Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
O’ZBEKISTONDA BARQAROR RIVOJLANISHNI
TA’MINLASHDA XORIJ TAJRIBASIDAN FOYDALANISH
IMKONIYATLARI
Islomova Sohibjamol Fazliddin qizi
Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16940282
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 15-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 20- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 25- Avgust 2025 yil
Zamonaviy global iqtisodiy sharoitda barqaror
rivojlanish tushunchasi tobora dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti
tomonidan qabul qilingan "2030-yilgacha Barqaror
Rivojlanish Maqsadlari" hujjatida belgilangan 17 global
maqsad, ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlar uchun strategik ahamiyatga ega.
Mamlakatimizda
2017-yildan
boshlab
amalga
oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar barqaror
rivojlanish tamoyillarini amalga oshirishga qaratilgan
bo'lib, bu jarayon iqtisodiy siyosatning barcha
yo'nalishlariga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda.
KEYWORDS
Barqaror
rivojlanishning
O'zbekiston
kontekstidagi
ahamiyatini quyidagi jihatlar
bilan izohlash mumkin:.
Zamonaviy global iqtisodiy sharoitda barqaror rivojlanish tushunchasi tobora dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. 2015-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan
"2030-yilgacha Barqaror Rivojlanish Maqsadlari" hujjatida belgilangan 17 global maqsad,
ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun strategik ahamiyatga ega.
Mamlakatimizda 2017-yildan boshlab amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar
barqaror rivojlanish tamoyillarini amalga oshirishga qaratilgan bo'lib, bu jarayon iqtisodiy
siyosatning barcha yo'nalishlariga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda.
Barqaror rivojlanishning O'zbekiston kontekstidagi ahamiyatini quyidagi jihatlar bilan
izohlash mumkin:
Birinchidan, mamlakatimiz iqtisodiyotini xomashyoga qaram bo'lishdan chiqarish
zarurati. 2020-2023 yillardagi statistika ma'lumotlariga ko'ra, YaIM tarkibidagi qayta ishlash
sanoatining ulushi 24% dan 32% ga oshgan bo'lsa-da, bu ko'rsatkich rivojlangan mamlakatlar
darajasidan (60-70%) ancha past. Barqaror rivojlanish strategiyasi aynan qayta ishlash
sanoatini rivojlantirish, qo'shimcha qiymat yaratuvchi ishlab chiqarish tarmoqlarini
rag'batlantirish orqali xomashyo eksportiga qaramlikni kamaytirishga qaratilgan.
Ikkinchidan, ekologik barqarorlik masalalari. O'zbekiston Markaziy Osiyoda ekologik
tahdidlar eng yuqori darajada bo'lgan mamlakatlardan biri hisoblanadi. Aral dengizi
muammosi, suv tanqisligi, havo ifloslanishi kabi muammolar nafaqat atrof-muhitga, balki
iqtisodiyotga ham jiddiy zarar yetkazmoqda. Barqaror rivojlanish yondashuvi aynan ekologik
muammolarni iqtisodiy rivojlanish bilan uyg'unlashtirish imkonini beradi.
Uchinchidan, ijtimoiy barqarorlik. Aholining turli qatlamlari o'rtasidagi daromadlar
tafovutining kuchayishi, qashshoqlik muammosi, aholining ijtimoiy himoyasizligi kabi
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
muammolar mamlakatimizda ijtimoiy barqarorlik uchun jiddiy tahdid hisoblanadi. Barqaror
rivojlanish strategiyasi aynan ushbu muammolarni hal etishga qaratilgan.
O'zbekistonning barqaror rivojlanishga oid qonunchilik bazasi quyidagi asosiy
hujjatlardan iborat:
- "Barqaror rivojlanish to'g'risida"gi qonun: 2019-yil 22-oktabrda qabul qilingan ushbu
qonun mamlakatimizda barqaror rivojlanishning huquqiy asoslarini belgilab beradi. Unda
BMTning 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish yo'lida
O'zbekistonning majburiyatlari aks ettirilgan.
