Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
O‘QUVCHILARDA KIMYOVIY TUSHUNCHALARNI
SHAKLLANTIRISHNING SAMARALI USULLARI
Sultanova Shohsanam
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti, Kimyo
texnologiyalar kafedrasi laboranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661637
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10- June 2025 yil
Nashr qilindi: 14- June 2025 yil
Mazkur
maqolada
o‘quvchilarda
kimyoviy
tushunchalarni shakllantirishning samarali usullari
yoritilgan. Kimyo fanida tushunchalarni aniq, izchil va
amaliy asosda shakllantirish o‘quvchilarning ilmiy
tafakkurini rivojlantirish va fanlarga qiziqishini
oshirishda muhim o‘rin tutadi. Maqolada laboratoriya
tajribalari, vizual modellar, interfaol metodlar, hayotiy
misollar va zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foydalanishning nazariy va amaliy asoslari tahlil
qilinadi. Shuningdek, o‘qituvchining roli va metodik
yondashuvlari ham batafsil ochib berilgan.
KEYWORDS
Kimyo
o‘qitish
metodikasi,
kimyoviy
tushuncha,
laboratoriya tajribasi, interfaol
metod,
vizual
model,
differensial yondashuv, axborot
texnologiyasi,
o‘quv
motivatsiyasi,
metodik
yondashuv.
Bugungi kunda kimyo fani umumta’lim maktablarida tabiiy fanlar tizimida alohida
ahamiyatga ega bo‘lib, o‘quvchilarda atrof-muhit, modda va energiya almashinuvi, ekologiya
hamda texnologiya asoslari haqida tushunchalar shakllantirishga xizmat qiladi. Kimyoviy
tushunchalar bu o‘quvchilarning dunyoqarashi, ilmiy tafakkuri va amaliy ko‘nikmalarini
rivojlantirishning poydevoridir. Shuning uchun kimyo o‘qituvchisining asosiy vazifasi
o‘quvchilar tafakkurida aniq, izchil va tushunarli kimyoviy tushunchalarni shakllantirishdir.
Bu jarayon o‘z-o‘zidan kechmaydi, balki ilmiy asoslangan metodika, puxta o‘ylangan dars
rejasi va zamonaviy o‘qitish texnologiyalarini talab etadi.
O‘zbekistonda umumta’lim maktablarida kimyo o‘qitish sifatini oshirish, ayniqsa
kimyoviy tushunchalarni shakllantirish bo‘yicha ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy etish
dolzarb masalalardan biridir. Shu bois ushbu maqolada kimyoviy tushunchalarni
shakllantirishning samarali usullari, o‘qituvchining o‘rni va metodik yondashuvlari tahlil
qilinadi.
Asosiy qism
Kimyoviy tushunchalarni shakllantirishning bosqichlari
. Kimyoviy tushunchalar
murakkablik darajasiga ko‘ra oddiydan murakkabgacha rivojlanadi. Shu sababli o‘quvchilarda
quyidagi bosqichlar asosida tushuncha shakllantirish samaralidir:
Tayyorlash bosqichi
— o‘quvchilarni yangi materialni qabul qilishga tayyorlash,
avvalgi bilimlarni faollashtirish.
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Asosiy tushunchani shakllantirish bosqichi
— yangi tushunchani aniq misollar,
tajribalar va modellar orqali tushuntirish.
Mustahkamlash bosqichi
— mashqlar, tajribalar, masalalar yechish orqali tushunchani
amalda qo‘llash.
Nazorat va baholash bosqichi
— o‘zlashtirilgan tushunchalarni mustaqil qo‘llashni
tekshirish va baholash.
Samarali metod va yondashuvlar.
Ilmiy eksperiment va tajriba o‘tkazish
. Kimyo fanida tushunchalar ko‘pincha ko‘z
bilan ko‘rib bo‘lmaydigan jarayonlarga bog‘liq. Shu bois laboratoriya tajribalari orqali nazariy
tushunchani amaliy jarayonga bog‘lash juda muhimdir. Eksperiment o‘quvchilarda qiziqish
uyg‘otadi, ularni faol o‘rgatadi.
Model va vizual materiallardan foydalanish
. Atom, molekula, kimyoviy reaksiyalar
kabi tushunchalarni tushuntirishda modellar, diagramma, interaktiv taqdimotlar va
simulyatsiyalar samarali bo‘ladi. Bu o‘quvchilarga murakkab jarayonlarni tasavvur qilish
imkonini beradi.
Interfaol metodlardan foydalanish
. “Klaster”, “Aqliy hujum”, “Fishbone” texnikasi kabi
metodlar o‘quvchilarda muammoni tahlil qilish, tushunchalarni bog‘lash va tushunishni
rivojlantiradi.
Hayotiy misollar bilan bog‘lash
. Kimyo darsida tushunchalarni o‘quvchilarning
kundalik hayoti bilan bog‘lash motivatsiyani oshiradi. Masalan, osh tuzi, suv, o‘g‘itlar, atrof-
muhitdagi kimyoviy hodisalarni tahlil qilish tushunchalarni mustahkamlaydi.
Differensial yondashuv
. Turli bilim darajasidagi o‘quvchilarga mos topshiriqlar berish,
kuchli va o‘zlashtirishi sust o‘quvchilar bilan individual ishlash tushunchalarni mukammal
egallashga yordam beradi.
O‘qituvchi o‘quvchilarni faol o‘rganishga undovchi muhit yaratishi, aniq didaktik
material tayyorlashi va tushunchalarni izchil, tizimli tushuntirishi kerak. Shuningdek,
o‘qituvchi muntazam ravishda yangi metod va texnologiyalarni o‘zlashtirishi, tajribalar va
amaliy ishlarni darslarga jalb qilishi lozim. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
yordamida kimyoviy tushunchalarni yanada samarali tushuntirish mumkin. Masalan, virtual
laboratoriyalar, animatsiyalar, onlayn testlar o‘quvchilarda mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarda kimyoviy tushunchalarni shakllantirish bu
murakkab, ammo ilmiy asoslangan didaktik jarayon bo‘lib, o‘qituvchidan yuksak metodik
mahoratni talab etadi. Tushunchalarni shakllantirishning samarali usullari: laboratoriya
tajribalari, vizual materiallar, interfaol metodlar, hayotiy misollar va differensial
yondashuvning uyg‘unlashuvi orqali amalga oshiriladi. Shuningdek, zamonaviy AKT vositalari
bu jarayonni yanada qulay va samarali qiladi. O‘qituvchi esa mazkur usullarni ijodkorona va
o‘zaro bog‘liq holda qo‘llashi zarur. Shu tariqa, kimyo faniga bo‘lgan qiziqish, mustahkam
tushunchalar va mustaqil izlanish ko‘nikmalari shakllanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aminova S. Sh. Kimyo o‘qitish metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
2.
Usmonov Sh. N. Umumta’lim maktablarida kimyo darslarini tashkil etish. Toshkent: Fan,
2018.
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
3.
Qodirova N., Karimova D. Kimyo darslarida interfaol metodlar. Toshkent: TDPU nashriyoti,
2020.
4.
Yuldashev A. B. Kimyo fanidan amaliy mashg‘ulotlar. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2021.
5.
Davlatov A. N. Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar. Toshkent: Innovatsiya, 2022.
6.
Jonuzakov A. T. Laboratoriya ishlarini o‘qitishda xavfsizlik qoidalari. Toshkent: Fan va
Texnologiya, 2017.
7.
Kozhamberdiyeva G. Kimyo o‘qitishning zamonaviy metodlari. Nukus: Karakalpakstan,
2020.
