Page 114
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
TRITIKALE GENOTIPLARINING NAZORAT
KO‘CHATZORIDA FENOLOGIK KUZATUVLARI
Jalg‘asbaev Arzubay Biysenbay o‘g‘li
Janubiy dehqonchilik ilmiy tadqiqot istituti
tayanch doktorant
Telefon raqam: (88)657-12-28
https://doi.org/10.5281/zenodo.16639747
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 25-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 31-Iyul 2025 yil
Maqolada tritikale genotiplarining fenologik kuzatuvlar
olib
borish
jaroyonidan
vegetatsiya
davrining
boshoqlashgacha bo‘lgan kuni bo‘yicha tadqiqot
natijalari haqida so‘z yuritiladi. Bunda tritikalening 15
ta nav va tizmalari tadqiqotimiz o‘bekti bo‘lib xizmat
qiladi.
KEYWORDS
tritikale nav va namunalar,
unib
chiqish,
tuplash,
nayshalash,
boshoqlash,
boshoqlashgacha bo‘lgan kun,
nazorat ko‘chatzori.
Kelajakda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish maydonlari yanada qisqarishini
hisobga olib, boshoqli don ekinlari hosildorligini oshirish, seleksiya ishlarini kuchaytirish
maqsad qilingan. So‘nggi yillarda CIMMYT tomonidan o‘tkazilgan naslchilik tadqiqotlarida
tritikale hosildorligining o‘sish sur'ati non va makaron bug‘doyidan yuqori ekanligi aniqlandi
[1].
Tritikale ustida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ular bug‘doy donalariga
qaraganda ko‘proq azotga ega ekanligi aniqlangan [2]. Bu holat tritikale yetishtirishning
chekka hududlarda raqobat nuqtai nazaridan bug‘doy yetishtirishdan yaxshiroq ekanligini va
ishlab chiqaruvchining daromadi ko‘proq bo‘lishini aniq ko‘rsatib berdi [3].
Selektsionerlar tomonidan tritikale bo‘yicha genetik takomillashtirish bo‘yicha
tadqiqotlar davom etmoqda. Kerakli xususiyatlarga ega bo‘lgan ko‘proq tritikale genotiplari
ishlab chiqilsa, ulardan foydalanish sohalari yanada kengayadi [4].
Tritikalening butun vegetatsiya davrida rivojlanish jarayoni bug‘doynikiga o‘xshaydi.
Tritikales odatda bug‘doy boshoqlaridan balandroq va har boshoqda ko‘proq gul bo‘ladi.
Qo‘shimcha qo‘llaniladigan o‘g‘itlash donni to‘ldirish va don shakllanishida samarali omil
emas. Biroq, ma'lumki, optimal azotli o‘g‘itlarni qo‘llash kvadrat metr boshiga boshoqlar
sonini va boshoqdagi donlar sonini past miqyosda oshiradi [5].
O‘zbekistonda ekiladigan navlari amal davri 165-200 kun davom etadi. [6] Tritikale
(triticum bug‘doy, secale javdar) bug‘doy javdar duragayi ikki xil o‘simlik xususiyatlarini uzida
mujassamlashtirgan. Tritikaleni bahorgi va kuzgi shakillari mavjud. [7]
Materiallar va uslublar.
Tadqiqotda tajribalarni joylashtirish va tadqiqot davomida
fenologik kuzatuvlar, hisob va tahlillar «Butunittifoq O‘simlikshunoslik instituti VIR» (1984)
uslubi bo‘yicha olib borildi.
Page 115
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Natijalar va ilmiy munozara.
2024 - yil hosili uchun Janubiy dehqonchilik ilmiy
tadqiqot instituti tajriba maydonlarida seleksiya ko‘chatzorida 23 oktabr kuni tritikalening 15
ta nav va namunalari, 3 qaytariqda 51 paykalchada, har paykalcha 5 m
2
maydondan maxsus
ekish seyalkasi (SSFK-10-25 rusumli) bilan ekish ishlari bajarildi.
Reja va dasturga asosan agrotexnik tadbirlar o‘tkazilib, fenologik kuzatuvlar olib borildi.
Nav va namunalarning unib chiqish fazasi kuzatilganda 2023 yil 6-8 noyabr kunlari to‘liq unib
chiqish fazasi kuzatildi.
Fenologik kuzatuvlar natijasiga qaraganda 27-29 noyabr kun oralig‘ida tuplash fazasi,
14 fevraldan 28 fevralgacha naychalash fazasiga o‘tishi kuzatildi (1-jadval).
1-jadval.