- "Atrof-muhitni muhofaza qilish to'g'risida"gi qonun: 2021-yilgi yangi tahrirdagi ushbu
qonun ekologik barqarorlikni ta'minlashning huquqiy mexanizmlarini belgilaydi. Xususan,
atrof-muhitni muhofaza qilishning iqtisodiy mexanizmlari, ekologik ekspertiza va monitoring
tizimlari to'g'risidagi qoidalar o'z aksini topgan.
- Iqtisodiy islohotlar strategiyasi: 2022-yil 21-yanvarda qabul qilingan "Yangi
O'zbekiston - 2030" strategiyasi mamlakatimizning uzoq muddatli barqaror rivojlanish yo'lini
belgilab beradi. Strategiyada iqtisodiy diversifikatsiya, yashil iqtisodiyotga o'tish va ijtimoiy
adolatni ta'minlash kabi muhim yo'nalishlar aks ettirilgan.
O'zbekistonning barqaror rivojlanish sohasidagi xalqaro majburiyatlari:
BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari: O'zbekiston 2015-yilda qabul qilingan 17 ta
global maqsadlarni amalga oshirish bo'yicha o'z majburiyatlarini bildirgan. 2023-yil holatiga
ko'ra, mamlakatimiz aholining 85% ini qamrab oluvchi 14 ta barqaror rivojlanish
maqsadlariga erishish bo'yicha milliy ko'rsatkichlarni ishlab chiqdi.
- Parij iqlim kelishuvi: O'zbekiston 2018-yilda ushbu kelishuvga qo'shilgan va 2030-yilga
kelib uglerod chiqindilarini 35% kamaytirish majburiyatini olgan. Bu majburiyat energiya
samaradorligini oshirish va qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish orqali
amalga oshirilishi rejalashtirilgan.
- Markaziy Osiyo mintaqaviy ekologik dasturlari: O'zbekiston Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan birgalikda "Yashil miya" kabi mintaqaviy dasturlarda faol ishtirok
etmoqda. Bu dasturlar orqali mintaqada suv resurslarini oqilona boshqarish, ekologik
risklarni kamaytirish va barqaror qishloq xo'jaligini rivojlantirish yo'lida hamkorlik amalga
oshirilmoqda.
Ushbu nazariy va uslubiy asoslar tadqiqotning keyingi bosqichlarida O'zbekistonning
barqaror rivojlanish holatini tahlil qilish va takliflar ishlab chiqish uchun metodologik
platforma vazifasini o'taydi. Har bir nazariy yondashuv va huquqiy hujjat O'zbekiston sharoi
Zamonaviy dunyoda barqaror rivojlanish tushunchasi nafaqat ekologik muammolarni hal
qilish, balki iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy tenglikni ta'minlashning asosiy vositasi sifatida
qaralmoqda. Rivojlangan mamlakatlar bu sohada o‘zlarining noyob yondashuvlari va amaliy
tajribalari bilan ajralib turibdi. Ushbu tadqiqotda dunyoning turli mintaqalarida
qo‘llanilayotgan eng samarali barqaror rivojlanish modellari chuqur tahlil qilinadi, ularning
asosiy jihatlari, amalga oshirish mexanizmlari va erishilgan natijalar batafsil ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, O‘zbekiston uchun ushbu tajribalardan olingan eng muhim saboqlar va ularni
mahalliy sharoitda qo‘llash imkoniyatlari yoritiladi.
Skandinaviya davlatlari barqaror rivojlanish sohasida dunyoda yetakchi hisoblanadi.
Shvetsiyaning yashil energiyaga o‘tish bo‘yicha ishlab chiqilgan strategiyasi diqqatga
sazovordir. Mamlakat 2040 yilga kelib 100% qayta tiklanadigan energiya manbalaridan
Page 125
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
foydalanishni maqsad qilib qo‘ygan. Buning uchun hukumat quyosh, shamol va bioyoqilg‘i
energiyasini rivojlantirishga katta sarmoyalar kiritmoqda. Stokgolm shahri esa 2030 yilga
kelib uglerod neytralligiga erishish uchun qat'iy chora-tadbirlar ko‘rmoqda. Shahar atrof-
muhitni muhofaza qilish bo‘yicha kompleks dasturni amalga oshirmoqda, unga ko‘ra
transport tizimini elektrlashtirish, energiya tejovchi binolar qurish va chiqindilarni qayta
ishlashni joriy etish kiradi.
