Page 138
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
INFORMATIKA O‘QITISHNI INDIVIDUALLASHTIRISH:
IQTIDORLI VA QOLOQ O‘QUVCHILAR BILAN ISHLASH
Otepbergenov Jetkerbay Sakbergenovich
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti "Informatika
o‘qitish metodikasi" kafedrasi pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa
doktori (PhD), dotsent
+998972207204 3508766@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15574104
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28- May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Zamonaviy ta’lim tizimlari, ayniqsa raqamlashtirish
sharoitida, o‘qitishga moslashuvchan yondashuvlarni
talab etadi. Maqolada iqtidorli va qoloq o‘quvchilar bilan
ishlashga e’tibor qaratgan holda informatika o‘qitishni
individuallashtirish strategiyalari ko‘rib chiqiladi.
Metodik yechimlar, pedagogik texnologiyalar va ularni
maktab amaliyotida qo‘llash natijalari keltirilgan.
O‘quvchilarning kognitiv va motivatsion xususiyatlarini
hisobga olgan holda o‘quv jarayonini tizimli ravishda
moslashtirish zarurligi to‘g‘risida xulosa chiqariladi.
KEYWORDS
ta’limni
individuallashtirish,
informatika,
iqtidorli
o‘quvchilar, qoloq o‘quvchilar,
raqamli
texnologiyalar,
differensiatsiya..
Raqamli jamiyatning rivojlanishi o‘quvchilarning AKT kompetentligi darajasiga yangi
talablarni qo‘ymoqda. Kompyuter savodxonligi, dasturlash qobiliyati, algoritmik fikrlash
bugungi kunda XXI asrning asosiy ko‘nikmalari sifatida qaralmoqda. Biroq, ommaviy maktab
ta’limi sharoitida o‘quv guruhlarining yuqori geterogenligi kuzatiladi: ba’zi o‘quvchilar o‘quv
materialini jadal o‘zlashtirish va murakkab masalalarga qiziqish ko‘rsatsa, boshqalari
o‘zgaruvchilar, mantiqiy ifodalar yoki sikllar kabi asosiy tushunchalarni qiyinchilik bilan
o‘zlashtiradilar [6].
Misol uchun, Toshkent shahridagi 134-sonli umumiy o‘rta ta’lim maktabining 7-
sinflaridan birida Scratch bo‘yicha birinchi darsda uch nafar o‘quvchi vizual dasturlash
asoslari bilan allaqachon tanish ekanligi va uyda oddiy o‘yinlar yaratganligi, besh nafar
o‘quvchi esa dasturlash muhitini mustaqil ravishda ishga tushira olmasligi va boshlang‘ich
vazifani bajara olmasligi aniqlandi. Bunday vaziyat, ayniqsa, mantiqiy va bosqichma-bosqich
fikrlashni talab qiladigan fanlarda, masalan, informatika fanida individual yondashuvni joriy
etish zaruratini kuchaytiradi.
O‘zbekiston ta’limni rivojlantirish milliy strategiyasi (2022) ta’limda inklyuziv,
shaxsiylashtirilgan yondashuvning muhimligini ta’kidlab, har bir o‘quvchining boshlang‘ich
darajasidan qat’i nazar, uning salohiyatini ochib berishga e’tibor qaratadi [4]. Ushbu yo‘nalish
xalqaro amaliyotda ham qo‘llab-quvvatlanmoqda: YUNESKO ma’ruzalarida ta’kidlanishicha,
shaxsiylashtirilgan ta’lim bilimlarni chuqurroq o‘zlashtirishga va metapredmetli
kompetensiyalarni rivojlantirishga yordam beradi [2].
Shunday qilib, informatika fanini o‘qitishni individuallashtirish nafaqat ta’lim sifatini
oshirishga, balki ta’lim jarayonida ijtimoiy adolatni ta’minlashga qodir bo‘lgan zarur
strategiyaga aylanmoqda.
Metodologiya
Page 139
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Tadqiqot Toshkent shahridagi uchta umumiy o‘rta ta’lim maktabi bazasida (21-sonli, 87-
sonli va 134-sonli maktablar) bir semestr davomida 7-9-sinf o‘quvchilarini qamrab olgan
holda o‘tkazildi. Tadqiqot doirasida iqtidorli va qoloq o‘quvchilarning ta’lim ehtiyojlarini
qondirishga qaratilgan adaptiv ta’lim elementlari bilan tabaqalashtirilgan yondashuv
metodikasi qo‘llanildi.
