Page 177
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03,March 2025
www.in-academy.uz
SPORT MASHG'ULOTINING VOSITALARI VA METODLARI
Raxmatov Avazbek Zokir o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti 2-bosqich
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15110873
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Mart 2025 yil
Ma’qullandi: 28- Mart 2025 yil
Nashr qilindi: 31- Mart 2025 yil
Sport mashg‘ulotlarining vositalari va metodlari
sportchilarning jismoniy, texnik, taktik va psixologik
tayyorgarligini oshirishga qaratilgan. Mashg‘ulot
vositalari umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlik
usullarini o‘z ichiga oladi. Samarali mashg‘ulot
metodlari sport natijalarini optimallashtirish va
jarohatlarning oldini olishga yordam beradi.
KEY WORDS
Sport
mashg‘uloti,
jismoniy
tayyorgarlik,
mashg‘ulot
metodlari.
Sport mashg‘ulotlarining vositalari va metodlari zamonaviy sport tizimining ajralmas
qismi bo‘lib, ular sportchilarning jismoniy, texnik, taktik va psixologik tayyorgarligini
shakllantirishda asosiy omil hisoblanadi. Sport mashg‘ulotlarining samaradorligi to‘g‘ri
tanlangan mashg‘ulot vositalari va metodik yondashuvlarga bog‘liq bo‘lib, bu jarayon ilmiy
asoslangan rejalashtirish va murabbiylik tajribasi bilan uzviy bog‘liqdir. Har bir sport turi
o‘ziga xos mashg‘ulot tizimi va vositalariga ega bo‘lib, ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi sportchining
musobaqalardagi natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Sport mashg‘ulotlarida qo‘llaniladigan vositalar sportchilarning umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarligini oshirishga xizmat qiladi. Umumiy jismoniy tayyorgarlik vositalari
sportchining umumiy harakat koordinatsiyasini, chidamliligini, tezkorligini va kuch sifatlarini
rivojlantirishga qaratilgan. Maxsus jismoniy tayyorgarlik vositalari esa muayyan sport turiga
mos ravishda ishlab chiqilib, sportchining texnik va taktikasini mukammallashtirishga, uning
harakatlarini aniq va samarali bajarish qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Shu boisdan,
sport mashg‘ulotlarining vositalarini to‘g‘ri tanlash va ularni ilmiy asoslangan holda qo‘llash
sport natijalarining yuqori bo‘lishiga yordam beradi.
Sport mashg‘ulotlarining metodlari esa sportchilarning tayyorgarlik jarayonini samarali
tashkil etish va optimal natijalarga erishish uchun ishlatiladigan usullar yig‘indisidir.
Mashg‘ulot metodlari turli darajadagi sportchilar uchun individual yoki guruh bo‘lib
qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, har bir usul sportchining rivojlanish darajasiga, jismoniy holatiga,
musobaqaga tayyorgarlik bosqichiga va boshqa omillarga qarab tanlanadi.
Bugungi kunda sport mashg‘ulotlarining vositalari va metodlarini to‘g‘ri tashkil etish va
rejalashtirish masalasi jahon sport ilm-fani va amaliyotining dolzarb yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ilmiy-texnik taraqqiyot sport mashg‘ulotlarining samaradorligini oshirish uchun
innovatsion texnologiyalarni joriy etish imkoniyatini yaratdi.
Asosiy Qism
Sport mashg‘ulotlarining vositalari va metodlari sportchilarning jismoniy, texnik, taktik
Page 178
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03,March 2025
www.in-academy.uz
va psixologik tayyorgarligini mukammallashtirish uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, ular sport
natijalarini optimallashtirishda asosiy omil sifatida namoyon bo‘ladi. Har bir sport turi o‘ziga
xos metodik yondashuv va tayyorgarlik tizimiga ega bo‘lib, sportchilarning individual
xususiyatlari, jismoniy va ruhiy imkoniyatlari hamda musobaqalarga tayyorgarlik bosqichiga
qarab belgilangan mashg‘ulot usullari va vositalari tanlanadi.
