Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA MEDITSINA
TERMINLARINING GRAMMATIK VA SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
Rahimjonova Iroda Taklif qizi
Turan International University
70230101 – Lingvistikа (ingliz tili)
yo‘nаlishi magistranti
irahimjanova95@gmail.com
+998974643707
https://doi.org/10.5281/zenodo.15532157
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-May 2025 yil
Ma’qullandi: 25- May 2025 yil
Nashr qilindi: 28-May 2025 yil
Ushbu ilmiy maqolada o‘zbek va ingliz tillarida tibbiyot
terminologiyasining
grammatik
va
semantik
xususiyatlari o‘rganiladi. Tibbiy atamalarning tuzilishi,
ularning morfologik shakllari, sintaktik birikmalardagi
roli hamda semantik jihatdan ifodalagan mazmuni
taqqoslab tahlil qilinadi.
KEYWORDS
tibbiyot terminologiyasi, o‘zbek
tili, ingliz tili, grammatika,
semantika,
tarjima,
leksik
tahlil, terminlar tuzilishi.
Bugungi kunda ilm-fan, ta'lim va sog‘liqni saqlash sohalarida xalqaro hamkorlikning
kengayib borayotgani zamonaviy kommunikatsiya vositalari va axborot texnologiyalari bilan
chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, tibbiyot sohasida ingliz tilining xalqaro ilmiy aloqa tili sifatida
tutgan o‘rni har qachongidan ham yuqori. Deyarli barcha xalqaro tibbiy konferensiyalar, ilmiy
maqolalar, protokollar, diagnostika va davolash standartlari ingliz tilida olib boriladi. Shu
bois, ushbu tilda yaratilgan tibbiy axborotni to‘g‘ri anglash, tahlil qilish, tarjima qilish va
amaliyotga tatbiq etish zamonaviy tibbiy xodimlar, tarjimonlar, tilshunoslar va tadqiqotchilar
oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
O‘zbek tilidagi tibbiyot terminologiyasi lingvistik nuqtai nazardan murakkab va ko‘p
qirrali tizimni tashkil etadi. Ushbu terminlar o‘zbek tili grammatik qurilishi, morfologik va
sintaktik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Tibbiyot atamalarining semantik jihatdan boyligi
ularning turli manbalardan olinganligi va ilm-fanning uzluksiz rivojlanishi bilan bog‘liqdir.
Tibbiyot sohasidagi terminlar asosan xalqaro terminologiya bilan bog‘liq bo‘lsa-da, o‘zbek
tilining milliy xususiyatlarini aks ettiruvchi mahalliy terminlar ham mavjud.
Tibbiyot terminlarining grammatik jihatdan shakllanishi turli usullar yordamida amalga
oshadi. O‘zbek tilida tibbiy atamalar asosan affiksatsiya, kompozitsiya va qisqartmalar orqali
hosil qilinadi. Masalan,
“-lik”
qo‘shimchasi bilan hosil qilingan
“anemiklik”, “-chi”
qo‘shimchasi yordamida
“kardiolog-chi”,
“-shunos”
qo‘shimchasi bilan
“dermatolog-
shunos”
kabi atamalar paydo bo‘lgan. Bu tibbiy atamalar o‘zbek tilining so‘z yasash usullariga
mos ravishda shakllanadi.
O‘zbek tilidagi tibbiyot terminlari semantik jihatdan turli omillar bilan bog‘liq. Ba’zi
terminlar xalqaro miqyosda ishlatiladigan leksik birliklarning o‘zbekcha ekvivalentlariga ega
bo‘lsa, ba’zilari esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri transliteratsiya qilinadi. Masalan,
“diagnostika”,
“operatsiya”, “terapiya”
kabi so‘zlar xalqaro atamalar sifatida o‘zbek tilida ham qo‘llaniladi.
