaslikka, ba’zi o‘quvchilarda qiziqishning so‘nishiga va bilimlilar bilan kam
o‘zlashtiruvchilarning o‘zaro taqqoslanishiga olib keladi. Shu bois so‘nggi yillarda pedagogika
fanida differensial baholash tizimiga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda.
Differensial baholash o‘quvchilarning o‘zlashtirish sur’atlari, bilim olish imkoniyatlari,
psixologik va fiziologik holatlarini hisobga olgan holda, har bir o‘quvchi uchun individual
yondashuvni amalga oshiradigan baholash turidir. Mazkur maqolada differensial
baholashning nazariy asoslari, boshlang‘ich ta’limda qo‘llash imkoniyatlari, amaliy
Page 62
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2, Iyun 2025
www.in-academy.uz
mexanizmlari va uning samaradorligi tahlil qilinadi hamda mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
Baholashning zamonaviy tushunchasi nafaqat o‘quvchining o‘zlashtirish darajasini
aniqlash, balki o‘quv jarayonining sifati va samaradorligini monitoring qilish, o‘qituvchining
metodikasini takomillashtirish imkonini ham beradi. Differensial baholash esa shu jarayonda
o‘quvchilarning individual farqlarini aniqlash va rivojlantirishga qaratilganligi bilan ajralib
turadi. Bugungi kunda boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning aqliy, emotsional va ijtimoiy
rivojlanishi juda notekis bo‘lishi tabiiy hol. Bir sinfdagi o‘quvchilarning bilim olish sur’ati va
qobiliyati bir-biridan sezilarli farq qiladi. Shu sababli, ularni bir xil mezon bilan baholash
aksar hollarda adolatsizlikni yuzaga keltiradi va o‘quvchilarning o‘z-o‘zini qadrlashiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Differensial baholash esa bu muammoni hal qilib, har bir bolaning shaxsiy
rivojlanish trayektoriyasini hisobga oladi. Differensial baholash quyidagi asosiy tamoyillarga
tayanadi:
Individuallik tamoyili:
Har bir o‘quvchining o‘ziga xos xususiyatlari, qiziqishlari va
imkoniyatlari inobatga olinadi.
Uzluksizlik va dinamiklik:
Baholash doimiy ravishda olib boriladi va rivojlanish
jarayoni monitoring qilinadi.
Rag‘batlantirish:
Baholash o‘quvchi uchun qo‘rqinchli vosita emas, balki motivator
sifatida xizmat qiladi.
Ob’ektivlik:
Har bir baho aniq mezonlarga asoslanadi, sub’ektivlik imkon qadar
kamaytiriladi.
Bu tamoyillar o‘qituvchini nafaqat baholash, balki o‘quv jarayonini rejalashtirish va
tashkil etishda ham mas’ul qiladi. Boshlang‘ich maktab yoshidagi o‘quvchilar o‘zlarining yosh
xususiyatlariga ko‘ra, hali bilim olishda mustaqil bo‘lolmaydilar, ularning e’tibor va diqqat
doirasi tor, hissiyotlari tez o‘zgaradi. Shu sababli ularning o‘zlashtirish darajasi ko‘p omillarga
bog‘liq: oilaviy muhit, sog‘liq holati, til madaniyati, nutq rivoji, emotsional barqarorlik va
hokazo.
Aynan shu nuqtai nazardan differensial baholash o‘quvchilar orasidagi tengsizlikni
minimallashtirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Misol uchun, ayrim o‘quvchilar
o‘qituvchi bergan topshiriqni tezda bajaradi, boshqalari esa ko‘proq vaqt va tushuntirish talab
qiladi. Bu jarayonda differensial baholash o‘qituvchiga har bir o‘quvchi uchun mos
yondashuvni tanlash imkonini beradi.
Differensial baholashning metod va shakllari.
