Page 38
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
“LANDSHAFT URBANIZMI TUSHUNCHASINING
SHAKLLANISHI VA ZAMONAVIY SHAHARSOZLIKDA
RIVOJLANISHI”
Xoshimova Fazilat Jamshid qizi
Toshkent Arxitektura Qurilish Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788099
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada landshaft urbanizmi tushunchasining
kelib chiqish tarixi, uning rivojlanishi hamda
shaharsozlikdagi o’rni o’rganilib, bugungi kunda
zamonaviy landshaft konsepsiyasining mazmuni yoritib
berilgan.
KEYWORDS
urbanizm, landshaft, balans,
infratuzilma,
barqarorlik,
aglomeratsiya
Shaharlarning o'sishi bilan sanoatning rivojlanib borishi natijasida atrof-muhitni
muhofaza qilish, inson hayoti uchun qulay sharoitlar yaratish muammosi tobora
murakkablashib bormoqda. So'nggi o'n yilliklarda atrof-muhitga xususan, shahar
ekotizimlarining yashil maydonlariga inson omilining salbiy ta'siri kuchaygan,. Shunday qilib,
yashil massivlarning degradatsiyasi muammosi (shahar bog'lari, o'rmonlar, bog'lar) - shahar
aglomeratsiyalaridagi eng muhim ekologik muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Shahar
ekinlari turli funktsiyalarni bajarib, ular orasida zamonaviy shahar atrof-muhitini
shakllantirish hamda muhofaza qilish muhim o’rin egallaydi. Tabiiy landshaftlardan
foydalanishni tartibga solish usullarini ishlab chiqish barcha davlatlar uchun dolzarbdir.
Tabiiy landshaftga ega hududlardan foydalanish jarayonida ortga qaytarib bo’lmaydigan
salbiy o’zgarishlar sodir bo‘lish ehtimollari yuqori bo’lganligi sababli texnik taraqqiyotning
barcha bosqichlarida arxitekturaviy tashkilotlarning asoslangan uslublariga ega bo’lish hamda
ulardan foydalanish muhim hisoblanadi. Landshaft urbanizmi-bu dizayndagi yangi
yondashuv bo’lib, tegishli funksional zonalashtirishga ko’ra shahar muhitini tashkil qiladi.
Shahar muhiti globallashuv jarayoniga duch kelmoqda va loyihalashtirilayotgan obyektlar
muhitning tabiati va qulaylik parametrlariga mos kelmaydi. Shuning uchun bugungi kunda
arxitektura va shaharsozlik sohasidagi eng muhim vazifalardan biri turli vositalar bilan
shahar muhiti sifatini yaxshilashdir. Bunday vositalardan biri o‘ziga xos ekologik barqaror,
dinamik shahar muhitini yaratuvchi landshaft urbanizmidir. Tadqiqotning yangiligi shundan
iboratki, landshaft urbanizmi Metodi hozirgi bosqichda yetarli darajada o‘rganilmagan.
Landshaft urbanizmidan foydalanish zamonaviy shaharning ekologik, estetik va ijtimoiy
muammolarni hal qilishda yangicha yondashuvni beradi.
Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Hozirgi vaqtda landshaft urbanizmi intizomiy asosga ega landshaft arxitekturasini
asosiy qurilish sifatida almashtiradigan qayta qurish zamonaviy urbanizmning ajralmas
qismidir. Landshaft urbanizm metodologiyasi fanlararo va muhandislik ekologiyasi, shahar
strategiyasi, landshaft ekologiyasi va boshqa fanlarning bilimlari va usullarini birlashtiradi,
Landshaft urbanizmi ko'plab fanlardan iborat bo'lib, keng qamrovli zamonaviy va tarixiy
nazariyalarga asoslangan holda ular bilan parallel ravishda rivojlanadi.
Landshaft urbanizmi quyidagi masalalarni ko'rib chiqishni o'z ichiga oladi: suv ta'minoti
tizimi, ekologik jihatlar va yashil koridorlarni rejalashtirish, biologik xilma-xillik, yo'nalishni
ko'rib chiqish va shahar ko'p maqsadli infratuzilma koridorlaridan foydalanishni joriy etish.