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Biroq,
“shamollash”, “qon bosimi”, “bo‘g‘imlar kasalligi”
kabi atamalar esa o‘zbek tilining
ichki resurslaridan foydalanib yaratilgan.[1]
O‘zbek tibbiyot terminologiyasida sinonimiya va antonimiya hodisalari keng uchraydi.
Masalan,
“diabet”
va
“qand kasalligi”
sinonim hisoblanadi, chunki ikkalasi ham bir kasallikni
ifodalaydi. Shuningdek,
“gipertoniya”
(qon bosimining yuqori bo‘lishi) va
“gipotoniya”
(qon
bosimining past bo‘lishi) antonim hisoblanadi. Bu hodisalar terminlarning tibbiyot fanidagi
ma’no doirasini kengaytirishga xizmat qiladi.
O‘zbek tilida tibbiyot terminlarining qo‘shma so‘zlar va so‘z birikmalari orqali
shakllanishi ham keng tarqalgan. Masalan,
“o‘pka yallig‘lanishi”
(pnevmoniya),
“yurak
yetishmovchiligi”
(insuffitsiyensiya),
“oshqozon-ichak trakti”
(gastrointestinal trakt) kabi
murakkab terminlar mavjud. Bu terminlar odatda tibbiyot amaliyotida qo‘llaniladigan aniq
diagnostik va klinik tushunchalarni ifodalaydi.
Tibbiyot terminlarini tarjima qilishda ham qator muammolar mavjud. Ba’zi atamalar
xalqaro ilmiy doirada yagona shaklda ishlatilganligi sababli, ularning o‘zbek tilidagi mos
ekvivalentlarini topish qiyin bo‘ladi. Masalan
, “stroke”
(insult) yoki
“myocardial infarction”
(miokard infarkti) kabi terminlarni bevosita o‘zbek tiliga tarjima qilish murakkab bo‘lishi
mumkin. Shu sababli, ko‘plab hollarda transliteratsiya qilish usuli qo‘llaniladi.
O‘zbek tilidagi tibbiyot terminologiyasi lingvistik jihatdan murakkab va turli tillarning
ta’sirini o‘zida aks ettiruvchi tizimdir. Grammatik va semantik jihatdan u xalqaro ilm-fan bilan
bog‘liq bo‘lsa-da, milliy tilning ichki qoidalariga ham moslashgan. Ushbu terminlarni o‘rganish
va standartlashtirish kelajakda ilmiy tadqiqotlar va tibbiyot sohasining rivojlanishiga xizmat
qiladi.[2]
Ingliz tilidagi tibbiyot terminologiyasi ham murakkab grammatik tuzilishga ega bo‘lib,
ko‘pincha yunoncha va lotincha ildiz so‘zlardan hosil bo‘lgan. Ingliz tilida tibbiyot terminlari
asosan prefikslar, suffikslar va qo‘shma so‘zlar orqali shakllanadi. Masalan,
“-itis”
qo‘shimchasi yallig‘lanish kasalliklarini ifodalash uchun ishlatiladi:
“bronchitis”
(bronxit),
“arthritis”
(artrit).
“-logy”
qo‘shimchasi esa fan sohalarini bildiradi:
“dermatology”
(dermatologiya),
“gynecology”
(ginekologiya).
“-ectomy”
qo‘shimchasi esa jarrohlik
amaliyotlarini anglatadi:
“appendectomy”
(apandisit olib tashlash operatsiyasi),
“hysterectomy”
(bachadonni olib tashlash operatsiyasi).
Ingliz tilida shuningdek, prefikslardan keng foydalaniladi. Masalan,
“hypo-”
(kam yoki
past) va
“hyper-”
(ortiqcha yoki yuqori) prefikslar orqali yangi atamalar hosil qilinadi.
“Hypoglycemia”
(qonda past glyukoza darajasi) va
“hyperglycemia”
(qonda yuqori glyukoza
darajasi) ushbu prefikslarga misol bo‘la oladi. Bu prefikslar kasalliklarning holati va
sabablarini tushuntirish uchun keng qo‘llaniladi.
