Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
UZUMNI TABIIY SHAROITDA QURITIB MAYIZ
TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI.
Maxmudov Islom Rustam o‘g‘li
Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15124900
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Mart 2025 yil
Ma’qullandi: 28- Mart 2025 yil
Nashr qilindi: 31- Mart 2025 yil
Maqolada quruq iqlimli mintaqalarda bir necha uzum
navlari hosilidan turli xildagi mayizlar tayyorlash
texnologiyalari
keltirilib,
amalda
qo‘llanilishi
yoritilgan. Mayiz uzumdan tayyorlangan oziq-ovqat
mahsulotlari orasida tarkibida eng tabiiy qand miqdori
yuqori bo‘lgan, to‘yimli, energetik qiymati yuqori
bo‘lgan quruq mahsulot hisoblanadi.
KEY WORDS
soyaki, quruq iqlim, mayiz,
texnologiya, havo oqimi, mayiz
sifati, suvli chirish, mog‘orlash,
shamollatish.
Dunyo mevachiligida uzum mahsulotlarini qayta ishlab uzum sharbati, uzum shinnisi,
turli sharbatlar tayyorlash keng yo‘lga qo‘yilgan. Eng muhimi quruq iqlimli mintaqalarda bir
necha uzum navlari hosilidan turli xildagi mayizlar tayyorlash texnologiyalari yaratilib,
amalda qo‘llanilib kelinmoqda. Mayiz uzumdan tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari orasida
tarkibida eng tabiiy qand miqdori yuqori bo‘lgan, to‘yimli, transportabelligi yuqori bo‘lgan
quruq mahsulot hisoblanadi. Mayiz ishlab chiqarish dunyoning qator mamlakatlarida ishlab
chiqarilishi bilan birga mamlakatimizda ham asosiy tarmoqlardan biriga aylanib ulgurgan.
Mayizning bir necha turlari tayyorlanib, ular bir-biridan qator jixatlari bilan farqlanadi.
Soyaki usulda tabiiy sharoitda quritib tayyorlangan mayizlarning tovar ko‘rinishi
yuqoriligi va xushta’mligi bois alohida yuqori talab bilan iste’mol qilinadi. Soyaki usulda
yuqori sifatli mayiz tayyorlash usullari va texnologiyalarini takomillashtirish ustida
izlanishlar olib borilmoqda.
Soyaki usulda uzum quritishda amaldagi quritgichlarning imkoniyatlarida uzum
quritilganda uzum boshining o‘rta qismida havo oqimining yetarli bo‘lmasligi oqibatida ko‘p
hollarda uzum donalarining ho‘l chirishi yoki mog‘orlanishi kuzatiladi. Natijada quritilgan
mayiz sifati va miqdori keskin tushib ketadi. Soyaki usulda mayiz tayyorlash jarayonida
takomillashtirilgan quritgichlardan foydalanish suvli chirish va mog‘orlanishni bartaraf etish
muhim amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan yechim hisoblanadi.
ASOSIY QISM VA NATIJALAR
Mayiz uzumdan tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari orasida tarkibida eng tabiiy
qand miqdori yuqori bo‘lgan, to‘yimli, transportabelligi yuqori bo‘lgan quruq mahsulot
hisoblanadi. Mayiz ishlab chiqarish dunyoning qator mamlakatlarida ishlab chiqarilishi bilan
birga mamlakatimizda ham asosiy tarmoqlardan biriga aylanib ulgurgan. Mayizning bir necha
turlari tayyorlanib, ular bir-biridan qator jixatlari bilan farqlanadi.
Soyaki usulda mayiz tayyorlash jarayonida takomillashtirilgan quritgichlardan
Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
foydalanish suvli chirish va mog‘orlanishni bartaraf etish muhim amaliy ahamiyatga ega
bo‘lgan yechim hisoblanadi. Soyaki usulda uzum quritishda amaldagi quritgichlarning
imkoniyatlarida uzum quritilganda uzum boshining o‘rta qismida havo oqimining yetarli
bo‘lmasligi oqibatida ko‘p hollarda uzum donalarining ho‘l chirishi yoki mog‘orlanishi
kuzatiladi. Natijada quritilgan mayiz sifati va miqdori keskin tushib ketadi.
Mazkur maqola respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining «Energetika, energiya
va resurstejamkorlik» ustuvor yo‘nalishi doirasiga mos keladi.
Maqola Guliston davlat universiteti Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini qayta ishlash
texnologiyalari kafedrasi ilmiy-tadqiqot ishlari rejasining «Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini
qayta ishlash texnologiyalari» ustuvor yo‘nalishiga mos keladi.
