Page 10
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
BOLALAR KIYIMINING DIZAYNINI LOYIHALASH
METODIKASI.
Fayzullayeva Maxliyo Raxmatilloyevna
Kamoliddin Behzod nomidagi
Milliy rassomlik va dizayn institute
“Libos dizayni” kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15532164
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-May 2025 yil
Ma’qullandi: 25- May 2025 yil
Nashr qilindi: 28-May 2025 yil
Mazkur tadqiqotda kichik maktab o‘quvchilari uchun
mo‘ljallangan bolalar kiyimining sanoat seriyalarini
modulli loyihalash metodikasini ishlab chiqish
bosqichlari bayon etilgan. Ushbu yosh guruhining
tanlanishi bejiz emas: 6 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan
bolalarda tana proporsiyalarining sezilarli o‘zgarishi
kuzatiladi. Xususan, bu davrda bolalar yiliga o‘rtacha 5–
7 sm ga o‘sadi, oyoq-qo‘llar uzayadi, bo‘y balandlashadi,
qorin qavariqligi kamayadi. Shu sababli kiyimni tez-tez
yangilab turish zarurati katta xarajatlarga olib keladi.
Modulli kiyim tizimi esa transformatsiya xususiyatiga
ega bo‘lib, bolalarning tana o‘zgarishlariga moslashgan
holda foydalanish muddatini uzaytirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot modulli loyihalash metodikasi orqali bolalar
kiyimi dizaynida iqtisodiy va funksional samaradorlikka
erishish imkonini ochib beradi.
KEYWORDS
modulli loyihalash; modul;
modulli
loyihalash
uslubi;
bolalar kiyimi; kichik maktab
yosh guruhi; dizayn; loyihalash;
ommaviymoslashuvchanlik;
bolalar kiyimlarining sanoat
turkumi.
Mamlakatimizda ommaviy va seriyali kiyim-kechak ishlab chiqarish tizimida modulli
loyihalash tamoyillari hanuz to‘liq tatbiq etilmagan. Bu holat, birinchi navbatda,
avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlari (SAPR)ni yaratish uchun zarur bo‘lgan ilmiy-
ma'lumotlar bazasining yetarli darajada shakllanmaganligi bilan izohlanadi. Ommaviy ishlab
chiqarish sharoitida modulli loyihalash usullarini samarali joriy etish faqat yangilangan
uslubiy-metodik baza, parametrik modellar va konstruktorlik algoritmlari mavjud
bo‘lgandagina mumkin bo‘ladi. Shu bois, kiyim-kechak sanoatida innovatsion texnologiyalarni
joriy etishda modulli yondashuvni tizimli asosda rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Natijada, iste’molchilar tayyor mahsulotlarning tashqi ko‘rinishi va o‘lchamlarini o‘zlari
o‘zgartira oladigan bo‘ladi, bu esa mahsulotlarning xizmat muddatini uzaytirish va ongliroq
iste’mol qilishga yordam beradi. Ma’lumki, modullarni bichishda oraliq chiqindilar soni
hozirgi vaqtda ommaviy ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan loyihalash usullari yordamida
tayyorlangan buyumlarni bichishdagiga qaraganda ancha kam bo‘ladi. Ekologik ishlab
chiqarishning zamonaviy tendensiyalari va chiqindilar miqdorini kamaytirish, shuningdek,
global iqtisodiy inqiroz va aholining xarid qobiliyati pasayishini hisobga olgan holda, modulli
loyihalashni har tomonlama o‘rganish kiyim-kechak dizayni sohasidagi tadqiqotlar bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar uchun istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Ushbu tadqiqot
Page 11
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
natijasida ishlab chiqilgan bolalar kiyimini modulli loyihalash metodikasi, kiyim-kechakni
avtomatik loyihalash uchun kompyuter dasturlari va tizimlarini ishlab chiqishda qo‘llanilishi
mumkin.