Ingliz tibbiyot terminologiyasida qisqartmalarning o‘rni ham katta. Masalan,
“CT scan”
(kompyuter tomografiyasi),
“MRI”
(magnit-rezonans tomografiya),
“ICU”
(reanimatsiya
bo‘limi) kabi qisqartmalar tibbiyot mutaxassislari o‘rtasidagi muloqotni soddalashtirishga
xizmat qiladi.
O‘zbek va ingliz tilidagi tibbiyot terminologiyasi grammatik jihatdan turli xususiyatlarga
ega bo‘lib, har biri o‘z til qoidalariga asoslangan holda shakllangan. O‘zbek tili milliy atamalar
va xalqaro terminlarni o‘z ichiga olgan holda rivojlangan bo‘lsa, ingliz tili ko‘proq lotin va
yunon ildiz so‘zlariga asoslangan tizimni shakllantirgan. Ushbu terminlarni o‘rganish va
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
standartlashtirish kelajakda ilmiy tadqiqotlar va tibbiyot sohasining rivojlanishiga xizmat
qiladi.
Ingliz tilidagi tibbiyot terminologiyasi semantik jihatdan o‘ziga xos bo‘lib, terminlarning
ma’no munosabatlari, sinonimiya, antonimiya va metaforik ma’nolar tizimini o‘z ichiga oladi.
O‘zbek va ingliz tillarida meditsina terminlarining grammatik va semantik
xususiyatlari
Xususiyat
Ingliz tili
O‘zbek tili
Ilmiy asoslar
/ Izohlar
Grammatik
tizim
Analitik til, so‘zlar alohida,
ko‘proq mustaqil shaklda
ishlatiladi.
Sintetik
til,
so‘zlar
qo‘shimchalar yordamida
o‘zgaradi,
grammatik
vazifa
qo‘shimchalarga
bog‘liq.
(Comrie, 1989;
Payne, 1997)
So‘z turkumlari
Asosan
ism
,
sifat
, ba’zan
fe’l
sifatida ishlatiladi.
Asosan
ism
;
qo‘shimchalar
bilan
ko‘plik, egalik va hol
qo‘shimchalari
bilan
grammatik shakllar hosil
bo‘ladi.
(Azimjon
Qosimov,
2005;
Nida, 1964)
Prefiks
va
suffikslar
Meditsina
terminlarida
ko‘p:
-itis
,
-ectomy
,
hyper-
,
neo-
,
cardio-
kabi.
Lotin
yoki
ingliz
ildizlariga
o‘zbekcha
qo‘shimchalar
(ko‘plik,
egalik, hol) qo‘shiladi:
dermatitlar
,
dermatitning
.
(Mona Baker,
1992; Rahimjanova,
2024)
Ko‘plik shakli
Qo‘shimcha orqali:
-s
,
-es
;
maxsus
shakllar
(bacterium → bacteria).
Qo‘shimchalar orqali:
-
lar
,
-lar
(masalan,
kasalliklar, jarohatlar).
(Koller, 2012;
Egamberdiyev,
2020)
Semantik
aniqlik
Juda aniq, har bir termin
o‘ziga xos kasallik, jarayon
yoki organni bildiradi.
Aniq,
ammo
ba’zan
ko‘chma ma’nolar mavjud
(masalan, qon so‘zi).
(House, 2015;
Usmonova, 2018)
Morfo-semantik
tuzilish
Kompozitsiya
va
derivatsiya asosida:
neuro-
+
logy
,
cardiopulmonary
.
Lotin ildizlari + o‘zbek
grammatik
qo‘shimchalari (dermatit
→ dermatitlar).
(Newmark,
1988;
Qosimov,
2003)
Terminlarning
hosil bo‘lishi
Ko‘pincha
ilmiy
asoslangan,
yunon-lotin
ildizlari,
yangi
ilmiy
atamalar tez paydo bo‘ladi.