Boshlang‘ich sinflarda differensial
baholashni quyidagi metodlar yordamida amalga oshirish mumkin:
a) Portfolio baholash:
Har bir o‘quvchi o‘zining ishlarini yig‘ib boradi va bu ishlar
yutuqlarining rivojlanish dinamikasini ko‘rsatadi. Portfolio nafaqat o‘qituvchi, balki ota-onalar
va bolaning o‘zi uchun ham muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
b) Reyting va belgi asosida baholash:
Oddiy ball qo‘yish o‘rniga belgilar (yulduzcha,
yurakcha, quyoshcha) orqali baholash. Bu shakl bolalar uchun qulay va tushunarli bo‘lib,
raqamli bahodan ko‘ra ko‘proq motivatsiya beradi.
c) So‘zli baholash (verbal feedback):
O‘quvchining ishiga to‘liq og‘zaki izoh beriladi:
“Bu yerda juda yaxshi ishlading”, “Bu qismda ozgina diqqatliroq bo‘lishing kerak”, “Ajoyib
g‘oya, yana rivojlantir!” va hokazo.
Page 63
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2, Iyun 2025
www.in-academy.uz
d) O‘z-o‘zini baholash:
O‘quvchining o‘zi o‘z ishini tahlil qiladi, kamchilik va yutuqlarini
izohlaydi.
e) O‘zaro baholash:
Sinfdoshlar bir-birining ishini ko‘rib chiqib, izoh beradilar. Bu
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va hamkorlik ko‘nikmasini rivojlantiradi.
Differensial baholashning samaradorligi va amaliy tajribalar.
Amaliy tajribalar
shuni ko‘rsatmoqdaki, differensial baholashni o‘zlashtirgan o‘qituvchilarning sinfida
o‘quvchilar o‘zlashtirish darajasi yuqori bo‘ladi. O‘quvchilar bahodan qo‘rqmaydi, o‘z ishiga
mas’uliyat bilan yondashadi, baho olish jarayoni o‘yin shaklida o‘tadi va bu ularni
ruhlantiradi.
Masalan, boshlang‘ich sinfda matn o‘qish darsida o‘quvchilar matnni o‘z holatiga
mos ravishda tayyorlaydi: ba’zilar qisqa matn, ba’zilar esa to‘liq matn o‘qiydi. Shu bilan birga,
o‘qituvchi har birining imkoniyatiga mos baho beradi va barcha o‘zini muvaffaqiyatli his
qiladi. Bu esa ijtimoiy-psixologik iqlimni yaxshilaydi.
Xulosa
Boshlang‘ich ta’lim bu insonning kelajakdagi shaxsiy va intellektual rivojlanishining
mustahkam poydevori. Shu bois baholash tizimi bu bosqichda faqat nazorat vositasi sifatida
emas, balki o‘quvchilarning individual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi kuchli pedagogik
instrument sifatida qaralishi zarur. Differensial baholash, aynan shu talabga javob beruvchi
eng samarali yo‘nalishdir. Har bir o‘quvchining qobiliyatlarini chuqur o‘rganish, shaxsiy
yondashuv asosida baho berish, yutuqlarini nishonlash va kamchiliklarni muloyimlik bilan
bartaraf etish — bularning barchasi o‘quvchini motivatsiya qiladi, unga o‘z kuchiga ishonch
beradi va ta’lim jarayonini yanada samarali qiladi.
Albatta, differensial baholashning joriy etilishi o‘qituvchidan katta mehnat va yangicha
metodik yondashuvni talab etadi. Ammo buning evaziga har bir o‘quvchining o‘ziga xosligi
e’tirof etiladi, bilim olish jarayoni oson va qiziqarli bo‘ladi, ta’lim sifati oshadi. Shunday qilib,
differensial baholashni boshlang‘ich ta’lim darslariga keng joriy etish nafaqat zamonaviy
ta’lim talabi, balki yosh avlodning barkamol shaxs bo‘lib shakllanishiga xizmat qiluvchi eng
muhim yo‘ldir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF-5712-son Farmoni
“Ta’lim sifatini oshirish va zamonaviy boshqaruv tizimini joriy etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi bo‘yicha
o‘quv qo‘llanmalar. – Toshkent, 2021.
3.
Ziyayeva N. Differensial baholashning nazariy asoslari va metodik tavsiyalari. – Toshkent:
TDPU nashriyoti, 2020.
4.
Tohirova M., Xolboeva D. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi. – Toshkent: Fan, 2022.
5.
Black, P. & Wiliam, D. (1998). Assessment and Classroom Learning. Assessment in
Education: Principles, Policy & Practice.
6.
Tomlinson, C. A. (2001). How to Differentiate Instruction in Mixed-Ability Classrooms. –
USA: ASCD.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi hisobot
materiallari. – Toshkent, 2023.