Tritikale nazorat ko‘chatzori kursatkichlari
№
Nav va namunalar
nomi
Uni
b
ch
iqis
h
,
sa
n
a
Tu
p
la
sh
,
sa
n
a
N
ay
ch
al
ash
,
sa
n
a
Bo
sh
oq
la
sh
,
sa
n
a
Bo
sh
oq
la
sh
g
ach
a
bo
‘lga
n
ku
n
1
SARDOR
23.okt
24.noya
15.yanv
18.mar
147
2
KR22-TC-PYT-214
24.okt
23.noya
17.yanv
19.mar
147
3
KR22-TC-PYT-116
22.okt
19.noya
15.yanv
23.mar
153
4
KR22-TC-PYT-604
24.okt
22.noya
22.yanv
17.mar
145
5
KR22-TC-PYT-621
23.okt
17.noya
23.yanv
18.mar
147
6
KR22-TC-PYT-225
24.okt
24.noya
25.yanv
17.mar
145
7
KR22-TC-PYT-255
24.okt
19.noya
19.yanv
25.mar
153
8
KR22-TC-PYT-274
23.okt
22.noya
22.yanv
27.mar
156
9
KR22-TC-PYT-288
22.okt
23.noya
24.yanv
26.mar
156
10
KR22-TC-PYT-258
24.okt
17.noya
22.yanv
25.mar
153
11
KR22-TC-PYT-116
23.okt
19.noya
17.ya
nv
23.mar
152
12
KR22-TC-PYT-258
22.okt
24.noya
19.yanv
19.mar
149
13
KR22-TC-PYT-604
24.okt
22.noya
23.yanv
18.mar
146
14
KR22-TC-PYT-214
22.okt
23.noya
22.yanv
22.mar
152
15
KR22-TC-PYT-288
23.okt
19.noya
25.yanv
23.mar
152
Eng yuqori kursatkich
24.okt
24.noya
25.yanv
27.mar
156
O‘rtacha kursatkich
23.okt
21.noya
20.yanv
21.mar
150
Eng past kursatkich
22.okt
17.noya
15.yanv
17.mar
145
Eng muxum ko‘rsatgichlaridan biri boshoqlash fazasi, bu fazada esa 22-30 mart kunlari,
ya’ni 9 kun davom etganligi kuzatildi.
Page 116
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Shuningdek, 22-26 may kunlari to‘liq pishish fazasi kuzatildi. Jumladan, andoza Sardor
navida vegetatsiya davri 198 kun davom etgan bo‘lsa, KR22-TC-PYT-275, KR22-TC-PYT-183,
KR22-TC-PYT-601, KR22-TC-PYT-663, KR22-TC-PYT-661, KR22-TC-PYT-289, KR22-TC-PYT-
498, KR22-TC-PYT-620, KR22-TC-PYT-467 tizmalari andoza navdan erta pishganligi, 2 ta
KR22-TC-PYT-591 va KR22-TC-PYT-518 tizmalari esa andoza nav bilan teng pishganligi,
qolgan 6 ta tizmalar andoza navdan kech pishganligi kuzatildi (1-jadval).
Xulosa
qilib shuni aytish mumkin, tadqiqotda fenologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha
tritikalening nazorat ko‘chatzorida o‘rganilgan 15 ta nav va tizmalar orasida KR22-TC-PYT-
604 va KR22-TC-PYT-255 tizmalarda boshoqlashgacha bo‘lgan kun hisobidan andoza navdan
2 kunga ertachi bo‘lgan ekanligi tadqiqot natijalarida aniqlandi va seleksiyaning keyingi
bosqichlariga o‘tkazildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Guedes-Pinto, H., Darvey, N. va Carnide, V. P. (2012). Tritikale: bugun va ertaga. Springer,
Dordrext.
2.
Ortiz-Monasterio, J.I., Sayre, K.D. va Pfayfer, W.Ho. (1993). CIMMYTs non bug‘doylari va
to‘liq va 2D (2R) o‘rnini bosuvchi tritikales o‘rtasida azotni qayta tiklashdagi farqlar. Tritikale
mavzulari. 11:6-9 (Xalqaro nashr, Yangi Janubiy Uels).
3.
Varughese, G. (1986). Tritikale - chekka muhit uchun ekin. CIMMYT tadqiqotining diqqatga
sazovor joylarida. 1985. CIMMYT. Meksika, DF, 72-80.
4.
Naneli, İ. "Tritikale." İksad Yayıncılık, Ankara (2024).
5.
Kochhann, C. H., Baier, A. C. va WiethOlter, S. (1990). Tritikale, bug‘doy va javdarda hosil
ko‘rsatkichi, hosil komponentlari va azot miqdori. Proc. 2- Int . Tritikale Symp., Passo Fundo
(Braziliya), 71-73.
6.
Tritikale –Vekipidiya htts: uz. Wikipidia.org
7.
Onlayn ensklopidiya. Qomus. Info