Pedagogik aralashuv tuzilmasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Diagnostik bosqich. O‘qitishning dastlabki haftasida tayyorgarlik darajasi, fikrlash uslubi
va o‘quv motivatsiyasini aniqlash maqsadida kirish testi va so‘rovnoma o‘tkazildi. Masalan,
testlarda turli darajadagi murakkablikdagi topshiriqlardan foydalanildi: oddiydan (Scratch-da
algoritm bloklarini tanib olish) tortib, murakkabgacha (sikllar va shartlar bilan vizual algoritm
yaratish).
Iqtidorli o‘quvchilar bilan ishlash. Yuqori tayyorgarlik darajasini ko‘rsatgan va mustaqil
faollik namoyon etgan o‘quvchilar uchun quyidagilar taklif etildi:
Loyiha topshiriqlari: masalan, Scratch-da erkin mavzuda o‘yin ishlab chiqish va
natijalarni taqdim etish.
Tezlashtirilgan ta’lim modullari: Replit platformasida Python tilini o‘rganish va onlayn
xakatonlarda ishtirok etish.
Olimpiadalarga tayyorgarlik: e-olymp sayti va Codeforces’ning soddalashtirilgan
versiyasidagi masalalarni yechish orqali.
87-maktabning 8-"A" sinf o‘quvchisi D.Axmedova loyiha doirasida Scratch tilida
biologiya bo‘yicha interaktiv viktorina yaratdi va keyinchalik uni maktab konferensiyasida
taqdim etdi.
Qoloq o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash. Ta’lim natijalari past bo‘lgan o‘quvchilar uchun
quyidagi usullar qo‘llanildi:
Mikro o‘rganish: bitta mavzu bo‘yicha qisqa videolar (masalan, "O‘zgaruvchi nima?") va
keyingi kichik test.
Individual mashg‘ulotlar: o‘qituvchi haftada 2 marta 15-20 daqiqadan shaxsiy
mashg‘ulotlar olib bordi.
Raqamli trenajyorlardan foydalanish: "Uchi.ru" va "Infourok" kabi - aniq ko‘nikmalarni
rivojlantirish uchun (mantiqni blok-sxemalarga o‘tkazish, sodda algoritmlarni tuzish).
Juftlikda ishlash: kuchli o‘quvchilar kuchsiz o‘quvchilarga yordam berdi ("o‘zaro
o‘rganish" usuli).
Samaradorlikni baholash miqdoriy va sifat usullarini o‘z ichiga oldi:
Miqdoriy: tajribadan oldingi va keyingi baholarning qiyosiy tahlili, maktabdan tashqari
tadbirlarda (olimpiadalar, to‘garaklar, tanlovlar) ishtirok etish statistikasi.
Sifatli: o‘quvchilar va o‘qituvchilar bilan suhbatlar, darslardagi faollikni kuzatish,
topshiriqlarni bajarishdagi yutuqlarni tahlil qilish.
Tahlil namunasi:
134-maktabning 9-"B" sinfida tajribadan oldin informatika fanidan o‘rtacha ball 3,1 edi.
Shaxsiy yondashuvni joriy etilganidan 4 oy o‘tgach, o‘rtacha ball 3,9 ga ko‘tarildi va orqada
qolayotgan guruhdagi 5 nafar o‘quvchi "o‘rta daraja" toifasiga o‘tdi. Shuningdek, iqtidorli
o‘quvchilarning uch nafari birinchi marta shahar olimpiadasida qatnashdi.
Shunday qilib, bu uslub har bir o‘quvchi o‘zining ta’lim ehtiyojlari va bilish
imkoniyatlariga muvofiq rivojlanish imkoniyatiga ega bo‘lgan muhitni yaratdi.
Page 140
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Natijalar
Informatikani o‘qitishning tabaqalashtirilgan va moslashuvchan uslubini joriy etishning
to‘rt oylik natijalariga ko‘ra, iqtidorli va orqada qolayotgan o‘quvchilarning ham o‘quv
yutuqlarida, ham motivatsiya darajasida ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi.