Tarjima,
adaptatsiya,
ko‘plab
so‘zlar
o‘zbeklashtiriladi yoki asl
ko‘rinishda qoldiriladi.
(Shlesinger,
2010;
Tursunov,
2018)
Sinonimlar
Kamroq,
ilmiy
matnlarda aniq bitta atama
qo‘llanadi.
Ko‘pincha
sinonimlar
mavjud,
ayniqsa xalqaro va milliy
atamalar o‘rtasida.
(Abdullaeva,2
019; House, 2009)
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
Xususiyat
Ingliz tili
O‘zbek tili
Ilmiy asoslar
/ Izohlar
Terminlarning
kontekstga
bog‘liqligi
O‘zining qat’iy kontekstida
ishlatiladi; faqat tibbiy
matnlarda aniq ma’no
beradi.
Ba’zan kundalik nutqda
ham ishlatiladi, ammo
tibbiy
kontekstda
aniqroq.
(Baker, 1988;
Mirzoeva, 2022)
Leksikogra
fik yondashuv
Keng tarqalgan elektron
lug‘atlar,
standartlashtirilgan
xalqaro kodlash tizimlari
(ICD, SNOMED CT).
Milliy
lug‘atlar
yaratilmoqda; tarjima va
normallashtirish ishlari
davom etmoqda.
(WHO ICD-10,
2019; Rahimjanova,
2024)
Tibbiyot terminlarida sinonimiya keng tarqalgan hodisa bo‘lib, ko‘p hollarda bir kasallik
yoki muolaja bir necha nomga ega bo‘lishi mumkin. Masalan,
“hypertension”
va
“high blood
pressure”
sinonim hisoblanadi. Shuningdek,
“stroke”
va
“cerebrovascular accident”
(CVA)
atamalari ham sinonim sifatida ishlatiladi.[3]
Antonimiya hodisasi ham tibbiyot terminologiyasida keng tarqalgan. Masalan,
“hyperglycemia”
(qonda yuqori glyukoza darajasi) va
“hypoglycemia”
(qonda past glyukoza
darajasi) antonim terminlar hisoblanadi.
“Benign”
(yaxshi xulqli o‘sma) va
“malignant”
(yomon xulqli o‘sma) atamalari ham antonim munosabatga ega.
Shuningdek, metaforik terminlar ham ingliz tilidagi tibbiyot terminologiyasida uchraydi.
Masalan,
“frozen shoulder”
(muzlagan yelka) yelka harakatining cheklanishini anglatadi,
yoki
“heart attack”
(yurak xuruji) yurak faoliyatining to‘satdan buzilishini ifodalaydi.
Ingliz tilidagi tibbiyot terminlari semantik jihatdan turli murakkab ma’no
munosabatlariga ega bo‘lib, sinonimiya, antonimiya va metaforik ishlatishlar ushbu
terminologiyaning muhim xususiyatlaridandir.
O‘zbek va ingliz tillarida tibbiyot terminologiyasining grammatik va semantik
xususiyatlari o‘ziga xos jihatlarga ega bo‘lib, har ikkala til tibbiyot sohasining ilmiy
terminlarini shakllantirishda o‘ziga xos yo‘nalishlarni qabul qilgan. O‘zbek tili tibbiyot
terminlarini shakllantirishda asosan milliy lug‘at va xalq tiliga asoslangan bo‘lsa, ingliz tili
lotin va yunon tilidan ko‘plab ilmiy atamalarni qabul qilib, ularni xalqaro terminologiya
tizimiga kiritgan.
