Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
MADANIYATLARARO KOMPETENSIYA SHAKLLANISHIDA
NOVERBAL KOMMUNIKATSIYANING O‘RNI
Jumayeva Muxayyo Akmamatovna
Toshkent amaliy fanlar universiteti
1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15774150
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-Iyun 2025 yil
Ushbu
maqolada
noverbal
kommunikatsiyaning
madaniyatlararo kompetensiya shakllanishidagi o‘rni
lingvistik, psixolingvistik va lingvodidaktik asosda tahlil
etilgan. Tadqiqot jarayonida Mehrabian, Birdvistell,
Ekman, Knapp va Holl, MakKafferti va Stam kabi
olimlarning konsepsiyalari asosida noverbal belgilar –
imo-ishora, yuz ifodasi, fazoviy masofa va paralingvistik
belgilarning o‘quvchilarning moslashuvchan muloqot
ko‘nikmalarini
rivojlantirishdagi
roli
yoritildi.
O‘zbekiston ta’lim muhiti misolida interaktiv metodlar va
multimodal mashg‘ulotlar orqali noverbal belgilarni
ongli o‘rgatishning samaradorligi asoslab berildi.
Maqolada
madaniyatlararo
tushunmovchiliklarni
kamaytirishda noverbal kommunikatsiyani metodik
jihatdan rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi..
KEYWORDS
noverbal
kommunikatsiya,
madaniyatlararo
kompetensiya, imo-ishora, yuz
ifodasi,
psixolingvistika,
lingvodidaktika.
Zamonaviy globallashuv jarayonida insonlar o‘rtasidagi muloqot doirasi va shakli keskin
kengayib, o‘zaro axborot almashinuvi turli madaniyat vakillarini bevosita birlashtirmoqda.
Bunday sharoitda faqat tilning grammatik va leksik tomonlarini mukammal bilish yetarli
bo‘lib qolmay, balki muloqotning noverbal qatlamini to‘g‘ri anglash va ongli tarzda qo‘llay
bilish ham zaruratga aylanmoqda. Chunki madaniyatlararo vaziyatlarda maqsadga muvofiq
signalni yetkazish nafaqat so‘zlar, balki imo-ishora, yuz ifodasi, tana holati, fazoviy masofa va
ovozning paralingvistik xususiyatlari kabi noverbal belgilar orqali ham amalga oshiriladi. Shu
sababli madaniyatlararo kompetensiya tushunchasi zamonaviy lingvodidaktika va
psixolingvistika doirasida tor doirada til ko‘nikmasi sifatida emas, balki o‘quvchining madaniy
kontekstda moslashuvchan va samarali muloqot qila olish qobiliyati sifatida talqin etiladi.
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab turli olimlar noverbal signallarning inson
muloqotidagi o‘rnini nazariy va amaliy jihatdan asoslab berdilar. Masalan, Mehrabianning
izlanishlari odamlar o‘rtasidagi hissiy axborotning katta qismi so‘zlardan tashqari belgilar
bilan yetkazilishini raqamli model asosida ko‘rsatadi.
1
Shu bilan birga, Birdwhistellning
kinestik yondashuvi, Ekmanning yuz ifodalari bo‘yicha tadqiqotlari, Knapp va Hallning
noverbal signallar tasnifi hamda MakKafferti va Stamning imo-ishora asosida til o‘rgatish
1
Mehrabian, Albert.
Nonverbal Communication
. New Brunswick: Aldine Transaction, 1971.
Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
konsepsiyasi bugungi kunda madaniyatlararo kompetensiyani shakllantirish bo‘yicha
lingvodidaktik yondashuvlarda muhim nazariy asos sifatida xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston ta’lim muhitida xorijiy til va milliy til o‘qitish jarayonida ham o‘quvchilarni
real muloqotga tayyorlashda noverbal belgilarni o‘rgatish zarurati ortib bormoqda. Bu esa
shaxsning nafaqat til kompetensiyasini, balki madaniyatlararo tushunmovchiliklarni oldini
olishga qaratilgan sotsiokulturologik moslashuvchanligini rivojlantiradi. Shu nuqtai nazardan,
mazkur maqola doirasida noverbal kommunikatsiyaning madaniyatlararo kompetensiya
shakllanishidagi o‘rni lingvistik, psixolingvistik va lingvodidaktik asosda izohlanadi.
