Page 30
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
LINGUOMADANIY JIHATDAN NEMIS TILIDAGI TANA
A’ZOLARI BILAN BOG‘LIQ IDIOMATIK IFODALARNING
QO'LLANILISHI
Bakbergenov Aybek Esbergenovich
Lingvistika: Nemis tili ixtisosligi 1-kurs magistranti,
Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16809805
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 07- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 12- Avgust 2025 yil
Mazkur maqolada nemis tilidagi tana a’zolari nomlarini
o‘z ichiga olgan idiomatik ifodalarning lingvomadaniy
talqini, ularning an’anaviy shakllari va zamonaviy
adabiy hamda og‘zaki nutqdagi yangilanish xususiyatlari
tahlil qilinadi. Tahlil jarayonida kognitiv metafora
nazariyasi va madaniyatshunoslik yondashuvlari asosida
idiomlarning ma’no o‘zgarishi, stilistik funksiyalari
hamda ijtimoiy-madaniy kontekstdagi o‘rni yoritiladi.
KEYWORDS
nemis tili, idiomatik ifodalar,
tana a’zolari, lingvomadaniyat,
an’anaviy
va
zamonaviy
qo‘llanish, metafora.
Til nafaqat muloqot vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi va madaniy
identifikatsiyasining asosiy ko‘zgusidir. Ayniqsa, idiomatik ifodalar (frazeologizmlar) tilning
obrazli qatlamini tashkil etib, xalq tafakkuridagi metaforik modellarni saqlab qoladi. Nemis
tilida tana a’zolariga asoslangan idiomatik ifodalar uzoq tarixga ega bo‘lib, ular xalqning
dunyoqarashi, turmush tarzi va milliy xarakterini aks ettiradi. Masalan, Hand aufs Herz legen
(“yurak ustiga qo‘l qo‘yish”) halollik va samimiyat timsoli bo‘lsa, den Kopf verlieren (“boshini
yo‘qotmoq”) hissiy nazoratni yo‘qotish holatini ifodalaydi. Bunday iboralar nafaqat tilning
obrazli boyligini ko‘rsatadi, balki xalq tafakkuridagi madaniy kodlarni ham yashiradi. Shu
bois, ularning an’anaviy va zamonaviy talqinlarini qiyosiy tahlil qilish nemis
lingvomadaniyatini chuqur anglashga imkon beradi [2, 72-76].
An’anaviy idiomatik ifodalar ko‘pincha tarixiy voqealar, diniy ramzlar yoki kundalik
hayotdagi mehnat jarayonlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Masalan, mit Herz und Hand (“yurak va
qo‘l bilan”) — bu ibora insonning ishga yoki vazifaga chin yurakdan kirishishini bildiradi va
o‘rta asr nemis jamiyatidagi sadoqat qadriyatlari bilan uzviy bog‘liq.
Bundan tashqari, die Zähne zusammenbeißen (“tishlarni qattiq tishlamoq”) iborasi
qiyinchiliklarga bardosh berishni anglatib, harbiy intizom va mashaqqatli mehnat
an’analaridan kelib chiqqan. Shunday qilib, tana a’zolariga asoslangan iboralar tarixiy-
madaniy kontekstda xalqning xarakterini ifodalovchi lingvokulturniy kodlar sifatida xizmat
qiladi.
XXI asr nemis tilida ko‘plab an’anaviy idiomalar yangi konnotatsiyalar va qo‘llanish
maydonlariga ega bo‘ldi. Masalan, ein Auge zudrücken (“bir ko‘zni yumish”) ilgari kichik
xatolarni kechirish ma’nosida ishlatilgan bo‘lsa, hozirgi kunda u biroq ayrim sohalarda etik
qoidalarni e’tiborsiz qoldirish holatini ham ifodalash uchun qo‘llanadi [3, 37-45].
Page 31
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Yana bir misol, kalte Füße bekommen (“oyoqlari sovuq bo‘lish”) ilgari qo‘rqish yoki
ikkilanib qolishni bildirgan, biroq zamonaviy nemis tilida bu ibora biznes, sport yoki siyosat
kontekstida tez-tez ishlatiladi va raqobat sharoitida psixologik bosimga ishora qiladi.