Norvegiyaning elektr transportini rivojlantirish bo‘yicha siyosati ayniqsa diqqatga
sazovordir. Mamlakat 2025 yilga kelib faqat elektr avtomobillari sotib olishni
rejalashtirmoqda. Buning uchun hukumat elektr avtomobillari egalariga katta soliq
imtiyozlari beradi, shahar markazlarida bepul zaryadlash stansiyalari tarmog‘ini yoymoqda.
Natijada, 2024 yil holatiga ko‘ra, Norvegiyada sotiladigan yangi avtomobillarning 80% elektr
avtomobillaridan iborat. Daniyaning Kopengagen shahri esa velosiped madaniyatini
rivojlantirish bo‘yicha namunali ish olib bormoqda. Shaharda aholining 50% ishga
velosipedda boradi, bu esa transportdan kelib chiqadigan ifloslanishni sezilarli darajada
kamaytirgan.
Germaniyaning "Energiewende" (Energiya Transformatsiyasi) dasturi butun dunyoga
namuna bo‘lib xizmat qilmoqda. Mamlakat 2022 yilga kelib barcha atom elektr stansiyalarini
yopishga muvaffaq bo‘ldi va 2030 yilga kelib energiyaning 80% ni qayta tiklanadigan
manbalardan olishni maqsad qilib qo‘ygan. Buning uchun hukumat quyosh va shamol
energiyasini rivojlantirishga katta mablag‘lar ajratmoqda. "Yashil G‘ildirak" deb nomlangan
maxsus dastur doirasida ekologik toza korxonalarga subsidiyalar berilmoqda, ularga kreditlar
va soliq imtiyozlari taqdim etilmoqda. Shuningdek, Germaniya energiya tejovchi
texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishga katta e'tibor beradi. Masalan, passiv uylar
qurilishi – bu binolar energiyani ancha tejab ishlatadi va an'anaviy uylarga nisbatan 90% kam
energiya sarflaydi.
Niderlandiya barqaror transport tizimini shakllantirish bo‘yicha dunyoda yetakchi
hisoblanadi. Mamlakat 2030 yilga kelib benzinli avtomobillarni butunlay taqiqlashni
rejalashtirmoqda. Amsterdam shahri esa velosiped madaniyatining poytaxti sifatida tanilgan.
Shaharda 400 kilometrdan ortiq velosiped yo‘llari mavjud bo‘lib, aholining katta qismi kunlik
harakatlanishda velosipeddan foydalanadi. Niderlandiyaning qishloq xo‘jaligi sohasidagi
yutuqlari ham diqqatga sazovordir. Mamlakat vertikal fermerlik, gidroponika va aqlli
sug‘orish tizimlarini joriy etib, dunyodagi eng barqaror qishloq xo‘jaligi modellaridan birini
yaratgan. Bu usullar suvni tejash, pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish va hosildorlikni
oshirish imkonini beradi.
Amerika Qo‘shma Shtatlarida Kaliforniya shtati iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash bo‘yicha
eng faol siyosat olib borayotgan hudud hisoblanadi. Shtat 2035 yilga kelib benzinli
avtomobillarni sotishni taqiqlashni rejalashtirmoqda. Bundan tashqari, Kaliforniya quyosh
energiyasini rivojlantirish bo‘yicha mamlakatda yetakchilik qilmoqda. 2024 yil holatiga ko‘ra,
shtat elektr energiyasining 40% quyosh panellari orqali ishlab chiqarilmoqda. Kanada esa
tabiiy resurslardan barqaror foydalanish bo‘yicha qiziqarli tajribaga egadir. Mamlakat 2023
yilda "Yashil Vodiy" loyihasini ishga tushirdi, unga ko‘ra ekologik toza texnologiyalarni ishlab
chiqadigan korxonalarga soliq imtiyozlari beriladi. Kanadaning elektromobilizatsiya
sohasidagi yutuqlari ham diqqatga sazovordir – mamlakatda elektr avtomobillari uchun
zaryadlash stansiyalari tarmog‘i tez sur'atlar bilan rivojlanmoqda.
