Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
АNGREN KOʻMIR KONIDАGI ISSIKLIK ELKTIRА
STАNSIYАLАRIDАGI KULNI KАYTА ISHLАSH
TEXNАLOGIYАSI.
Almatov I.M.
Xatamov G‘.A.
Suvanov F.R.
Mineral resurslar insitituti, Analitik tadqiqotlar markazi
(gayratxatamov06@gmail.com)
https://doi.org/10.5281/zenodo.16759231
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 05- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 07- Avgust 2025 yil
Hozirgi kunda ilmiy-texnik taraqqiyot tabiy resurslar
istemolining shiddatli usishi bilan bir vaqtda ishlab
chiqarish chiqindilarining koʻpayishiga sabab boʻlmoqda
va bu chiqindilardan oqilona foydalanish unumli ishlab
chiqarish, atrof muhitni himoya qilish va texnogen
chiqindilardan foydalanish sohasida yangi qayta ishlash
usullari bilan zich holatda bogʻlangan. Koʻmir kullari
murakkab, heterojen moddadir. Koʻmirni yoqishning
yuqori haroratida mineral aralashmalar oʻzgaradi;
ularda murakkab fizik-kimyoviy jarayonlar sodir boʻladi:
erish, qayta kristallanish, silikat hosil boʻlishi, shisha hosil
boʻlishi va boshqalar. Shuning uchun IESning kul-shlak
chiqindilari murakkab kimyoviy va mineralogik tarkibga
ega.
KEYWORDS
Zolo kul, shlak chiqindilar,
boytima
chiqindi,
Koʻmir,
kristallanish,
fizik-kimyoviy
jarayonlar.
Sanoat chiqindilari bilan atrof muhitni ifloslanishi asosiy muammolardan biri
hisoblanadi va asosiy qismi konchilik ishlariga tushadi. Har yili mamlakatimiz 60
mln.tonnadan ziyod foydali qazilmalarni qazib olmoqda. Lekin 1-2 % ishlatilib, qolgan qismi
chiqindi omborlariga joʻnatilmoqda. Sanoat chiqindilari hosil boʻlishi tabiiy mineral massa va
jamoat ehtiyojlariga mos kelmaydi. Bularga qazib olish chiqindilari va qayta ishlash
chiqindilari kiradi. Yigʻilib qolgan chiqindilar balansda turgan, balansdan tashqari, chiqindilar
ombori va toshqol omborlaridan tashkil topgan boʼlib, mineral resurslarning bir turi
hisoblanadi va texnogen konlar deb ham yuritiladi. Zamonaviy iqtisodiy islohotlarni
chuqurlashtirish bosqichining negizida, bosqichma-bosqich rivojlanish boradi. Oʻsib
borayotgan xalq xʻojalik ehtiyojlarini qondirish maqsadida, mineral resurslar va texnogen
chiqindilarni samarali qayta ishlash muhim omillaridan hisoblanadi. Qazib olishning ekstensiv
yoʻli oʻz ortidan yangi va yangi angiren konlardan samarasiz foydalanish oqibatiga olib
kelmoqda. Bu esa zamonaviy rivojlanish yoʻliga togʻri kelmaydi va bu holda ishga yondashish
maʻdanlarga boy konlarni tugashiga oʻlib keladi. Oqibatda unumdorligi past boʻlgan va togʻ
texnologik sharoitlari qiyin obʼektlarni qazib olishga majbur qiladi. Bunday holat boy
konlardan qazib olinadigan xom-ashyo miqdorini, unumdorligi past konda bir necha barobar
kopʻharajat qilish evaziga erishiladi, yaʻni odatdagidan koʻproq tog ʻmassasini qayta ishlashga,
qiyin boyiydigan ruda ulushini koʻpayishiga, kerakli materiallarning sarfini oshishiga, mehnat
kuchining oshishiga, ishlab chiqariladigan tayyor mahsulot tan narxiga sezilarli darajada tasir
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
koʻrsatadi va koʻp miqdorda texnogen chiqindilari yigʻilishiga olib keladi. Bularning barchasi
tadqiqot ishlarini jadlashtirishni, mineral resurslarni va texnogen chiqindilarni qayta ishlash
muammosini yechish uchun izlanishlarni talab qiladi. Sanoat chiqindilarini qayta ishlashni
yoʻlga qoʻymasdan turib, oʻsib borayotgan mineral xom-ashyolarni qazib olish va qʻayta
ishlash samaradorligini oshirib boʻlmaydi. Mazkur muammoni hal qilish yoʻlida, birinchi
navbatda ishlab chiqarishda yangi ilmiy ishlanmalarni hamda texnologik yechimlarni topish
lozim. Darhaqiqat, chiqindilarni qayta ishlash yoki ularni ishlab chiqarishga tadbiq qilish,
zamonaviy yoki samarali ishlab chiqarish texnologiyalari qoʻllanilsa, ekologik muhitni
yaxshilashga, energiya va resurslarimizni tejashga, hamda yer osti boyliklarimizni toʻliq
samarali oʻzlashtirishga olib keladi [1].