O‘zbek tilidagi tibbiyot terminlari grammatik jihatdan affiksatsiya, qo‘shma so‘zlar va
qisqartmalar orqali shakllangan. Masalan
, “-lik”, “-chi”, “-shunos”
qo‘shimchalari
terminologik birliklarni hosil qiladi. Bu esa tibbiyot sohasida milliy atamalarni yaratishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Ingliz tilida esa prefikslar va suffikslar keng qo‘llanilib, tibbiyot
terminlarini shakllantirishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Masalan,
“-itis”
(yallig‘lanish),
“-
logy”
(fan sohasi),
“-ectomy”
(jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash) kabi suffikslar turli kasallik
va muolajalarni ifodalash uchun ishlatiladi.[4]
Semantik jihatdan o‘zbek va ingliz tillari orasida muhim farqlar mavjud. O‘zbek tilida
sinonimlar va xalq tiliga yaqin tushunchalar tibbiy atamalarga moslashtirilgan bo‘lsa, ingliz
tilida terminologiya ko‘proq ilmiy asosga ega bo‘lib, lotin va yunon manbalariga tayanadi.
Masalan, o‘zbek tilida
“qand kasalligi”
va
“diabet”
sinonim atamalar sifatida ishlatilsa, ingliz
tilida
“diabetes mellitus”
ilmiy atama sifatida qabul qilingan. Shuningdek, antonim terminlar
Page 9
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 4 May 2025
www.in-academy.uz
ham muhim rol o‘ynaydi:
“gipertoniya”
va
“gipotoniya”, “hyperglycemia”
va
“hypoglycemia”
kabi tibbiy antonimlar har ikki til uchun umumiy hodisadir.[5]
Bundan tashqari, ingliz tilida tibbiyot terminlarining metaforik ma’noda qo‘llanilishi
keng tarqalgan. Masalan
, “frozen shoulder” (
muzlagan yelka) – yelka harakatining
cheklanishi yoki
“heart attack”
(yurak xuruji) – yurak faoliyatining to‘satdan buzilishini
anglatadi. O‘zbek tilida esa tibbiyot terminlari ko‘proq aniq va tushunarli ko‘rinishda
ifodalangan bo‘lib, bunday metaforik yondashuv kam uchraydi.
O‘zbek va ingliz tillarida tibbiyot terminlarini tarjima qilish ham o‘ziga xos
muammolarni keltirib chiqaradi. Ayrim atamalar xalqaro ilmiy doirada yagona shaklda
ishlatilganligi sababli, ularning o‘zbekcha ekvivalentlarini topish qiyin bo‘lishi mumkin.
Masalan,
“stroke”
(insult) yoki
“myocardial infarction”
(miokard infarkti) kabi terminlarni
bevosita o‘zbek tiliga tarjima qilish qiyinchilik tug‘dirishi sababli, ko‘plab hollarda
transliteratsiya usuli qo‘llaniladi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek va ingliz tillarida tibbiyot terminologiyasining grammatik
va semantik jihatlari bir-biridan farq qilsa-da, ularning har ikkisi ilm-fanning rivojlanishiga
xizmat qiladi. O‘zbek tili tibbiyot terminlarini milliy xususiyatlarga mos ravishda
shakllantirgan bo‘lsa, ingliz tili esa xalqaro terminologiyaga ko‘proq moslashgan. Tibbiyot
terminlarini standartlashtirish va ularning to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlash kelajakda ilmiy
tadqiqotlar va global tibbiyot sohasi uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev A. – Tarjimaning nazariy va amaliy asoslari. – Toshkent: Universitet, 2019.
2. Bo‘ronov M., Ismoilov I. – O‘zbek tilida so‘z yasalishi va terminlar. – Toshkent: Fan, 2009.
3. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi – Tibbiyotga oid maqolalar. – Toshkent: Milliy
Ensiklopediya, 2000–2020.
4. Arntz, R., Picht, H., Mayer, F. – Einführung in die Terminologiearbeit. – Hildesheim: Olms,
2009.
5. Baker, M. – In Other Words: A Coursebook on Translation. – London: Routledge, 1992.