Page 126
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Yaponiya chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha dunyodagi eng rivojlangan tizimga egadir.
Kamikatsu shahri "Zero Waste" (chiqqan chiqindisiz) konsepsiyasini amalga oshirish bo‘yicha
namunali shahar sifatida tanilgan. Shaharda chiqindilarning 80% qayta ishlanadi, qolgan 20%
esa kompostlanadi yoki yoqiladi. Yaponiyaning avtomobilsozlik giganti Toyota kompaniyasi
vodorodli avtomobillar ishlab chiqarish bo‘yicha katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Janubiy
Koreyaning "Yashil Koreya" dasturi esa mamlakatni 2025 yilga kelib uglerod chiqarilishini
40% kamaytirishga qaratilgan. Seul shahri aqlli shahar texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha
katta ish olib bormoqda – bu yerda transport tizimini boshqarish, energiya taqsimoti va
chiqindilarni yo‘naltirish bo‘yicha raqamli yechimlar qo‘llanilmoqda.
Xorijiy mamlakatlarning barqaror rivojlanish bo‘yicha tajribalarini o‘rganib, O‘zbekiston
uchun quyidagi amaliy saboqlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
Birinchidan, qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirishga alohida e'tibor
berish zarur. Mamlakatimizda quyosh energiyasi potentsiali juda yuqori bo‘lib, uni samarali
foydalanish uchun xususiy investorlarni jalb qilish, soliq imtiyozlari berish va texnologik
bazani mustahkamlash lozim.
Ikkinchidan, elektr transportini joriy etish bo‘yicha bosqichma-bosqich dastur ishlab
chiqish muhim. Buning uchun Toshkent va boshqa yirik shaharlarda velosiped yo‘llarini
kengaytirish, jamoat transportini elektrlashtirish va elektr avtomobillari uchun infratuzilmani
rivojlantirish kerak.
Uchinchidan, atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha qonuniy bazani yanada
takomillashtirish, ekologik standartlarni qattiqroq nazorat qilish zarur.
To‘rtinchidan, aholini ekologik ongini oshirish, qayta ishlash madaniyatini yoyish va
barqaror iste'molchilikni rag‘batlantirish muhim vazifalardan hisoblanadi.
Xorijiy mamlakatlarning barqaror rivojlanish bo‘yicha tajribalari shuni ko‘rsatadiki, bu
yo‘nalishda muvaffaqiyatga erishish uchun hukumat, biznes va jamiyatning uyg‘un
hamkorligi, uzoq muddatli strategiyalar ishlab chiqish va ularni izchil amalga oshirish zarur.
O‘zbekiston ham o‘zining iqtisodiy rivojlanishini ekologik jihatdan barqaror yo‘nalishda
davom ettirishi, buning uchun rivojlangan mamlakatlarning eng yaxshi amaliyotlaridan
o‘rganishi va ularni mahalliy sharoitga moslashtirishi mumkin. Barqaror rivojlanish nafaqat
atrof-muhitni muhofaza qilish, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirish va ijtimoiy farovonlikni
ta'minlashning asosiy vositasi sifatida kelajakda ham mamlakatimiz taraqqiyotining muhim
yo‘nalishi bo‘lib qolishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Brundtland, G. H. (1987). Our Common Future: Report of the World Commission on
Environment and Development. United Nations General Assembly document A/42/427.
2. Daly, H. E. (1996). Beyond Growth: The Economics of Sustainable Development. Beacon
Press.
3. Hawken, P., Lovins, A., & Lovins, L. H. (1999). Natural Capitalism: Creating the Next
Industrial Revolution. Little, Brown and Company.
4. Raworth, K. (2017). Doughnut Economics: Seven Ways to Think Like a 21st-Century
Economist. Chelsea Green Publishing.
5. Sachs, J. D. (2015). The Age of Sustainable Development. Columbia University Press.
6. Stiglitz, J. E., Sen, A., & Fitoussi, J. P. (2009). Report by the Commission on the Measurement
of Economic Performance and Social Progress.