1. Iqtidorli o‘quvchilar (n=17)
Ularning darsdan tashqari faoliyatlarga jalb etilganlik darajasi o‘tgan semestrga nisbatan
35 foizga oshdi.
Ulardan 6 nafari olimpiadaning maktab bosqichi g‘olibi bo‘ldi, 3 nafari shahar bosqichiga
yo‘llanma oldi.
Masalan, 21-maktabning 9-"A" sinf o‘quvchisi Alisher K. Python dasturlash tilida grafik
interfeysli (Tkinter) "O‘lchov birliklari konvertori" nomli mualliflik loyihasini tayyorladi va u
tuman konferensiyasida yuqori baholandi.
So‘rovnomada ularning 88 foizi boshqalarni kutmasdan o‘zlarini namoyon qilish va o‘z
sur’atlarida ishlash imkoniyatiga ega bo‘lganliklarini ta’kidladilar.
2. Orqada qolayotgan o‘quvchilar (n=24)
Informatika fanidan o‘rtacha ball 2,9 dan 3,7 gacha (5 ballik tizim bo‘yicha) ko‘tarildi, bu
esa bilim bo‘shliqlarini asta-sekin bartaraf etilayotganidan dalolat beradi.
Ayniqsa, mavhum fikrlash darajasi past bo‘lgan o‘quvchilar uchun interaktiv mashq
qurilmalari va algoritmlarni vizuallashtirish eng samarali usul bo‘ldi.
Masalan, 87-maktabning 7-"B" sinf o‘quvchisi Shahnoza R. ilgari sikl nima ekanligini
tushuntirib bera olmagan. U animatsiyali misollar bilan interfaol topshiriqlar kursini
tugatgandan so‘ng, takroriy amallar uchun masalani yechishning blok-sxemasini mustaqil
ravishda tuzdi va uni sinfga tushuntirdi.
Orqada qolayotgan o‘quvchilarning 70 foizdan ortig‘i so‘rovnomalarda kompyuterda
ishlashda xatolardan kamroq cho‘chiyotganini va nafaqat o‘qituvchidan, balki sinfdoshlaridan
ham ko‘proq yordam so‘rayotganini aytishdi.
3. Umumiy natijalar (aralash guruh n=41)
Ishtirokchilarning 83 foizini (34 nafar o‘quvchi) qamrab olgan so‘rovnoma natijalariga
ko‘ra, 91 foizi fanga qiziqish ortganini, 78 foizi AKT vositalaridan foydalanishda (tahrirlash,
dasturlarni ishga tushirish, muammolarni hal qilish) ishonch ortganini qayd etdi.
Shuningdek, uchta maktabning informatika o‘qituvchilari o‘quvchilarning mazmunli
savollar berishlari, topshiriqlarda tashabbus ko‘rsatishlari va raqamli bilim manbalariga
(videolar, onlayn kurslar) murojaat qilishlari ko‘payganini ta’kidladilar.
1-jadval. Tajribadan oldingi va keyingi o‘quv dinamikasini taqqoslash
O‘quvchilar
toifasi
O‘quvchilar
soni
O‘rtacha
ball (oldin)
O‘rtacha
ball (keyin)
Olimpiadalarda
ishtirok etish
O‘z-o‘zini baholash
motivatsiyasi
(yuqori)
Iqtidorli
17
4,4
4,7
6
88%
Orqada
qolganlar
24
2,9
3,7
0
70%
Page 141
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Shunday qilib, olingan natijalar informatikani o‘qitishda individuallashtirilgan
yondashuvning samaradorligini tasdiqlaydi. U nafaqat o‘quv sur’ati va mazmunini
o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasiga moslashtirish imkonini beradi, balki ularning
ishonchini, faolligini va mustaqilligini ham oshiradi.
Muhokama
Informatika o‘qitishni individuallashtirish, ayniqsa, geterogen sinflar sharoitida
intellektual va motivatsion to‘siqlarni bartaraf etish vositasi sifatida o‘z samaradorligini
ko‘rsatdi. Olingan ma’lumotlar shuni tasdiqlaydiki, materialni taqdim etish mazmuni, shakllari
va topshiriqlarning murakkablik darajalarini moslashuvchan tarzda o‘zgartirish
o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish va ularning salohiyatini ochib berish
imkonini beradi.
