Page 70
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MUSTAQIL
FIKRLASH KO‘NIKMASINI SHAKLLANTIRISH METODLARI
Raimberdiyeva Maftuna Abduraxmonovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.16886642
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 07-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 11- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 16- Avgust 2025 yil
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
mustaqil fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish masalasi
o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida zamonaviy pedagogik
texnologiyalar, interfaol metodlar, muammoli ta’lim,
loyihaviy
ishlar
hamda
axborot-kommunikatsiya
vositalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilindi. Har
bir metodning o‘quvchilarning mantiqiy, tanqidiy va
ijodiy tafakkurini rivojlantirishdagi o‘rni nazariy va
amaliy misollar orqali yoritildi.
KEYWORDS
mustaqil fikrlash, boshlang‘ich
ta’lim,
interfaol
metodlar,
muammoli ta’lim, loyihaviy
ishlar, AKT vositalari, ijodiy
tafakkur, tanqidiy fikrlash..
Mustaqil fikrlash – bu o‘quvchining ma’lum bir masala yoki muammoni o‘z bilim va
tajribasiga tayangan holda, boshqa kishilarning bevosita yordamisiz hal etish qobiliyatidir. Bu
ko‘nikma inson tafakkurining yuqori bosqichi bo‘lib, bilimlarni qayta ishlash, ularga tanqidiy
yondashish, yangi g‘oyalarni ishlab chiqish jarayonini o‘z ichiga oladi. Pedagogik
adabiyotlarda mustaqil fikrlashning quyidagi belgilariga e’tibor qaratiladi:
Muammoni mustaqil tahlil qilish;
Muqobil yechimlarni taklif eta olish;
O’z fikrini asoslab berish;
Tanqidiy va ijodiy yondashuvga ega bo‘lish.
Psixolog L.S. Vygotskiy ta’lim jarayonida o‘quvchilarning “yaqin rivojlanish zonasi”ni
hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi. Bu degani, o‘quvchi o‘zi mustaqil bajara oladigan vazifalar
bilan o‘qituvchi yoki katta yoshli yo‘rig‘i ostida bajara oladigan vazifalar o‘rtasidagi oraliq
bosqichda fikrlash ko‘nikmalari eng samarali rivojlanadi. Mustaqil fikrlashni shakllantirish
jarayonida quyidagi omillar muhim:
1. Bilim manbalarining xilma-xilligi – o‘quvchi faqat darslikka emas, balki qo‘shimcha
adabiyot, internet va amaliy kuzatuvlarga ham tayana olishi kerak.
2. Savol-javob va muloqot – o‘qituvchi tomonidan yo‘naltiruvchi savollar berish va
o‘quvchini izlanishga undash.
3. Muammoli vaziyatlar yaratish – dars jarayonida o‘quvchini izlanishga majbur
qiladigan topshiriqlar berish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari (7–11 yosh) o‘ziga xos psixologik va fiziologik
xususiyatlarga ega bo‘lib, bu davrda tafakkur, xotira, diqqat, nutq va ijodiy tasavvur faol
rivojlanadi. Yosh xususiyatlarining asosiy jihatlari:
Page 71
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Qiziqishning kuchliligi – yangi narsalarni bilishga bo‘lgan ishtiyoq yuqori bo‘ladi;
Tasavvur va fantaziyaning rivojlanganligi – ertak, o‘yin va ijodiy topshiriqlar orqali
o‘qitishda samarali natijalar olinadi;
Taqlidchanlik – o‘quvchilar o‘qituvchi va atrofdagilar xatti-harakatlarini tez
o‘zlashtiradi;
Diqqatning beqarorligi – dars jarayonini tez-tez faoliyat turlarini almashtirish orqali
tashkil etish kerak;
Tanqidiy fikrlashning boshlang‘ich bosqichida bo‘lishi – mustaqil fikrlashni
rivojlantirish uchun maxsus metodlar talab qilinadi.