Quyidagi jadvalda nemis tilidagi ayrim tana a’zolariga oid idiomalar, ularning an’anaviy
va zamonaviy talqinlari hamda lingvomadaniy izohlar berilgan:
Idioma
So‘zma-so‘z
tarjima
An’anaviy ma’no
Zamonaviy
ma’no
Lingvomadaniy izoh
Hand aufs Herz
legen
Qo‘lni yurak
ustiga qo‘yish
Halollik va
samimiyat bilan
gapirish
Chin dildan
iltimos qilish
yoki ishonch
bildirish
Yurak — samimiyat
va his-tuyg‘u markazi
sifatida qadrlangan
Den Kopf verlieren
Boshini
yo‘qotmoq
Vaziyatda o‘zini
yo‘qotish, vahimaga
tushish
Qaror qabul
qilishda xato
qilish
Bosh — aql va
boshqaruv timsoli
Die Zähne
zusammenbeißen
Tishlarni
qattiq
tishlamoq
Qiyinchilikka
bardosh berish
Stressli
vaziyatda sabr
qilish
Tish — irodaviy
kuchning ramzi
Ein Auge zudrücken
Bir ko‘zni
yumish
Mayda xatoni
kechirish
Qoidalarga ko‘z
yumish (salbiy)
Ko‘z —
kuzatuvchanlik va
nazorat belgisi
Kalte Füße
bekommen
Oyoqlari
sovuq bo‘lish
Qo‘rqib qolish
Bosim ostida
orqaga
chekinish
Oyoq — harakat va
qat’iyat timsoli
Jemandem auf den
Zahn fühlen
Kimningdir
tishiga tegib
ko‘rmoq
Biror narsani
sinchiklab
tekshirish
Intervyu yoki
tergovda
ma’lumot olish
Tish — tekshiruv va
sinov ramzi
Den Hals nicht
vollkriegen
Bo‘ynini
to‘ldira
olmaslik
Hech qachon
qanoatlanmaslik
Ochko‘zlik yoki
ortiqcha hirs
Bo‘yin — ochlik va
ehtiyoj ramzi sifatida
Die Nase voll haben
Burunni
to‘ldirib
qo‘ygan
bo‘lish
Charchash, to‘yish
Vaziyatdan
bezish,
sabrsizlik
Burun — hissiy holat
indikatoridir
Jemandem den
Rücken kehren
Kimningdir
orqasini
o‘girish
Munosabatni
to‘xtatish
Sodiqlikdan voz
kechish,
e’tiborsizlik
Orqa —
munosabatning “yuz”i
sifatida
Mit dem linken Fuß
aufstehen
Chap oyoq
bilan turish
Yomon kun
boshlash
Yomon
kayfiyatda
bo‘lish
Oyoq — kunning
boshlanish ramzi
Sich etwas
hinter die Ohren
schreiben
Bir narsani
quloq
orqasiga
yozish
Biror narsani
yaxshi eslab qolish
Muhim
ma’lumotni
yodda saqlash
Quloq — eshitish va
xotira bilan bog‘liq
Sich ins
eigene Fleisch
schneiden
O‘z go‘shtini
kesib olish
O‘ziga zarar
yetkazish
O‘z xatosidan
aziyat chekmoq
Go‘sht — shaxsiy
mavjudlik va zarar
timsoli
Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Blut und Wasser
schwitzen
Qon va suv
terlash
Qattiq mehnat
qilish yoki qo‘rqish
Stress va
hayajon ostida
bo‘lish
Qon va suv — hayotiy
kuch va qo‘rquv
belgisi
Ein Brett vor dem
Kopf haben
Bosh oldida
taxta bo‘lish
Hech narsani
tushunmaslik
Vaziyatni idrok
eta olmaslik
Bosh — idrok
markazi, taxta —
to‘siq ramzi
Herz in die Hand
nehmen
Yurakni
qo‘lga olish
Jur’at qilish
Qiyin qarorni
qat’iyat bilan
qabul qilish
Yurak — jasorat va
hissiyot markazi
Ko‘plab nemis idiomalari o‘zbek tilida ham o‘xshash obrazlarda mavjud. Masalan:
Hand aufs Herz legen
↔ “Qo‘lni yurak ustiga qo‘yib aytmoq” — to‘g‘ridan-to‘g‘ri
semantik ekvivalent.
Den Kopf verlieren
↔ “Boshingni yo‘qotmoq” — hissiy nazoratni yo‘qotish.
Die Zähne zusammenbeißen
↔ “Tishlarini qattiq tishlamoq” — sabr qilish.
Biroq ayrim hollarda obraz farqli:
Kalte Füße bekommen
— nemis tilida “qo‘rqish” obrazida, o‘zbek tilida esa “qo‘rqib
ketish” deganda ko‘proq yurak bilan bog‘liq metafora ishlatiladi (yuragi orqasiga tortdi).
Ein Auge zudrücken
— o‘zbek tilida “ko‘z yumdi” iborasi mavjud, ammo madaniy
kontekstda ko‘pincha neytral bo‘lsa, nemis tilida zamonaviy qo‘llanishda salbiy baho
kuchliroq.
Xulosa.
Nemis tilidagi tana a’zolariga asoslangan idiomatik ifodalar milliy
madaniyatning muhim bo‘lagi bo‘lib, ular tarixiy an’analar va zamonaviy nutq o‘rtasidagi
uzluksiz til-madaniyat aloqasini namoyon etadi. An’anaviy shakllar ko‘proq qadriyatlar,
mehnat etikasi va diniy ramzlar bilan bog‘liq bo‘lsa, zamonaviy talqinlar globalizatsiya,
mediamuhit va ijtimoiy o‘zgarishlar ta’sirida yangilanib bormoqda. Shu bois, bunday
idiomalarni lingvomadaniy nuqtayi nazardan o‘rganish nemis tilini chuqurroq tushunish va
madaniyatlararo muloqotda samarali foydalanish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyolar:
1. Farmonovna, X. Z. (2024). QIYOSIY FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR NEMIS VA O ‘ZBEK
TILLARIDA. INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES,
1(2), 34-41.
2. Muminkulovich, A. S. (2025). NEMIS VA INGLIZ TILLARIDA SAMATIK FRAZEOLOGIK
BIRLIKLARNING QIYOSIY TAHLILI. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 43(3), 72-76.
3. Stambolishvili, N., & Abuseridze, A. (2019). Linguocultural Peculiarities of German and
Georgian Phraseological Units–Contrastive Analysis. EUREKA: Social and Humanities, (4), 37-
45.
4. Visola, S., & Abduganieva, J. (2024). IDIOMATIC EXPRESSIONS UNPACKED: ENGLISH AND
GERMAN IDIOMS IN TRANSLATION. MODELS AND METHODS FOR INCREASING THE
EFFICIENCY OF INNOVATIVE RESEARCH, 3(34), 557-565.
5. Yusupova, S. M. (2024). Representation of identity in English, German, Russian and Chechen
idioms: A corpus approach. In SHS Web of Conferences (Vol. 195, p. 02007). EDP Sciences.