Zamonaviy bozorda tobora ko‘proq kompaniyalar iste’molchilarni mahsulot ishlab chiqish
jarayoniga faol jalb etmoqda. Bu yondashuv orqali ularga standart ommaviy mahsulotlardan
farqli ravishda, individual ehtiyoj va afzalliklariga moslashtirilgan shaxsiy mahsulot va
xizmatlar taklif etilmoqda. Endilikda “yakuniy, o‘zgartirib bo‘lmaydigan mahsulot”
konsepsiyasi o‘z dolzarbligini yo‘qotmoqda. Uning o‘rnini esa turli variantlar, to‘plamlar va
modullardan iborat moslashuvchan yechimlar egallamoqda. Bunday modulli yondashuv
mahsulotlarni shaxsiylashtirish, funksional moslashuvchanlik va iste’molchi ishtirokini
kuchaytirish orqali dizayn jarayonining ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
Ommaviy kastomizatsiya hozirgi kunda mijozlar ehtiyojlarining xilma-xilligi, global
raqobatning kuchayishi va axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida samarali
strategiya sifatida keng e’tirof etilmoqda. Bu yondashuv korxonalarga mahsulot va
xizmatlarni individual talabga mos holda taklif qilish imkonini yaratadi. Biroq korxonalar
duch kelayotgan muammolar, jumladan, global iqtisodiy inqirozlar, valyuta kurslarining
pasayishi va keskin tebranishlari ularning raqobatbardoshligini saqlab qolishda jiddiy xavf
tug‘dirmoqda. Ayniqsa, import qilinadigan xomashyo va texnologiyalar narxining
o‘zgaruvchanligi modulli ishlab chiqarish tizimlariga moslashuvchanlik va barqarorlik
talablarini yanada oshirmoqda. Shu bois ommaviy kastomizatsiyani joriy etish nafaqat
marketing yondashuvi, balki iqtisodiy barqarorlikni ta'minlovchi strategik vosita sifatida ham
ko‘rilmoqda.
Ommaviy kastomizatsiyani tasniflashning turli yondashuvlari mavjud bo‘lib, bu yo‘nalishda
Lempel va Mintsberg (1996), Gilmor va Payn (1997), Amaro (1999), Dyurey (2000), Alford
(2000), Makkarti (2004) kabi tadqiqotchilar tomonidan muhim ilmiy izlanishlar olib borilgan.
Garchi ularning taklif etgan klassifikatsiya modellari nomlanishi va tuzilmasi bo‘yicha
farqlansa-da, barcha yondashuvlarda umumiy tamoyil sifatida modulli yondashuv ommaviy
kastomizatsiyaning eng samarali va asosiy shakllaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Bu
yondashuv mahsulotlarni qismlarga ajratish, ularni turli konfiguratsiyalarda yig‘ish va
foydalanuvchi ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi, shu orqali ishlab chiqarish
samaradorligini saqlagan holda shaxsiylashtirilgan yechimlar taqdim etish imkonini yaratadi.
Ushbu tadqiqotda 6,5 yoshdan 11,5 yoshgacha bo‘lgan qizlar hamda 6,5 yoshdan 12
yoshgacha bo‘lgan o‘g‘il bolalarni qamrab oluvchi kichik maktab yoshidagi bolalar uchun
kiyimlar konstruksiyasi o‘rganilgan. Bu yosh davrida bolalar tana o‘lchamlarida keskin va
izchil o‘zgarishlar kuzatiladi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, bolalar bo‘yi har yili o‘rtacha 5–7
sm ga o‘sadi: olti yoshli bola o‘rtacha 122 sm bo‘lsa, 11–12 yoshga kelib bu ko‘rsatkich 152 sm
gacha yetadi. Tana vazni esa yiliga 2–2,7 kg ortib boradi va olti yoshdan o‘n ikki yoshgacha
bo‘lgan davrda ikki baravarga — taxminan 18 kg dan 36 kg gacha — ko‘payadi.
Bo‘y va vazndagi bu kabi tez o‘zgarishlar kiyim o‘lchamlari va bo‘ylarining tez-tez
yangilanishini talab qiladi. Bu esa ota-onalarning byudjetiga sezilarli moliyaviy yuk soladi. Shu
nuqtai nazardan, modulli kiyimlar ushbu yosh guruhidagi bolalar uchun amaliy va iqtisodiy
jihatdan qulay yechim sifatida namoyon bo‘ladi. Modulli dizayn asosida ishlab chiqilgan
kiyimlar bir necha yil davomida bolalarning tana o‘zgarishlariga mos tarzda kiyimning
o‘lchami, bo‘yi va tashqi ko‘rinishini transformatsiya qilish imkonini beradi.
Page 12
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Yuqorida keltirilgan GOST standartlaridagi antropometrik o‘lchamlar asosida kichik maktab
yoshidagi o‘g‘il va qiz bolalar figuralarining proporsiyalari hisoblab chiqildi va ular asosida
1:10 masshtabdagi figura-manekenlar chizib tasvirlandi. Ushbu manekenlar bolalar
kiyimlarining optimal gorizontal va vertikal bo‘linish darajalarini aniqlashda eksperimental
asos bo‘lib xizmat qildi.