ASOSIY QISM
Noverbal kommunikatsiya zamonaviy lingvistika va psixolingvistika tadqiqotlarida
inson muloqotining integral qismi sifatida qaraladi. Muloqot jarayonida so‘zlar qanchalik
muhim bo‘lsa, noverbal belgilar — ya’ni imo-ishora (gesture), yuz ifodasi, tana holati, fazoviy
masofa (proxemics) va ovozning paralingvistik xususiyatlari ham shunchalik ahamiyatga ega
bo‘lib, ular birgalikda muloqotning semantik va pragmatik qatlamini shakllantiradi.
Mehrabianning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, inson o‘z hissiy holatini yetkazishda so‘zlardan
ko‘ra, tana harakati va intonatsiyaga ko‘proq tayanadi; masalan, u axborotning qariyb 93 foizi
noverbal va paralingvistik belgilar orqali uzatilishini raqamli model bilan izohlagan.
2
Ray Birdwhistell noverbal belgilarni tizim sifatida tushuntirib bergan olimlardan biridir.
Uning kinestik tizim yondashuvi imo-ishora va tana harakatlarini alohida mustaqil semantik
kod sifatida talqin qiladi. Birdwhistellning asosiy da’vosiga ko‘ra, har bir noverbal belgining
ma’nosi uni kuzatish kontekstiga bog‘liq holda shakllanadi. Shu sababli universal imo-ishora
degan tushuncha qattiq chegaralangan bo‘lib, u milliy madaniyat va ijtimoiy vaziyatga mos
ravishda talqin qilinadi.
3
Masalan, boshni qimirlatish ayrim jamiyatlarda rozilik belgisi bo‘lsa,
boshqa madaniyatlarda u qarama-qarshi ma’noga ega bo‘lishi mumkin. Shunday farqlarni
o‘quvchilarga o‘rgatish ularni madaniyatlararo vaziyatlarda noverbal signallarni anglash va
to‘g‘ri qo‘llashga tayyorlaydi.
Madaniyatlararo muloqotda yuz ifodalari ham noverbal belgilar ichida alohida o‘rin
egallaydi. Paul Ekman yuz ifodalari va emotsional reaksiyalarni empirik asosda o‘rgangan
tadqiqotchilardan biri sifatida tanilgan. Uning kuzatuvlarida asosiy hissiy holatlarni aks
ettiruvchi yuz ifodalari butun dunyo bo‘ylab taxminan o‘xshash tarzda tushuniladi.
4
Bu
yondashuv universal hissiy kodlash nazariyasi sifatida tilshunoslikka kirib keldi. Shu bilan
birga, yuz ifodalari ham madaniyat kontekstida rang-barang talqin etilishi mumkin: ba’zi
jamiyatlarda emotsiyani ochiq ifodalash quvonch va samimiylik belgisidir, boshqalarda esa
hissiyotlarni yashirish madaniy norma sifatida qabul qilinadi. O‘quvchilar uchun bunday
tafovutlarni anglash, yuz ifodasini muloqotning konnotativ qatlami sifatida tushunish
madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirishga xizmat qiladi.
Mark L. Knapp va Judith A. Hallning tadqiqotlari noverbal belgilarni turlarga ajratishning
mukammal modelini beradi. Ularning qarashlariga ko‘ra, imo-ishora, yuz ifodasi, fazoviy
masofa va paralingvistik belgilar alohida guruhlarda o‘rganilishi kerak, chunki ular turli
2
Mehrabian, Albert.
Nonverbal Communication
. New Brunswick: Aldine Transaction, 1971, 43.
3
Birdwhistell, Ray L.
Kinesics and Context: Essays on Body Motion Communication
. Philadelphia: University of
Pennsylvania Press, 1970, 39.
4
Ekman, Paul.
Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings to Improve Communication and Emotional Life
.
New York: Henry Holt and Company, 2003, 12.
Page 36
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
kognitiv va psixologik jarayonlar bilan bog‘lanadi.