Shunday qilib, Vygotskiy, Piaget va Galperinlarning ilmiy qarashlariga ko‘ra,
boshlang‘ich maktab yoshi – tafakkur jarayonlarini shakllantirish uchun eng sezgir davr
hisoblanadi. Bu davrda to‘g‘ri tanlangan metodlar o‘quvchining keyingi ta’lim bosqichidagi
muvaffaqiyatini belgilab beradi.
Boshlang‘ich ta’limda mustaqil fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirish nafaqat
o‘quvchining bilim darajasini, balki uning hayotga bo‘lgan qarashlarini ham shakllantiradi.
Mustaqil fikrlashga ega bo‘lgan o‘quvchi:
Muammoni turli nuqtai nazardan baholay oladi;
O‘z fikrini ishonarli asoslay oladi;
Yangi sharoitda o‘z bilimini qo‘llay oladi;
O‘qishga va izlanishga ichki motivatsiyaga ega bo‘ladi.
Pedagogik amaliyotda mustaqil fikrlashni rivojlantirish quyidagi natijalarga olib keladi:
O‘quvchilarda yuqori darajadagi kognitiv faollik;
Yangi g‘oya va ijodiy yondashuvlarni ishlab chiqish;
Dars jarayonida o‘quvchilar o‘rtasida samarali muloqot va hamkorlik;
O‘z-o‘zini baholash va tanqidiy yondashuvning shakllanishi.
1-Jadval: Mustaqil fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirish omillari
Omil
Ta’siri
Boshlang‘ich ta’limda
qo‘llanishi
Muammoli vaziyat
yaratish
Fikrlash jarayonini
faollashtiradi
Darsda “Nega?” va “Qanday?”
savollari berish
Guruhli ishlash
Hamkorlik va muloqotni
rivojlantiradi
Juftlik va kichik guruhlar
bilan topshiriqlar
Page 72
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Tanqidiy savollar
Analitik fikrlashni
rag‘batlantiradi
Matn ustida “agar” savollari
Amaliy topshiriqlar
Nazariyani amaliyot bilan
bog‘laydi
Tajriba, modellashtirish
Axborot
texnologiyalari
Qidiruv va tahlil
ko‘nikmasini oshiradi
Internetdan ma’lumot izlash
topshiriqlari
1-Diagramma: Mustaqil fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirishga eng ko‘p ta’sir qiluvchi
metodlar (%)
Diagramma izohi: Yuqoridagi diagrammada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida mustaqil
fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirishga eng katta ta’sir ko‘rsatuvchi metodlar samaradorligi
foizlarda ifodalangan. Eng yuqori ko‘rsatkich “Muammoli vaziyat yaratish” metodida kuzatilib,
u 90% samaradorlik bilan o‘quvchilarning izlanish va tahlil qilish qobiliyatini kuchli
rag‘batlantiradi. “Amaliy topshiriqlar” metodi (88%) o‘quvchilarning nazariy bilimlarini
amaliyotga tatbiq etish imkoniyatini beradi. “Guruhli ishlash” (85%) va “Axborot
texnologiyalaridan foydalanish” (83%) esa hamkorlik, muloqot va mustaqil izlanish
ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. “Tanqidiy savollar” metodi (80%)
Page 73
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
o‘quvchilarni chuqur o‘ylashga va turli nuqtai nazarlarni tahlil qilishga undaydi. Umuman
olganda, barcha metodlar birgalikda qo‘llanilganda mustaqil fikrlash ko‘nikmasining
shakllanishi yanada samarali kechadi.
Interfaol metodlar — o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida faol muloqot asosida bilim
olishga yo‘naltirilgan ta’lim usullaridir. Boshlang‘ich ta’limda interfaol metodlar
o‘quvchilarning dars jarayonidagi ishtirokini kuchaytiradi, mustaqil fikr yuritishga undaydi va
ijodkorlik salohiyatini oshiradi. Eng samarali interfaol metodlar:
Aqliy hujum (Brainstorming): o‘quvchilar berilgan muammo bo‘yicha imkon
qadar ko‘proq g‘oya ilgari suradilar.
Klaster: asosiy tushunchani markazga yozib, unga bog‘liq g‘oyalarni tarmoqlab
yozish orqali tafakkurni tizimlashtirish.