Manekenlar quyidagi parametrlar asosida ishlab chiqilgan:
-
O‘g‘il bola: 9–10 yoshga mos, bo‘y uzunligi – 152 sm, ko‘krak aylanasi – 64 sm, V
to‘liqlik guruhi;
-
Qiz bola: 9–11 yoshga mos, bo‘y uzunligi – 146 sm, ko‘krak aylanasi – 60 sm, V to‘liqlik
guruhi.
Ushbu figura-manekenlar 1-rasmda keltirilgan bo‘lib, ular asosida kiyimlarning
transformatsion va modulli konstruksiyalarini loyihalash uchun zarur geometrik
proporsiyalar belgilandi. Natijada, bolalar kiyimining funksional va estetik talablariga javob
beruvchi konstruktiv yondashuvlar asoslab berildi.
Garmonik proporsiyalarni hisoblash usuli kichik maktab yoshidagi bolalar gavdasining
anatomik xususiyatlariga moslashtirildi va u asosida gafdani proporsiyalashning modulli to‘ri
(GPMT) tizimi ishlab chiqilib, kengaytirilgan. Ushbu tizim bolalar figura-strukturasining
gorizontal va vertikal nisbatlarini aniq belgilash, shuningdek, modulli kiyim
konstruksiyasining asosiy tayanch nuqtalarini aniqlash imkonini beradi. Natijada, individual
antropometrik xususiyatlarga asoslangan garmonik va funksional kiyim konstruksiyalari
loyihalash imkoniyati yaratildi.
1-rasm. Boshlang‘ich maktab yoshidagi o‘g‘il va qiz bolalarning qo‘g‘irchoq shakllari.
Kostyumda shakl uyg‘unligining mezoni an’anaviy ravishda uning alohida qismlari o‘rtasidagi
mutanosiblik — ya’ni proporsiyalar muvozanatida deb qaraladi. Proporsiyalar nazariyasining
markaziy tushunchalaridan biri bu — “oltin kesim” (OK) bo‘lib, u tarixan estetik ideallik
O‘g‘il bola, bo‘yi 152 sm, ko‘krak
aylanasi 64 sm, V zich tuzilishli
guruh, yoshi 9-10 da
Qiz bola, bo‘yi 146 santimetr,
ko‘krak aylanasi 60 santimetr, V
zichlangan guruh, yoshi 9-11 da
Page 13
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
mezoni sifatida shakllangan. I.P. Shmelev talqinida inson gavdasi — bu o‘z atrofidagi makonga
rezonansli ohang bag‘ishlovchi oltin modullar uyg‘unligida tashkil topgan tabiiy shakldir.
Zamonaviy kostyum esa nafaqat tashqi ko‘rinish elementi, balki inson qomatining tabiiy
shakliga asoslangan murakkab kommunikatsion tizim sifatida talqin qilinmoqda. Aynan shu
tabiiy-proportsional uyg‘unlik kostyumning vizual “kayfiyati”ni, ya’ni estetik ta’sir kuchini
belgilaydi. Ayniqsa moda kostyum kontekstida bu uyg‘unlik tashqi obrazning ma’naviy va
emotsional mazmunini ifodalovchi asosiy vositaga aylanadi.
9-11 yoshdagi bolalarning haqiqiy gavda shakllarining oltin nisbatli modullarini belgilash
uchun Le Korbyuzening "Modulor" tizimidan I.P. Shmelyov qayta ishlagan holda foydalanildi.
O‘g‘il bola gavdasining “qizil” qatori va oltin kesim asosidagi proporsional modullash o‘g‘il
bola uchun tayyorlangan “qizil” qator bo‘y uzunligi 152 sm bo‘lgan figuraning proporsional
modellashtirilgan ko‘rinishidir. Ushbu qator oltin kesim (ZS) nisbatiga asoslangan bo‘lib,
asosiy proporsional koeffitsient sifatida 0,618 qiymati qabul qilingan. Bo‘y uzunligi ketma-ket
ravishda ushbu nisbatga ko‘paytirib borilgan va natijada quyidagi sonli qator hosil qilingan
(miqdorlar yaxlitlangan holda):
94; 58; 36; 22; 13,7; 8,5; 5,2; 3,2 va 2 sm.
Mazkur qiymatlar o‘g‘il bola figurasining asosiy antropometrik zonalarida (masalan: gavda
markazi, ko‘krak balandligi, bel chizig‘i, tizzalar va boshqalar) joylashgan gorizontal
kesimlarning pozitsiyasini aniqlash uchun ishlatilgan. Ushbu qator har ikki yo‘nalishda –
yuqoriga va pastga nisbatan simmetrik tarzda joylashtirilgan bo‘lib, gavda proporsiyalarining
garmonik tuzilishini ta'minlashga xizmat qiladi.