Soyaki usulda uzum quritish texnologiyasini ta’minlaydigan ish unumdorligi yuqori
bo‘lgan takomillashtirilgan quritgich ishlab chiqish va ishlab chiqarishga tadbiq etish. Soyaki
usulda uzum quritishda texnika va texnologiyaning o‘rni. Samarali uzum quritish jarayonini
amalga oshiradigan takomillashtirilgan quritgich ishlab chiqish.
Kutilayotgan ilmiy yangiliklar keltirilib, mohiyati qisqacha tavsiflanadi:
- muqobil parametrlari aniqlangan takomillashtirilgan soyaki usulda uzum quritgichini
ishlab chiqish;
- takomillashtirilgan quritgich yelkalarida uzum boshlarini joylashtirish oralig‘ini uzum
boshlari qalinligini inobatga olgan holda nazariy asoslash;
- uzumni sifatli quritish uchun vertikal yo‘nalish bo‘yicha yelkalar oralig‘ini nazariy
asoslash;
- quritgichning ish unumdorligiga, tayyorlangan mayizning sifatiga ta’sir etuvchi
quritgichning konstruktiv va texnologik parametrlarini ko‘p omilli tajriba natijalari asosida
aniqlash.
Ishning amaliy ahamiyati:
- yuqori sifatli soyaki usulda tayyorlangan mayiz tayyorlashda energiya va
resurstejamkor, takomillashtirilgan uzum quritgich ishlab chiqiladi;
- yangi uzum quritgichda quritish jarayonida uchraydigan uzum donalarining suvli
chirishi va mog‘orlanishi to‘liq bartaraf etiladi;
- amaliy tadqiqotlar asosida soyaki usulda uzum quritgichning rasional texnologik va
konstruktiv parametrlari aniqlanadi.
Mavzuga oid xorijiy ilmiy tadqiqotlar sharhi va muammoning o‘rganilganlik darajasi
bayon etiladi, ishning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor
yo‘nalishlariga mosligi ko‘rsatiladi, tadqiqotning maqsadi va vazifalari, shuningdek, ob’yekti
va predmeti aniqlanadi hamda tadqiqotning ilmiy yangiligi, amaliy natijasi, natijalarning
ishonchliligi, ilmiy va amaliya hamiyati, natijalarning amaliyotga joriy etilishi, e’lon
qilinganligi, ishning tuzilishi borasidagi ma’lumotlar kiritiladi.
Mamlakatimiz va xorijiy davlatlarda yaratilgan va qo‘llanib kelinayotgan uzum
quritkichlarning afzallik va kamchiliklari, uzum quritish texnologiyalarining quritilayotgan
mahsulot sifatini yanada oshirish, resurstejamkorlikka erishish, quritish jarayonida suvli
chirish jarayonini yanada kamaytirish ustida olib borilgan ilmiy-amaliy tadqiqot ishlarining
natijalari o‘rganiladi va tahlil qilinadi. O‘rganishlar va tahlil qilishlar asosida quritgich ish
unumdorligini va quritilgan tabiiy toza mahsulot miqdori hamda sifatini oshiradigan quritgich
texnologik sxemasi ishlab chiqiladi.
Page 23
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
Olib borilgan nazariy tadqiqotlar natijasida qabul qilingan optimal parametrlar asosida
taklif etilgan quritgichni tajriba nusxasi ishlab chiqiladi. Ishlab chiqarilgan quritgichning
tajriba nusxasi laboratoriya sharoitida o‘rganilib, amalda mavjud polatkali quritgich bilan
taqqoslash-tadqiqot ishlari o‘tkaziladi. Taqqoslash ishlarida quritgichlarni quritgich ish
unumdorligiga, quritilayotgan mahsulot sifatiga ta’siri o‘rganiladi va natijalar olinadi. Olingan
natijalar asosida takomillashtirilgan konstruktsiyali soyaki usulda uzum quritgichning sanoat-
tajriba nusxasining ishchi chizmalari tayyorlanadi va tajriba nusxasi ishlab chiqariladi.
Ishlab chiqarilgan soyaki usulda uzum quritgichni Respublikamizning mayiz ishlab
chiqaruvchi korxonalarda amalda qo‘llanib kelinayotgan polatkali quritgich bilan taqqoslash
tajriba-tadqiqot ishlar o‘tkaziladi. Olingan natijalar bo‘yicha takomillashtirilgan soyaki usulda
uzum quritgichni joriy etilishidan kutilayotkan iqtisodiy samaradorlik hisoblanadi.
XULOSA.