Matiryallar va tadqiqot usullari Angren koʻmir konining va Yangi-Angren IESlarida kul
va shlak chiqindilarining toʻplanish hajmlarini tahlil qilish.
Ish davomida Koʻmir yoqadigan issiqlik elektr stansiyalarining ishlashi jarayonida koʻp
miqdorda kul va shlak chiqindilari (ASW) hosil boʻladi. Adabiy manbalarga koʻra, koʻpchilik
IESda yoqilgʻi 1200-1600
0
C haroratda yonish kamerasida kukun holatida yoqiladi. Shu bilan
birga, yonmaydigan mineral birikmalarning aksariyati oʻziga xos yuzasi 200-350 m
2
/ kg va
oʻlchami 5-100 mk m boʻlgan chang shaklida chiqariladi, pechlardan tutun gazlari (uchuvchi
kul) bilan chiqariladi. Kattaroq zarrachalar oʻchoq tubiga joylashadi va zarracha hajmi 0,2-3;0
mm boʻlgan boʻlak yoki shishasimon shlaklarga aylanadi.
Shunday qilib, IES chiqindilari quyidagilardan iborat:
- kul qoldigʻi (shlak);
- siklonlar va filtrlardan uchuvchi kul.
Materiallar tarkibini o‘rganish uchun Kul tarkibida anʻanaviy ravishda uchta moddalar
guruhini ajratish mumkin: shishasimon, kristalli va organik 3 ta texnologik namunalar taqdim
etildi:
Shishasimon guruh kimyoviy tarkibida murakkab va xilma-xildir. 20% gacha CaO ni o
ʻ
z
ichiga olgan qattiq va jigarrang ko
ʻ
mirlarning kuli, asosan, ferroalyuminosilikat oynani o
ʻ
z
ichiga oladi, ularda asosiy oyna hosil qiluvchi Fe
2
O
3
, Al
2
O
3
va SiO
2
80-90% ni tashkil qiladi
[2].
Kulning kristalli qismi yonish jarayonida ham asosiy minerallar, ham yangi hosil
bo
ʻ
lganlar bilan ifodalanadi. Bu minerallar: magnetit, gematit, mullit, kvarts, gelenit, fayalit.
Yangi hosil bo
ʻ
lgan minerallar: silikatlar, aluminatlar, kaltsiy ferritlari.
Organik qismi pastki kuyishdan iborat - koks, yarim koks.
Ko
ʻ
mirning mineral qismiga noyob metallar - galliy, germaniy, skandiy, itriy kiradi.
Ko
ʻ
mirni yoqish jarayonida galiy va germaniy kimyoviy xossalari tufayli ulug
ʻ
vor va chiqindi
gazlar soviganida, kul zarralari yuzasida Ga
2
O
3
va GeO
2
shaklida kondensatsiyalanadi.
Dastlabki ko
ʻ
mir bilan solishtirganda, uchuvchi kul qimmatli metallar bilan 8-10 marta
200 g/t dan ortiq konsentratsiyalarda boyitilgan. Bu an
ʻ
anaviy ravishda olinadigan
manbalardagi galyum va germaniyning tarkibi bilan solishtirish mumkin.
Ko
ʻ
mirning mineral komponentlari silikatlar, sulfidlar, sulfatlar, karbonatlar, temir,
kremniy, alyuminiy, magniy oksidlari shaklidagi noorganik moddalardir. Shuni ta
ʻ
kidlash
kerakki, ko
ʻ
mirning minerallashuvining tabiati ularning yuvilishini, minerallashuv darajasi esa
kul tarkibini belgilaydi. Umumiy kul tarkibi ichki va tashqi bo
ʻ
linadi. Ichki kul - bu qattiq
yoqilg
ʻ
ining o
ʻ
zida mavjud bo
ʻ
lgan organik kul, tashqi kul esa qazib olish jarayonida yoqilg
ʻ
iga
tuproq jinslari va chiqindi jinslar qatlamlarining kirishidir. Respublikada kul va shlak
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
chiqindilari faqat Toshkent viloyatining Oxangaron tumanida joylashgan Angren kon hududida
mavjud. Yangi-Angren va Angren IESlari Ohangaron daryosi vodiysining oʻng qirgʻogʻida
Chotqol tizmasining janubiy etaklarida joylashgan. Yangi-Angren IES Toshkent shahridan 84 km
janubi-sharqda, Nurobod qishlog‘i yaqinida joylashgan. Angren IES Angren shahri chekkasida,
Toshkentdan 115 km, Olmaliqdan 53 km uzoqlikda joylashgan
[3].
1-jadval
Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan kul va shlak chiqindixonalari haqida
maʻlumot
Issiqlik
elektr
stantsiyasini
ng nomi
Chiqindi
xonalar
Ishga
tushirish
sanasi
Ishdan
chiqarish
sanasi
Dizayn
quvvati
Maydoni,
m2
Kul va
shlakning
hajmi, t
Yangi-
Angren
ZSHO -1
1986 y.