Tadqiqot natijalari A. Abdullayevning [3] xulosalarini tasdiqlaydi. Uning ta’kidlashicha,
moslashuvchan raqamli ta’lim muhitlarini qo‘llash turli tayyorgarlik darajasiga ega bo‘lgan
o‘quvchilarning o‘quv yutuqlarining o‘sishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Xususan, boshlang‘ich
darajasi past bo‘lgan o‘quvchilar o‘z bilimlarini qulay sur’atda bosqichma-bosqich oshirish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar, iqtidorli o‘quvchilar esa ijodiy va tadqiqot topshiriqlari orqali
"qiziqishni yo‘qotish" ta’siridan qochadilar.
Xalqaro amaliyot, shu jumladan Finlyandiya ta’lim modeli (Finnish National Agency for
Education, 2021) [1], har bir o‘quvchi individual trayektoriya bo‘ylab harakatlanadigan
shaxsiylashtirilgan ta’limdan faol foydalanadi. Bu, ayniqsa, informatika kabi fanlarga taalluqli
bo‘lib, unda materialni o‘zlashtirish ham mantiqiy izchillikni, ham ijodiy yondashuvni talab
qiladi.
Amaliyotdan misol.
Toshkent shahridagi tajriba maktablaridan birida "stansiyalar rotatsiyasi" modeli
bo‘yicha ish tashkil etildi: sinf uch guruhga bo‘lindi. Bir guruh o‘qituvchi bilan amaliy
topshiriqlar ustida ishladi (masalan, oddiy algoritmlarni yaratish), ikkinchisi - raqamli
platformada (Tynker) topshiriqlarni individual ravishda bajardi, uchinchisi - Scratchda mini-
loyihalarni ishlab chiqdi. Har 20 daqiqada guruhlar almashib turdi. Bunday yondashuv
quyidagilarga imkon berdi:
qoloq o‘quvchilar ko‘proq yordam so‘rashlari va sekinroq sur’atda ishlashlari;
kuchli o‘quvchilarga loyiha faoliyatida tashabbus ko‘rsatishlari;
o‘qituvchiga - taraqqiyot va ishtirokni tabaqalashtirgan holda baholashi.
Bundan tashqari, interaktiv ta’lim platformalaridan (Code.org, Scratch, Tynker)
foydalanish, ayniqsa, klip tafakkurli o‘quvchilarda algoritmik konstruksiyalarni intuitiv
tushunishni rivojlantirishga yordam beradi. Platformalar o‘quvchilarga o‘z harakatlarining
darhol natijasini ko‘rish imkonini beradi, bu esa barqaror o‘quv motivatsiyasini shakllantirish
uchun ayniqsa muhimdir.
Xamrayev (2023) [5] ta’kidlashicha, raqamli pedagogika nafaqat o‘qituvchining
arsenalini kengaytiradi, balki raqamli muhitda o‘zini o‘zi baholash, o‘zini o‘zi tashkil etish va
hamkorlik qilish kabi metapredmet ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi.
Tadqiqotimizda bu o‘quvchilarning darsdan tashqari vaqtlarda raqamli resurslardan faolroq
foydalana boshlashlari, yechim variantlarini o‘zaro muhokama qilishlari va foydali o‘quv
materiallariga havolalar almashishlarida namoyon bo‘ldi.
Page 142
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Shunday qilib, natijalarni muhokama qilish quyidagi xulosaga kelish imkonini beradi:
informatika fanini o‘qitishni individuallashtirish va raqamlashtirish nafaqat texnologik
yangilik, balki barcha toifadagi maktab o‘quvchilarida mustahkam AKT savodxonligini
shakllantirishning zaruriy shartidir.