Sport mashg‘ulotlarining vositalari ikki asosiy toifaga bo‘linadi:
umumiy jismoniy
tayyorgarlik vositalari
va
maxsus jismoniy tayyorgarlik vositalari
. Umumiy jismoniy
tayyorgarlik vositalari sportchilarning umumiy chidamliligi, kuchi, tezkorligi, egiluvchanligi
va koordinatsiyasini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, ular har qanday sport turi uchun
muhim poydevor hisoblanadi. Ushbu vositalarga yugurish, sakrash, suzish, og‘ir atletika
elementlari, gimnastik mashqlar va aerob mashg‘ulotlar kiradi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik vositalari esa sportchining muayyan sport turiga xos
bo‘lgan mahoratini shakllantirish va takomillashtirishga qaratilgan bo‘lib, ular sportchilarning
texnik va taktik qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yengil atletika
sportchilari uchun maxsus sprint mashqlari, futbolchilar uchun to‘p bilan bajariladigan
koordinatsion mashqlar, bokschilar uchun zarba kuchini oshirishga mo‘ljallangan maxsus
trenajyorlar, suzuvchilar uchun suv ichida qarshilikka qarshi mashqlar maxsus tayyorgarlik
vositalariga misol bo‘la oladi. Ushbu vositalar sportchilarni real musobaqa sharoitlariga
moslashishga yordam beradi va ularning sport natijalarini oshirishga xizmat qiladi.
Sport mashg‘ulotlarining metodlari esa sportchilarning tayyorgarlik jarayonini tizimli
ravishda tashkil etish va ularning jismoniy rivojlanish ko‘rsatkichlarini oshirish uchun
qo‘llaniladigan usullar majmuasidan iborat. Mashg‘ulot metodlari
takrorlash usuli,
intervalli mashg‘ulot usuli, o‘yin usuli, raqobat usuli, aqliy tasavvur usuli va nazorat
mashg‘ulotlari
kabi turlarga bo‘linadi.
Takrorlash usuli sportchilarning muayyan harakatlarni takror-takror bajarish orqali
motorika va texnik mahoratini rivojlantirishiga yordam beradi. Bu usul, ayniqsa, yengil
atletika, suzish, gimnastika va jang san’atlari kabi sport turlarida keng qo‘llaniladi.
Intervalli mashg‘ulot usuli sportchilarning chidamliligini oshirish va maksimal
yuklamalarga moslashishiga yo‘naltirilgan bo‘lib, ushbu usulda mashg‘ulotlar qisqa yoki uzoq
intervallar bilan o‘zgarib turadigan intensivlikda olib boriladi. O‘yin usuli esa sportchilarning
o‘zaro muloqoti va musobaqaviy ruhiyatini rivojlantirish uchun ishlatiladi. Bu metod sport
o‘yinlarida, ayniqsa futbol, basketbol, gandbol va voleybol mashg‘ulotlarida samarali natijalar
beradi.
Raqobat usuli sportchilarni musobaqa sharoitlariga moslashish va ularda g‘alabaga
bo‘lgan ishtiyoqni shakllantirish uchun ishlatiladi. Bu metod orqali sportchilar o‘z
imkoniyatlarini sinovdan o‘tkazib, real musobaqaga psixologik va taktik jihatdan
tayyorlanadilar. Aqliy tasavvur usuli esa sportchilarning musobaqa davomida bajaradigan
harakatlarini ongida tasavvur qilish va vizualizatsiya qilish orqali ularning reaksiya va qaror
qabul qilish tezligini oshirishga qaratilgan. Ushbu metod, ayniqsa, shaxsiy va jamoaviy sport
turlarida qo‘llanilib, sportchilarning tafakkur qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Nazorat mashg‘ulotlari esa sportchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarlik
darajasini baholash, ularning rivojlanish jarayonini kuzatish va zaruriy tuzatishlar kiritish
uchun o‘tkaziladi. Bu metod yordamida murabbiylar sportchilarning zaif tomonlarini aniqlash
va ularni bartaraf etish bo‘yicha samarali strategiyalar ishlab chiqishlari mumkin.
Page 179
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03,March 2025
www.in-academy.uz
Zamonaviy sport mashg‘ulotlarining metodlari va vositalarini ilmiy asosda qo‘llash
sportchilarning maksimal natijalarga erishishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bugungi kunda
sport tibbiyoti, biomexanika, psixologiya va texnologiyaning rivojlanishi mashg‘ulot
jarayonlarini yanada takomillashtirishga imkon yaratmoqda. Shuningdek, raqamli
texnologiyalar va sun’iy intellekt yordamida sportchilarining jismoniy holati doimiy
monitoring qilinib, mashg‘ulotlarning individual rejalashtirilishi ta’minlanmoqda.
