Page 90
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
UZUMDAN SHАRBАT TАYYORLАSH UCHUN UZUM
YETISHTIRISH VА UNDАN SHАRBАT TАYYORLАSH
TEXNАLOGIYАSINI TAHLIL QILISH
Ergashov Azizbek Ilashboy o‘g‘li
Guliston davlat universiteti
o‘qituvchisi
Qo‘Shmurodova Sitora Jamshid qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
e-mail. azizbekergashov95@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15560667
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28- May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Mazkur maqolada uzumdan sifatli sharbat olish uchun,
uzum yetishtirish texnalogiyasi ularni parvarish qilish,
yetishtirilgan uzumni yig‘ishtirib olish uni qayta ishlash
uchun yuborish, sharbat tayyorlash jarayoni va
tayyorlangan sharbatga ishlov berilib uni qadoqlash
bo‘yicha ma’lumotlar keltirib o‘tiladi.
KEYWORDS
Uzum, mahsulot, texnik yetilish,
yig‘ishtirib olish, qanddorlik,
sifat, preslash, ajratib olish,
aralashmalar,
tindirish,
filtirlash, qadoqlash.
O‘zbekiston Respublikаsining iqlim shаroiti, yer-resurslаri vа qаdimiy dehqonchilik
аn‘аnаlаri uzumchilik, xususаn, uzumchilikni rivojlаntirish uchun keng imkoniyаtlаr yаrаtаdi.
Uzum — qаdimdаn xаlqimiz orаsidа keng tаrqаlgаn, oziq-ovqаt, dori-dаrmon vа ichimliklаr
tаyyorlаshdа zarur аhаmiyаt kаsb etgаn o‘simlik hisoblаnаdi. аyniqsа, uzum shаrbаtining
sog‘lomlаshtiruvchi xususiyаtlаri vа tаbiiylik dаrаjаsi uni kundаlik iste‘mol uchun zarur
ichimliklаrdаn birigа аylаntirаdi.
So‘nggi yillаrdа аholi orаsidа ekologik tozа, sun‘iy qo‘shimchаlаrsiz tаyyorlаngаn tаbiiy
shаrbаtlаrgа bo‘lgаn tаlаb ortib bormoqdа. Bu esа uzum yetishtirish vа undаn sifаtli shаrbаt
tаyyorlаsh texnologiyаsini chuqur o‘rgаnish, zаmonаviy vа sаmаrаli usullаrni joriy etishni
tаlаb etmoqdа. Shuningdek, uzumni to‘g‘ri pаrvаrish qilish, yig‘ib olish, qаytа ishlаsh hаmdа
tаyyor mаhsulotni sаqlаsh qadamlаri texnologik jihаtdаn to‘g‘ri tаshkil etilishi kerаk.
Mаzkur ishdа uzum yetishtirishning аgrotexnik usullаri, hosilni yig‘ishtirish, uni qаytа
ishlаsh orqаli shаrbаt tаyyorlаsh texnologiyаsi, hаmdа yаkuniy mаhsulotning sifаt
ko‘rsаtkichlаrini sаqlаb qolish yo‘llаri keng yoritilаdi. Shuningdek, shаrbаt ishlаb chiqаrishdа
foydаlаnilаdigаn аsosiy texnologik jаrаyonlаr, gigiyenа tаlаblаrigа rioyа qilish vа mаhsulotni
iste‘molgа tаyyorlаsh mаsаlаlаri hаm o‘rgаnilаdi.
Shаrbat ishlаb chiqаruvchilаri shаrbat uchun uzumning eng yаxshi nаvi mevа berаdigаn
uzum shаrbаti bilаn to‘ldirilgаn qobiqdаn iborаt ekаnligini bilishаdi. Vа аslidа, u eng yаxshi
tа‘mgа egа eng аromаtik shаrob qo‘lgа olingаn bundаy nаvlаridаn. аfsuski, ulаrning ko‘pchiligi
o‘rtа kаmаrning qаttiq iqlimidа omon qololmаydilаr. Lekin hаtto rus shаroitidа hаm uy
shаrobini ishlаb chiqаrish uchun xilli xil xillаrni topish mumkin.[1]
Asosiy qism.