Xulosa
Informatikani o‘qitishni individuallashtirish bilimdagi bo‘shliqlarni bartaraf etishda
ham, iqtidorli o‘quvchilarni chuqur rivojlantirishni rag‘batlantirishda ham yuqori
samaradorlikni ko‘rsatadi. Bunday yondashuv har bir maktab o‘quvchisiga shaxsiy
imkoniyatlari, materialni o‘zlashtirish sur’ati va qiziqishlariga asoslangan holda o‘z ta’lim
trayektoriyasi bo‘ylab harakat qilish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, o‘quvchilarning
tayyorgarlik darajasi, motivatsiyasi va fikrlash uslubi turlicha bo‘lgan zamonaviy maktab
sharoitida muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot davomida to‘plangan tajriba shuni ko‘rsatdiki, individuallashtirilgan
yondashuvni samarali amalga oshirish o‘qituvchidan nafaqat o‘quv jarayonini tashkil etishda
egiluvchanlikni, balki raqamli o‘qitish vositalarini ham mohirona qo‘llashni talab etadi. Bu
vositalar interaktiv platformalardan tortib, algoritmlarni vizuallashtirish va onlayn baholash
xizmatlarigacha bo‘lgan keng doirani o‘z ichiga oladi. Misol uchun, Scratch va Code.org
dasturlaridan foydalanish bo‘yicha malaka oshirish kurslarini o‘tagan o‘qituvchilar, ushbu
resurslar joriy etilgandan so‘ng kuchli o‘quvchilarning e’tiborini loyiha faoliyati orqali jalb
qilish va bir vaqtning o‘zida zaif o‘quvchilarga bosqichma-bosqich animatsiyalar hamda sodda
topshiriqlar yordamida yordam berish ancha osonlashganini ta’kidladilar.
Bundan tashqari, individuallashtirilgan yondashuvni joriy etish tizimli darajada amalga
oshirilishi lozim. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
sur’at, shakl va mazmun o‘zgaruvchanligini nazarda tutuvchi moslashuvchan ta’lim
dasturlarini ishlab chiqish;
o‘qituvchilarni metodik qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash (qo‘llanmalar, turli darajadagi
topshiriqlar namunalari, tahlil uchun vaziyatli masalalar);
pedagoglarning, ayniqsa raqamli texnologiyalar va inklyuziv ta’lim sohasidagi
malakasini muntazam oshirib borish;
maktablar o‘rtasida o‘zaro o‘qitish va ustoz-shogird tizimini joriy etish.
Amaliy misol:
Toshkent shahridagi 87-maktabda informatika fanidan tabaqalashtirilgan ta’lim modeli
joriy etilgandan so‘ng maktab metodik guruhi tashkil etildi. Tajribali o‘qituvchilar yosh
hamkasblariga turli murakkablik darajalari bo‘yicha topshiriqlar ishlab chiqishda, raqamli
resurslarni tanlashda va individual ta’lim yo‘nalishlarini yuritishda uslubiy yordam
ko‘rsatdilar. Natijada, bir yil ichida qo‘shimcha AKT faoliyatlari (olimpiadalar, to‘garaklar,
onlayn kurslar) bilan shug‘ullanuvchi o‘quvchilar soni 40 foizga oshdi.
Shunday qilib, informatika fanini o‘qitishni individuallashtirish bir martalik pedagogik
tashabbus sifatida emas, balki barcha toifadagi o‘quvchilar uchun raqamli ta’lim sifati va
samaradorligini oshirishga qaratilgan o‘quv jarayonini rivojlantirishning keng qamrovli
strategiyasi sifatida qaralishi lozim.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Finnish National Agency for Education. Personalized learning in Finnish schools. – Helsinki,
2021.
Page 143
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
2.
UNESCO. Reimagining our futures together: A new social contract for education. – Paris:
UNESCO, 2020.
3.
Абдуллаев А.Б. Рақамли дидактика: ёндашувлар ва ечимлар. - Самарқанд: СамДУ,
2022.
4.
Мирзаева Д.Ш. Ўзбекистонда инклюзив таълим: муаммолар ва имкониятлар // Халқ
таълими. - 2022. - №2. - Б. 17-23.
5.
Хамраев У.З. Табақалаштирилган шароитда информатика ўқитишда рақамли
платформалардан фойдаланиш // Таълим ва технологиялар. – 2023. – №1. – Б. 34–41.
6.
Юлдашева М. И. Таълимда индивидуал ёндашув: муаммолар ва истиқболлар. -
Тошкент: Фан, 2021.