Xulosa
Sport mashg‘ulotlarining vositalari va metodlari sportchilarning jismoniy, texnik, taktik
va psixologik tayyorgarligini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ularning to‘g‘ri tanlanishi va
samarali qo‘llanilishi sportchilarning musobaqalarda muvaffaqiyatga erishishini ta’minlash
bilan birga, ularning umumiy jismoniy rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Sport
mashg‘ulotlari tizimli ravishda tashkil etilganda, sportchilarning imkoniyatlari maksimal
darajada ochilib, ularda yuqori natijalarga erishish uchun zarur bo‘lgan mahorat shakllanadi.
Mashg‘ulot jarayonida qo‘llaniladigan metodlar sport turining xususiyatlariga, sportchining
jismoniy holatiga va musobaqaga tayyorgarlik bosqichiga qarab tanlanishi lozim.
Sport mashg‘ulotlarining vositalari ikki asosiy yo‘nalishga bo‘linadi: umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarlik vositalari. Umumiy jismoniy tayyorgarlik vositalari sportchilarning
umumiy chidamliligi, tezkorligi, egiluvchanligi va kuch sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan
bo‘lsa, maxsus jismoniy tayyorgarlik vositalari esa ularning musobaqalarda qo‘llaydigan
texnik va taktik ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Ushbu vositalarni to‘g‘ri tanlash
va samarali tashkil qilish sportchining musobaqada yuqori natijalarga erishishi uchun zarur
omil hisoblanadi.
Sport mashg‘ulotlarining metodlari esa sportchilarning tayyorgarlik jarayonini
optimallashtirish va samaradorligini oshirishga qaratilgan usullar majmuasidan iborat bo‘lib,
ular sportchilarning individual xususiyatlari va jismoniy imkoniyatlariga mos ravishda ishlab
chiqiladi. Takrorlash usuli, intervalli mashg‘ulotlar, o‘yin usuli, raqobat metodlari, aqliy
tasavvur texnikalari va nazorat mashg‘ulotlari sportchilarning texnik, taktik va psixologik
tayyorgarligini oshirishda samarali usullar sifatida xizmat qiladi.
Zamonaviy sport mashg‘ulotlari ilmiy-texnik taraqqiyot bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, sportchilarning jismoniy va psixologik tayyorgarligini yaxshilash uchun ilg‘or
texnologiyalar qo‘llanilmoqda. Biomexanika, fiziologiya, sport psixologiyasi va tibbiyot
fanlarining yutuqlari sport mashg‘ulotlarining samaradorligini yanada oshirishga xizmat
qilmoqda.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Matveev L. P. "Sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi" – Moskva: Fizkultura i sport,
2001.
2.
Bompa T. "Periodizatsiya: sport mashg‘ulotlarini rejalashtirish" – Human Kinetics, 2015.
3.
Verkhoshanskiy
Yu.
V.
"Sport
mashg‘ulotlari
metodologiyasi"
–
Moskva:
SportAkademPress, 1998.
4.
Platonov V. N. "Oliy sport yutuqlariga tayyorgarlik nazariyasi" – Kiev: Olimpiyskaya
literatura, 2013.
5.
Zatsiorskiy V. M. "Sportchining jismoniy tayyorgarligi: ilmiy asoslar" – Moskva: Fizkultura i
sport, 2006.
Page 180
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03,March 2025
www.in-academy.uz
6.
Noskov P. F. "Sport mashg‘ulotlari va reabilitatsiya metodlari" – Sankt-Peterburg: Piter,
2010.
7.
Gambetta V. "Sport mashg‘ulotlarida funksional tayyorgarlik" – Human Kinetics, 2007.
8.
Navro‘zov B., To‘laganov I. "Sport pedagogikasi va metodikasi" – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi, 2019.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi. "Sport mashg‘ulotlarini tashkil
etish bo‘yicha metodik qo‘llanma" – Toshkent, 2021.
10.
Bompa T., Buzzichelli C. "Kuch tayyorgarligi va mashg‘ulotlar nazariyasi" – Human
Kinetics, 2019.