5
Fazoviy masofa masalasi madaniyatlararo
vaziyatlarda o‘ta dolzarb: insonlar o‘rtasidagi oraliq masofa har bir milliy madaniyatda
turlicha qabul qilinadi. Masalan, O‘zbekiston sharoitida oila va yaqin do‘stlar bilan muloqotda
fazoviy yaqinlik ijobiy baholansa, rasmiy vaziyatlarda oraliq masofani saqlash madaniy norma
sifatida qabul qilinadi. Ba’zi Yevropa va Osiyo mamlakatlarida esa bunday oraliq masofa
ko‘proq shaxsiy hududni himoya qilish belgisi bo‘lishi mumkin.
Knapp va Hall noverbal belgilarni sotsiokulturologik va universal qirralar nuqtai
nazaridan qiyoslashni tavsiya qiladi. Bu yondashuv, birinchidan, o‘quvchilarda universal
belgilarni tan olish va kontekstga mos talqin qilish ko‘nikmasini rivojlantiradi; ikkinchidan,
sotsiokulturologik farqlarni tushunish orqali madaniyatlararo tushunmovchiliklarni
kamaytiradi. Masalan, imo-ishora va tana holatini noto‘g‘ri talqin qilish ba’zida jiddiy muloqot
xatolariga olib kelishi mumkin. Shuning uchun lingvodidaktika bu belgilarni amaliy
mashg‘ulotlar orqali ongli o‘rgatishni maqsadga muvofiq deb biladi.
Scott MakKafferti va Gale Stamning izlanishlari noverbal belgilarni til o‘rgatish
jarayoniga integratsiya qilish bo‘yicha qiziqarli eksperimental dalillarni beradi. Ular imo-
ishora asosida o‘rgatish modeli (gesture-based learning) orqali multimodal kodlash
(multimodal encoding) mexanizmini tushuntiradi. Imo-ishora yordamida yangi til birligini
tushuntirish o‘quvchi ongida semantik yadroni mustahkamlaydi va u eslab qolishni
osonlashtiradi. Masalan, xorijiy til darsida o‘qituvchi yangi fe’l yoki iborani nafaqat talaffuz,
balki mos imo-ishora va yuz ifodasi bilan birga tushuntirsa, bu nafaqat leksik birlikni, balki
konnotativ qirralarni ham o‘quvchi ongida mustahkamlaydi. Bu yondashuv dramalashgan
mashg‘ulotlar, rol o‘yinlari va interaktiv vaziyatlarda yanada samarali bo‘ladi.
O‘zbekiston ta’lim muhitida xorijiy til va milliy til o‘rgatishda ham bu lingvodidaktik
yondashuvlarni qo‘llash imkoniyatlari kengayib bormoqda. Ayniqsa, dramatizatsiya, rol
o‘yinlari, diskussiya mashg‘ulotlari davomida imo-ishora va yuz ifodalarini ongli o‘zlashtirish
o‘quvchining real muloqot vaziyatlarida o‘zini erkin va moslashuvchan tutishini ta’minlaydi.
Bunda yoshning psixologik xususiyatlari, idrok darajasi va ijtimoiy tajribasi hisobga olinadi.
Masalan, boshlang‘ich va o‘rta sinf o‘quvchilarida noverbal belgilarni faollashtirish ko‘pincha
o‘yin texnologiyalari, multimodal materiallar orqali olib boriladi. Kattaroq yosh guruhlarida
esa interaktiv muhokama va ijtimoiy vaziyatga asoslangan rol o‘yinlari samarali bo‘lishi
mumkin.
Noverbal belgilarni o‘rgatish jarayonida lingvodidaktik va psixolingvistik asoslar uyg‘un
holda yotishi kerak. Mehrabianning fikricha, so‘zlarning hissiy mazmunini mustahkamlash
yoki inkor etishda intonatsiya va tana harakati bevosita rol o‘ynaydi. Birdwhistellning kinestik
nazariyasi bu jarayonning kontekstual bog‘lanishini ochib bersa, Knapp va Hall tasnifi
o‘quvchilarga belgilar tizimini tushuntirishda nazariy asos yaratadi. MakKafferti va Stam esa
imo-ishorani ongli qo‘llash til o‘rganishda kognitiv jarayonlarni tezlashtirishini amaliy dalillar
bilan tasdiqlaydi.
6
Shunday qilib, asosiy qism shuni ko‘rsatadiki, madaniyatlararo kompetensiya
shakllanishi o‘quvchining nafaqat grammatika va so‘z boyligini, balki muloqotning noverbal
qatlamini to‘liq idrok etish va boshqarish ko‘nikmasiga bog‘liqdir. Noverbal kommunikatsiya
5
Knapp, Mark L., and Hall, Judith A.