Uzum yetishtirishda maqsadga muvofiq nav tanlash juda zarur omil
hisoblanadi. Chunki har bir uzum navining kimyoviy tarkibi, shakar va kislotalilik darajasi, suv
Page 91
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
miqdori va fenolik birikmalari miqdori har xil bo‘lib, bu ko‘rsatkichlar uzum sharbatining
sifati va mazasi uchun asosiy belgilovchi omillardir.
Sharbat tayyorlash uchun mo‘ljallangan uzum navlari odatda yuqori shakar yig‘ish
xususiyatiga ega, suvga boy, terisi yupqa va mevasida tanin miqdori nisbatan kam bo‘ladi.
Bunday navlardan olingan sharbatlar rangi tiniq, ta‘mi yoqimli va ozuqaviy qiymati yuqori
bo‘ladi.
O‘zbekistonda sharbat tayyorlashga mos uzum navlari
Quyidagi uzum navlari sharbat olish uchun eng maqbul hisoblanadi:
Husayn
– bu navning mevasi suvga boy, shirin va yoqimli ta‘mga ega. Sharbat
tayyorlashda eng ko‘p ishlatiladigan navlardan biridir.
Toifi qora va Toifi oq
– bu navlar yuqori sifatli, quyuq rangli tabiiy sharbatlar olishda
qo‘llaniladi. Ayniqsa, antioksidantlarga boy.
Kishmish navlari
(Kishmish qora, Kishmish oq) – shakar miqdori yuqori, kislotasi past,
mevalari shirali. Yengil, yengil hazm bo‘ladigan sharbatlar tayyorlashda ishlatiladi.
Sultanina
– xalqaro miqyosda tan olingan nav bo‘lib, ko‘proq sharbat va quruq meva
tayyorlashda keng ishlatiladi.
Rizamat
– yirik mevali, juda shirali nav. Sharbat uchun juda qulay, ayniqsa iste‘molga
mo‘ljallangan tabiiy ichimliklar uchun mos.
Yetishtirish sharoitlari
Sharbat uchun uzum yetishtirishda quyidagi agrotexnik choralarga alohida e‘tibor
qaratish zarur:
Tuproq tanlash:
Yengil va o‘rtacha qumloq, unumdor tuproqlarda yaxshi o‘sadi.
Sho‘rlanishdan xoli bo‘lishi lozim.
Sug‘orish:
Vegetatsiya davrida muntazam sug‘orib borish mevalarning suvga
to‘yinishini ta‘minlaydi.
O‘g‘itlash:
Azot va kaliyli o‘g‘itlar meva sifati va hosildorlikni oshiradi.
Shakllantirish va kesish: Butalarning havo aylanishi va yorug‘lik tushishiga qulay bo‘lishi
sharbatlik uzum yetishtirishda sifatli hosil olishga yordam beradi.
Zararkunanda va kasalliklardan himoya:
O‘z paytida fungitsid va insektitsidlardan
foydalanish orqali hosilni sog‘lom saqlash mumkin.
Sharbat olish uchun uzum yetishtirishda nav tanlash bilan birga agrotexnik chora-
tadbirlarga to‘liq amal qilish zarur. Faqatgina biologik toza, sog‘lom va shirin mevalardan
olinadigan sharbatlar inson salomatligi uchun foydali va bozorda talabgir bo‘ladi. Shu bois,
mahalliy sharoitda yuqori hosildor, mazali va shifobaxsh navlarni keng joriy qilish bugungi
kundagi dolzarb vazifalardan biridir.