“Qizil” qator asosida shakllantirilgan proporsional modul qiymatlari bolalar figurasi
proporsiyalarini tahlil qilishda muhim rol o‘ynagan bo‘lsa-da, uning modul sonlari amaliy
konstruktorlik jarayonlari uchun yetarli darajada ko‘lamli emasligi aniqlangan. Shu sababli,
kengroq miqyosda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan “ko‘k” qator ishlab chiqildi.
Ushbu qatorning bazaviy asosiga 175 sm uzunlik — ya’ni oyoq tagidan yuqoriga ko‘tarilgan
qo‘l barmoqlari uchigacha bo‘lgan to‘liq vertikal masofa (shartli “erkin gavda cho‘zilmasi”)
qabul qilindi. Oltin kesim (0,618) nisbatiga asoslangan holda shakllantirilgan “ko‘k” qatorning
modul qiymatlari quyidagicha:
108; 67; 41,3; 25,5; 15,8; 10; 6; 3,7; 2,3 sm.
Bu modul miqdorlari 2-rasmda “qizil” va “ko‘k” qatorlarning bir-biriga nisbatan joylashuvi
orqali sxematik tarzda tasvirlangan. Ushbu yondashuv dizaynda ko‘p darajali proporsional
tizim yaratish imkonini beradi, bu esa kiyim detallarini joylashtirish, konstruktiv
bo‘linmalarni aniqlash va siluet uyg‘unligini saqlashda muhim vosita hisoblanadi.
Page 14
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
2-rasm. “Ko‘k” va “qizil” qatorlarning modulli miqdorlari:
a - yuqoridan pastga, kamayish tartibida; b - pastdan yuqoriga.
Oltin kesim asosida hisoblangan modul qiymatlari bolalar kiyimini loyihalashda ikki asosiy
yo‘nalishda amaliy ahamiyat kasb etadi:
-
Modul balandligi sifatida – ya’ni kiyim detallari yoki figura segmentlari bo‘yicha
vertikal proporsiyalarni aniqlash uchun;
-
Kostyumning gorizontal bo‘linish darajalari sifatida – ya’ni shaklning estetik va
funksional segmentlarini belgilash uchun.
Har bir to‘g‘ri burchakli modul elementining kengligini hisoblashda esa tegishli modul
balandligi oltin kesim (ZS) nisbatiga mos ravishda 0,618 koeffitsiyentiga ko‘paytiriladi. Shu
tarzda aniqlangan kengliklar modul shaklining garmonik o‘lchamlarini hosil qiladi.
Shuningdek, ushbu natijaga modul qatoridagi keyingi qiymatni kenglik sifatida qabul qilish
orqali ham erishish mumkin.
Masalan, 152 sm bo‘y uchun “qizil” qator asosida quyidagi proporsional modullar
shakllantirilgan:
58 × 36, 36 × 22, 22 × 13,7, 13,7 × 8,5, 8,5 × 5,2, 5,2 × 3,2, 3,2 × 2sm
“Ko‘k” qator asosida esa (175 sm vertikal o‘lcham uchun):
67 × 41,3, 41,3 × 25,5, 25,5 × 15,8, 15,8 × 10, 10 × 6, 6 × 3,7, 3,7 × 2,3 sm
“Etno” tushunchasi asosida bolalar uchun modulli kiyimlarni tasvirlash usulini ishlab chiqish
Bolalar modulli kiyimini vizuallashtirishga doir yangi yondashuvni ishlab chiqish jarayonida
rus xalq kiyimlariga xos bo‘lgan yelka va bel qismlarining an’anaviy bichim elementlari
alohida qiziqish uyg‘otmoqda. Ushbu elementlarning asosiy afzalligi shundaki, ular soddaligi
bilan ajralib turadi va, odatda, oddiy geometrik shakllar asosida shakllantiriladi. Natijada,
matoni ishlatishda ortiqcha chiqindilar (qirqimlar) deyarli yuzaga kelmaydi, bu esa
iqtisodiylik va funksionallikni ta’minlaydi.
“Etno” dizayn konsepsiyasida modulli yondashuv asosida o‘zgaruvchan kiyim shakllarini
yaratishda mahsulot qismlarini oddiy geometrik shakllar sifatida ko‘rib chiqish muhim
Page 15
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
metodik prinsip hisoblanadi. Bu yondashuv nafaqat konstruksiyaning soddaligi va
funksionalligini ta’minlaydi, balki mato sarfini optimallashtirish va ishlab chiqarish
chiqindilarini kamaytirish imkonini ham beradi.