Nonverbal Communication in Human Interaction
. 7th ed. Boston: Wadsworth
Cengage Learning, 2010, 9–10.
6
McCafferty, Steven G., and Stam, Gale (Eds.).
Gesture: Second Language Acquisition and Classroom Research
.
Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2008, 27.
Page 37
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 4 Iyun 2025
www.in-academy.uz
muloqotning semantik qatlamini boyitadi, madaniyatlararo tushunmovchiliklarni kamaytiradi
va o‘quvchining real hayotiy vaziyatda o‘zini ishonchli tutishini ta’minlaydi. Shu sababli
o‘qituvchilar va til o‘rgatuvchi mutaxassislar multimodal o‘rgatish texnologiyalarini metodik
jihatdan izchil qo‘llashi, noverbal belgilarni o‘rgatishda yoshning kognitiv imkoniyatlarini
hisobga olishi zarur.
XULOSA
Yuqoridagi ilmiy asoslar va nazariy dalillar shuni ko‘rsatadiki, noverbal kommunikatsiya
muloqotning faqat yordamchi qatlami sifatida emas, balki madaniyatlararo kompetensiya
shakllanishining muhim tarkibiy qismi sifatida e’tirof etilishi lozim. Mehrabianning
izlanishlari verbal axborot bilan bir qatorda imo-ishora, yuz ifodasi va paralingvistik
belgilarning hissiy mazmunni yetkazishdagi beqiyos ahamiyatini ilmiy asoslagan bo‘lsa,
Birdvistellning kinestik tizimi ularni kontekstual bog‘lanishda talqin etish zarurligini
ko‘rsatadi. Ekman universal yuz ifodalarini aniqlab, madaniyatlararo farqlar qamrovini
tushuntirib bergan, Knapp va Holl esa noverbal belgilarni tasniflash va ta’lim jarayonida izchil
tushuntirish imkonini bergan. MakKafferti va Stamning tajribalari esa noverbal belgilarni
ongli o‘rgatish o‘quvchining multimodal kognitiv jarayonlarini rag‘batlantirishi va til birligini
samarali o‘zlashtirishga yordam berishini amalda tasdiqlaydi.
Bugungi O‘zbekiston ta’lim muhitida xorijiy va milliy tilni o‘qitishda noverbal belgilarni
lingvodidaktik asosda ongli o‘rgatish nafaqat kommunikativ kompetensiyani, balki
o‘quvchining real madaniyatlararo vaziyatlarda moslashuvchanligini oshiradi. Shu sababli
pedagoglar va metodistlar dramatizatsiya, rol o‘yinlari, interaktiv mashg‘ulotlar kabi
multimodal metodlarni yanada faol qo‘llashi, o‘quvchilarda fazoviy masofa, imo-ishora va yuz
ifodalarini mos kontekstda boshqarish ko‘nikmasini shakllantirishi zarur. Bu esa nafaqat
samarali muloqotga, balki madaniyatlararo tushunmovchiliklarni oldini olishga ham xizmat
qiladi.
Shunday qilib, noverbal kommunikatsiyani psixolingvistik, lingvistik va lingvodidaktik
asosda chuqur o‘rganish, o‘quvchilarga uning madaniyatlararo farqlarini to‘g‘ri tushuntirish
va real ta’lim amaliyotida integratsiyalash bugungi kunda dolzarb va zarur ilmiy-amaliy
yo‘nalish bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mehrabian, Albert. Nonverbal Communication. New Brunswick: Aldine Transaction, 1971.
2.
Birdwhistell, Ray L. Kinesics and Context: Essays on Body Motion Communication.
Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1970.
3.
Ekman, Paul. Emotions Revealed: Recognizing Faces and Feelings to Improve
Communication and Emotional Life. New York: Henry Holt and Company, 2003.
4.
Knapp, Mark L., and Judith A. Hall. Nonverbal Communication in Human Interaction. 7th ed.
Boston: Wadsworth Cengage Learning, 2010.
5.
McCafferty, Steven G., and Gale Stam, eds. Gesture: Second Language Acquisition and
Classroom Research. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2008.