Insert: matn ustida ishlashda belgilar qo‘yib, ma’lumotni tahlil qilish va xulosaga
kelish.
Debat: ikki guruh fikrini bahslash orqali dalillash.
2 - Jadval. Interfaol metodlarning mustaqil fikrlashga ta’siri
Metod
Asosiy maqsad
Mustaqil fikrlashga ta’siri
Aqliy hujum
Ko‘p g‘oya ishlab chiqish
Kreativ fikrlashni
faollashtiradi
Klaster
Ma’lumotni tizimlashtirish
Mantiqiy bog‘lanishlarni
aniqlash
Insert
Matnni tahlil qilish
Analitik fikrlashni
rivojlantiradi
Debat
Fikrni dalillash
Tanqidiy fikrlashni
mustahkamlaydi
Muammoli ta’lim texnologiyasi: muammoli ta’lim — o‘quvchilarga oldindan
tayyor yechimi bo‘lmagan vazifalar berish orqali ularni izlanishga undaydigan texnologiya. Bu
jarayonda o‘quvchi:
- Muammoni tushunadi;
- Muqobil yechimlarni izlaydi;
- O‘z qarorini asoslaydi;
- Natijani tahlil qiladi.
Misol: Matematika darsida o‘qituvchi quyidagi savolni beradi: “Agar bizda 24 ta qalam
bo‘lsa va ularni 4 ta o‘quvchiga teng taqsimlashimiz kerak bo‘lsa, har bir o‘quvchi nechta
qalam oladi?” Bu oddiy misolga qo‘shimcha shart qo‘yish (masalan, 3 ta qalam yaroqsiz)
o‘quvchini yangi yechim yo‘lini topishga majbur qiladi.
Loyihaviy ishlar va tadqiqot topshiriqlari: loyihaviy ta’lim metodida o‘quvchilar
berilgan mavzu bo‘yicha mustaqil yoki guruh bo‘lib tadqiqot olib boradilar. Misollar:
- “Bizning mahallamizdagi ekologik muammolar” mavzusida loyiha tayyorlash;
- “Sog‘lom ovqatlanish jadvali” bo‘yicha tadqiqot.
Page 74
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Bunday ishlar o‘quvchilarning nafaqat mustaqil fikrlashini, balki muloqot va taqdimot
ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish: Kompyuter, planshet,
interaktiv doska va internet resurslari mustaqil fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirishda keng
imkoniyatlar yaratadi. Afzalliklari:
- Ma’lumot qidirish va tahlil qilish ko‘nikmasini oshiradi;
- Multimediali materiallar orqali mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi;
- Virtual laboratoriya va simulyatorlar orqali tajribalar o‘tkazish imkonini beradi.
Umumiy xulosalar:
1. Mustaqil fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish boshlang‘ich ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning shaxs sifatida rivojlanishida muhim omil hisoblanadi.
2. Interfaol metodlar, muammoli ta’lim va loyihaviy ishlar o‘quvchilarda ijodiy va
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga samarali ta’sir ko‘rsatadi.
3. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarning mustaqil
izlanish va ma’lumotlarni tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.
4. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, metodlarning kompleks qo‘llanishi o‘quvchilar
bilimining sifatini oshiradi va ularda o‘z fikrini asoslab berish malakasini rivojlantiradi.
5. Pedagog kadrlarning zamonaviy metod va texnologiyalarni chuqur o‘zlashtirishi ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi
xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF-5712-son
Farmoni.
2. Hasanboeva O., Matchonov S., Umrzoqova M. Pedagogika. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2015.
3. G‘ulomov S. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent: TDPU, 2017.
4. Vygotsky L.S. Mind in Society: Development of Higher Psychological Processes. Izd -3. –
Harvard University Press, 2022.
5. Bloom B. Taxonomy of Educational Objectives. Ed-2.– New York: Longmans, 2023.
6. Qodirova F., Xoliqova S. Zamonaviy ta’lim texnologiyalari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2024.
7. Sharipova N. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti
nashriyoti, 2024.