Asosan, nisbatan yuqori kislotali va aromatik sharbatlar ishlab chiqaradigan barcha
navlar sharbat olish uchun idealdir. Tanlangan xom ashyo sog‘lom bo‘lishi kerak, buzilish
belgilari bo‘lmagan, to‘liq pishgan, mos zichlikka ega bo‘lishi kerak. Ishlab chiqarishda
taroqlarni birinchi navbatda taroqni tozalash vositasi yordamida olib tashlash kerak.
Dekanterlar yordamida sharbatlarni olishda, rezavorlarni roliklarga qo‘shimcha bosish kabi
boshqa oldindan ishlov berish talab qilinmaydi.Oq uzum pulpasini fazali ajratishdan oldin
fermentatsiyalash hosilni oshirishi va hosil bo‘lgan sharbatning tiniqligini yaxshilashi
mumkin.
Page 92
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Uzumni maydalash – bu mevalarni butun holatdan ezilgan, qisman sharbat ajralgan
holatga o‘tkazish qadamidir. Bunda meva po‘stlog‘i yorilib, sharbati chiqib ketadi, biroq
danagi zararlanmasligi lozim. Maydalash asosan valikli maydalagichlar yordamida amalga
oshiriladi.
Maydalashning asosiy maqsadlari:
Sharbatning maksimal ajralishini ta‘minlash,
Qayta ishlash jarayonini tezlashtirish,
Enzimatik faoliyatni faollashtirish (ba‘zi texnologiyalarda).
Maydalash uskunalari:
Valikli maydalagichlar (temir yoki plastmassa valikli),
Mexanik yoki yarim avtomatik maydalagichlar,
Sanitariya talablariga javob beruvchi zanglamas po‘latdan yasalgan uskunalar.
Maydalangach hosil bo‘lgan aralashma “meva ezmasi (must)“ deb yuritiladi.
Uzumni preslash (sharbat ajratish)
Preslash — bu ezilgan uzum massasidan sharbati ajratib olinadigan qadamdir. Bu
jarayonda mexanik yoki gidravlik bosim orqali suyuq fraksiya (sharbat) va qattiq qoldiq
(pulp) bir-biridan ajratiladi.
Preslash usullari:
An‘anaviy qo‘lda preslash – kichik hajmli ishlab chiqarishda,
Gorizontal yoki vertikal presslar – o‘rta va yirik korxonalarda,
Gidravlik yoki pnevmatik presslar – zamonaviy, yuqori samarali usullar.
Jarayonning texnik talablari:
Sharbat toza va begona aralashmalarsiz bo‘lishi kerak,
Harorat 20–25°C atrofida saqlanishi lozim,
Danaklar ezilmasligi kerak (aks holda achchiqlik paydo bo‘ladi),
Oxirgi qadamda sharbat filtrlab olinadi.
Hosil bo‘lgan sharbatni keyingi qadamga uzatish
Preslashdan olingan sharbat maxsus zanglamas idishlarga to‘planadi va keyingi
texnologik qadam — filtrlash, pasterizatsiya va saqlashga tayyorlashga o‘tkaziladi.
Sharbat sifatini belgilovchi zarur qadamlardan biri bu uzumni to‘g‘ri maydalash va
samarali preslashdir. Bu qadamlarda tozalikka, texnologik intizomga va mexanik ezish-tortish
kuchlarining optimal darajada bo‘lishiga alohida e‘tibor qaratilishi kerak. Faqat shu asosda
tabiiy, shirin, toza va ozuqaviy jihatdan boy sharbat olish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotla:
1. Zamira Sapaeva va Barno Abdullaeva. “Vinochilik texnologiyasi” T-2019
2. Anvarbek Allambergenov “Sharobbop uzum navlari hosilidan ko`piradigan sharob
tayyorlash texnologiyasi” T-2016
3. Yashin Baxramovich Abdullayev “Meva-sabzavot xom ashyosidan sharbat olish jarayonidagi
yarimtayyor mahsulotni maydalash turlari va usuli tahlili” T-2024
4. R.M. Abdullaev. "Uzum yetishtirish va mayiz quritishning zamonaviy texnologiyasi" T-2013