Yanvar 2013 y. 8 500 000 t
370 000
Kam emas
8 250 000
ZSHO -2
2013 y.
Ishchi
20 000 000 t
890 000
2 800 000
Angren
ZSHO -1
1957 y.
Ishchi
4 904 370
m
3
180 000
1 591 586
ZSHO -2
1965 y
Ishchi
3 200 000
m
3
240 000
1 872 454
ZSHO -3
1965 y.
Ishchi
2 600 000
m
3
400 000
1 217 035,6
Jami
15 731 075,6
Natijalarga ko‘ra
,
dastlabki o‘lchami -25 mm bo‘lgan va 100% - 3 mm gacha
maydalangandan keyin texnologik namunalarning granulometrik tahlilini o‘tkazishda hech
qanday o‘lcham sinfida organik moddalarning ustun konsentratsiyasi aniqlanmadi. Deyarli
barcha sinflar o‘zining dastlabki konsentratsiyasi chegarasida organik moddalarni o‘z ichiga
oladi. Chiqindilarning moddiy tarkibini o
ʻ
rganish mineral-geokimyoviy tadqiqotlarning
an
ʻ
anaviy va zamonaviy usullaridan foydalangan holda amalga oshirildi. Chiqindilarning
mineral tarkibini o
ʻ
rganish uchun tanlangan namunalar kontsentratsion stolda yuvilib, olingan
mahsulotlar bo
ʻ
yicha mineralogik tahlil o
ʻ
tkazildi. Durbin ostida boyitish mahsulotlarining
mineral tarkibi o
ʻ
rnatildi. Sun
ʻ
iy qumlar asl chiqindilardan, anshliflar esa gravitatsiyaviy
boyitish konsentratlaridan mineral tarkibini o
ʻ
tish va aks ettirilgan nurda o
ʻ
rganish uchun
tayyorlanadi. Namunalar va ularning kontsentratlarining kimyoviy tarkibi alohida
komponentlar uchun to
ʻ
liq silikat va kimyoviy tahlillar bilan aniqlanadi. Elemental tarkibi
chiqindilar va mahsulotlar gravitional issiqlikvation edi aniqlanadi tomonidan yarim miqdoriy
spektral (tomonidan to
ʻ
kilmasin) va ICP-Masc spektrometrik tahlil. Kul-shlak chiqindilarining
kimyoviy va mineral tarkibi, tuzilishi va xususiyatlari yoqilg
ʻ
ining mineral qismi (ko
ʻ
mir)
tarkibiga, uning kaloriya qiymatiga, yonish rejimiga va ularni olib tashlash usuliga bog'liq.
Angren va Novoagren IESda Angren kesimining jigarrang ko
ʻ
miri yoqiladi
[4].
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Xulosa
1. Temir oʻzichiga olgan minerallarning mineralogik tarkibi va kristallokimyoviy
tuzilishidagi farqlar mavjud bo'lib, bu temirni qazib olish texnologiyalari va rejimlarining
o'zgarishiga olib keladi.
2. Angren IESning kul-shlak chiqindilaridan texnogen bezlar va kontsentratlarni olish uchun
ho'l magnit ajratish usullarini qo'llash maqsadga muvofiqligi eksperimental ravishda
koʻrsatildi boyitishning maqbul usullari va koʻrsatkichlari aniqlandi. Kul-shlakli chiqindilarga
toʻplangan chiqindilarni qayta ishlashning texnologik sxemalari ishlab chiqilgan va joriy etish
uchun tavsiya etilgan boʻlib, ularni amalga oshiradi Bu 568 ming tonnadan ortiq sunʻiy temir
olish imkonini beradi .oshirish Angren IESning kul-shlakli chiqindilaridan oʻrtacha Fe miqdori
68,6% va 36 ming tonnadan ortiq aluminosilikat ichi bo
ʻ
sh mikrosferalarga ega bo
ʻ
lgan 568
ming tonnadan ortiq texnogen temir va konsentratni olish imkonini beradi.
Olingan texnogen
kontsentrati tovar mahsuloti sifatida metallurgiya zavodlariga sotilishi mumkin.
Adabiyot:
1.Sanakulov K. S. Togʻ -metallurgiya sanoati chiqindilarini qayta ishlash texnologiyasini
asoslash va ishlab chiqish masalasiga. Oʻzbekiston togʻ xabarnomasi №1(36), 2009 yil
2.M. A. Komarov va boshqalar. kon-sanoat chiqindilari mineral xomashyoning qoʻshimcha
manbai Rossiya mineral resurslari 2007.
3.Jumayev M. X. Takob konining oʻtmishi va kelajagi kon jurnali. Rangli metallar: maxsus.
qopqoq. - 2003.
4.Kvaysin kon-boyitish korxonasi: ruda bazasi va rivojlanish istiqbollari O. S. Kalandadze, G.
P. Kereselidze, M. I. Choxonelidze, V. V. Mironov kon jurnali. - 2004.