Biroq, bunday ta'riflar landshaft urbanizmnida so'nggi o'n yil ichida paydo bo'lgan ba'zi
masalalarni e'tiborsiz qoldirganligi sababli tegishli qator loyihalash institutlari hamda xorij
tajribasini o’rgangan holda tubdan tahlil qilishni taqozo qiladi.
Urbanizm (Frans. urbanisme, lat. urbanus-shahar, urbs-shahar) - 20-asr shaharsozlik
yo'nalishi bo’lib, uning vakillari loyihaviy qayta rejalashda asosan yirik aholi soniga ega
bo’lgan shaharlarga e’tibor qaratdilar. Urbanizm nazariyasining shakllanishida ayniqsa 1920-
yillarda Le Korbusye faoliyati asosiy ahamiyatga ega, 1920-yillarda urbanizm g'oyalari ba'zi
sovet me'morlariga ham katta ta'sir ko'rsatdi (N. A. Ladovskiy va boshqalar).
Landshaft-bu ko'z ko'rishi mumkin bo'lgan yer maydoni. Gollandcha "landschape" so'zi:
land-yer (uchastka, tuman) va —schap qo'shimchasi inglizcha "kema"so'ziga mos keladi. Bu
atama birinchi marta ingliz tilida hududlarni tasvirlash uchun paydo bo'ldi. Konferensiyalar
va tegishli adabiyotlar doirasida landshaftning ma’nosi va ahamiyati dekorativ, faqat tabiiy,
funksional bo‘lmagan o’simliklarni funksional joylashtiruvchi faol infratuzilma va kontekst
sohasiga aylandi. Landshaft so’zi ilgari erkin muhit degan ma’noni anglatgan bo’lsa,
keyinchalik arxitektura va shahar kontekstida bino atrofidagi maydon va shahardagi qolgan
yashil o‘simliklar muhitga tezkor, ajralmas va o‘zaro bog‘liq qism sifatida qarala boshlandi.
Jeyms Korner "yangi me’moriy landshaft tushunchalari" haqida shunday deydi:
"Me’morchilik va ekologik san’at uchun landshaft kontekstining ahamiyati nafaqat yerni
chuqur hissiy va eksperimental o‘lchashdan, balki uning ekologik va siyosiy mazmunida ham
namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, Mark Treyb landshaft endi faqat binoning asosiga "bezak"
sifatida qaralishi emas, balki buni u kontekstlashuv, yuksalish jarayonida asta-sekin chuqur
ma’no kasb etishini ta’kidlaydi hamda landshaft tushunchasi tobora kengroq tan olingan
holda arxitektura va shaharsozlik uchun yangi tajriba, ma’no shakllarini keltirib chiqaradi
hamda chuqur ekologik va ekzistensial istiqbollarni o‘z ichiga oladi.
Landshaft tushunchasining yangi talqini arxitektura va shaharsozlikda antropogen
muhitning o’zgarishlariga olib kela boshlaydi. Landshaftni yangicha tushunish yangi
"Landshaft urbanizmi" fanini tug‘diradi. Charlz Valdxaym shunday deydi: "Landshaft
urbanizmi zamonaviy urbanizm qurilish blokiga aylangan holda aniq distsiplinaga ega qayta
qurishni ifodalaydi. Landshaft urbanizmi loyihalashda yangi yondashuv hisoblanadi va ochiq
maydonlarni rejalashtirishda landshaft atrof-muhitni iyerarxiya, asosiy yadroni aniqlash,
chegaralar kabi mezonlarga tayanadi.
Page 40
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Flowing Gardens, Plasmastudio
Olympic Sculpture Park, Sietl, AQSh
Landshaft urbanizmi Singapurning ekologik yo‘naltirilgan ko‘p bosqichli rivojlanish
strategiyasining asosi (1958-2050) bo‘lib, u o‘tgan asrning 70-yillaridan boshlab
muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda
Page 41
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Ko‘kalamzorlashtirilgan ijtimoiy-rekreatsion hududlar karkasini rivojlantirish
konsepsiyasi.. 2030-yilga kelib, orol aholisining 85 foizi shahar bog‘laridan 10 daqiqa piyoda
masofada yashaydi.