Quyidagi geometrik shakllar asosiy modul elementlari sifatida qo‘llaniladi:
-
Vertikal to‘g‘ri to‘rtburchak – old va orqa mato qismlari, yelka tasmalari, planka, yon
matolar;
-
Gorizontal to‘g‘ri to‘rtburchak – yubka matosi, orqa qismning kesik bo‘lagi, jiyak;
-
To‘g‘ri burchakli uchburchak – yon klin (kengaytiruvchi bo‘lak);
-
Teng yonli trapetsiya – koftaning kesik (pastki) qismi;
-
Romb shakli – jiyak yoki dekorativ detal;
-
Kvadrat – orqa qismdagi kesik bo‘lak yoki markaziy detal sifatida ishlatiladi.
Etnik bichiq tamoyillari — ayniqsa, tekislikda ifodalanuvchi ko‘pburchaklar asosida yaratilgan
konstruksiyalar — modulli loyihalash tizimlari uchun muhim konseptual asos bo‘lishi
mumkin. Bu yondashuv bir tomondan, milliy merosga asoslangan dizayn echimlarini taklif
etsa, ikkinchi tomondan esa zamonaviy kiyim dizayni uchun ekologik va modellashtirishda
qulay bo‘lgan yechimlar zaminini yaratadi.
3-rasm. An’anaviy rus sarafanlarining konstruksiya turlari va sirt yoyilmalari
An’anaviy rus sarafanlari soddaligi, konstruktiv barqarorligi va geometrik modulga
asoslangan tuzilmasi bilan ajralib turadi. Bu konstruktsiya tamoyillari zamonaviy modulli
kiyim dizayni uchun ham asos bo‘lishi mumkin. Sarafanlarning sirt yoyilmalari deyarli
chiqindisiz bo‘lib, ekologik va iqtisodiy jihatdan ham qulay yechim hisoblanadi.
Xulosa
Mazkur tadqiqotda kichik maktab yoshidagi bolalar uchun modulli kiyim dizaynini
loyihalashning ilmiy-nazariy va amaliy asoslari ishlab chiqildi. Bolalar tana proporsiyalarining
keskin o‘zgaruvchanligi, kiyimni tez-tez almashtirish zarurati, shuningdek, ekologik va
iqtisodiy omillar modulli yondashuvni qo‘llashning dolzarbligini ko‘rsatadi. Oltin kesim
tamoyiliga asoslangan “qizil” va “ko‘k” qatorlar yordamida garmonik proporsiyalar tizimi
ishlab chiqildi hamda 1:10 masshtabdagi manekenlar asosida transformatsion
konstruktsiyalar modellashtirildi. Tadqiqotda ilgari surilgan antropomorf modulli to‘r (GPMT)
va figura proporsiyalash algoritmi (FPAMT) bolalar kiyimi dizaynida estetik muvozanat va
Page 16
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
funksional moslashuvchanlikni ta’minlaydigan yangi texnologik yondashuv sifatida taklif
etildi. Shuningdek, etno-dizayn konsepsiyasi asosida geometrik modullar orqali ishlab
chiqilgan modellar milliy an’analarni saqlagan holda zamonaviy ishlab chiqarish talablariga
javob bera olishi isbotlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vozmilova A.A. Разработка методики модульного проектирования промышленных
серий детской одежды [Metodik uslubda bolalar kiyimining sanoat seriyalarini modulli
loyihalash] // Kostyumologiya: Journal of Clothing Science. — 2022. — T. 7, № 1. — ISSN:
2587-8026.
2.
Nemirova L.F. / Ommaviy moslashtirish, moda, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasi
/ Xizmat ko‘rsatish sohasi iqtisodiyoti: muammolar va istiqbollar / Ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari to‘plami. Omsk davlat xizmat ko‘rsatish instituti,2015, 1-4 b.
3.
Pine, B.J. / Ommaviy moslashtirish: biznes raqobatining yangi chegarasi / Boston,AQSH:
Garvard Biznes Maktabi, 1999, 333 b.
4.
Alford, D., Sackett, P. va Nedler, G. / Ommaviy moslashtirish - avtomobil sanoati
5.
nuqtai nazari / Xalqaro ishlab chiqarish iqtisodiyoti jurnali 66, 2000, 99-110 b.
6.
Pine, B.J. va Gilmore, H.J. / Tajriba iqtisodiyoti / Brayton, Angliya: Garvard Biznes Matbuoti,
2011, 359 b.
7.
Blecker, T. va Abdelkafi, N. / Ommaviy moslashtirish tizimlarida modullik va kechiktirilgan
mahsulot farqlanishi - muammolar va yechimlar, tahrir