Mayiz ishlab chiqarish dunyoning qator mamlakatlarida ishlab chiqarilishi bilan birga
mamlakatimizda ham asosiy tarmoqlardan biriga aylanib ulgurgan. Shu kabilarni hisobga olib,
Eng muhimi quruq iqlimli mintaqalarda bir necha uzum navlari hosilidan turli xildagi
mayizlar tayyorlash texnologiyalari yaratilib, amalda qo‘llanilib kelinayotkanligi. Mayiz
uzumdan tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari orasida tarkibida eng tabiiy qand miqdori
yuqori bo‘lgan, to‘yimli, transportirovkasi yuqori bo‘lgan quruq mahsulot hisoblanadi. Mayiz
ishlab chiqarish dunyoning qator mamlakatlarida ishlab chiqarilishi bilan birga
mamlakatimizda ham asosiy tarmoqlardan biriga aylanib ulgurgan. Soyaki usulda yuqori
sifatli mayiz tayyorlash usullari va texnologiyalarini takomillashtirish ustida izlanishlar olib
borilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Rakhmatov, O., Tukhtamishev, S. S., Khudoiberdiev, R. K., Adilov, A. А., & Rahmatov, F. O.
(2023, April). Experimental and theoretical studies of the modulus of elasticity and Poisson's
ratio for vegetable and melon crops. In International Conference on Digital Transformation:
Informatics, Economics, and Education (DTIEE2023) (Vol. 12637, pp. 291-297). SPIE.
2.
Nuriev, K. K., Nuriev, M. K., Rakhmatov, O., Korabekova, S., & Bakhronova, M. A. (2022,
December). Determination of the total resistance of the ploughshare when the blade is
blunted. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 1112, No. 1, p.
012014). IOP Publishing.
3.
Рахматов, О. О., Рахматов, Ф. О., & Тухтамишев, С. (2017). ЭКОНОМИЧЕСКАЯ
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ТЕХНОЛОГИЧЕСКОЙ ЛИНИИ ПО ПРОИЗВОДСТВУ ВЯЛЕНОЙ ДЫНИ. In
Научно-практические пути повышения экологической устойчивости и социально-
экономическое обеспечение сельскохозяйственного производства (pp. 1317-1320).
4.
РАХМАТОВ, О., НУРИЕВ, К. К., & ТОШБАЕВА, Ш. К. (2014). Безотходная комплексная
переработка плодов дыни. In ТЕХНИКА И ТЕХНОЛОГИИ: ПУТИ ИННОВАЦИОННОГО
РАЗВИТИЯ (pp. 222-226).
5.
Rakhmatov, O., & Rakhmatov, F. (2023). Experimental study of the process of drying melon
slices in a chamber-convection dryer. In E3S Web of Conferences (Vol. 443, p. 02004). EDP
Sciences.
6.
Tukhtamishev, S. (2023). WEIGHT-DIMENSIONAL AND VOLUMERIAN INDICATORS AND
PHYSICAL
AND
MATHEMATICAL
Page 24
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
PROPERTIES CHARACTERISTIC FOR CENTRAL ASIAN VARIETIES OF MELONS. Journal of
Agriculture & Horticulture, 3(11), 912.
7.
Tukhtаmishеv, S., Xudаybеrdiyеv, R., & Tukhtаmishоvа, G. (2023). MЕCHАNIZЕD
АPPАRАTUS FОR CUTTING MЕLОN FRUIT INTО АNNULАR SLICЕS. Science and innovation,
2(A1), 252-255.
8.
Тухтамишов, С. С., Рахматов, О. О., Янгибаева, Г., & Худайбердиев, Р. (2019).
Разработка конструктивной схемы выделелителя семян. In Научные основы развития
АПК: Сб. науч. тр. по материалам XXI Всерос.(нац.) научн.-практ. конф. студентов,
аспирантов и молодых ученых с международным участием (19 апреля–10 июня
2019г.)–Томск-Новосибирск: ИЦ Золотой колос, 2019.–491 с. (p. 296).
9.
Рахматов, О. О., Тухтамишев, С. С., Нуриев, К. К., & Рахматов, О. (2019). Разработка
мини-технологической линии по безотходной переработке плодов. In Научные основы
развития АПК (pp. 286-289).
10.
To'xtamishev, S. S. (2023). MEVA O'SIMLIKLARINING INDIVIDUAL RIVOJLANISHI.
RESEARCH AND EDUCATION, 2(4), 51-56.
11.
Нуриев, К. К., & Нуриев, М. К. (2024). ПОВЫШЕНИЕ КАЧЕСТВА ДВУХЯРУСНОЙ
ВСПАШКИ ПУТЕМ УЛУЧШЕНИЯ ПАРАМЕТРОВ ДОЛОТА ЛЕМЕХА. Экономика и социум,
(11-2 (126)), 766-773.
12.
Нуриев, К. К., & Нуриев, М. К. (2022). АНАЛИТИЧЕСКИЕ ИЗУЧЕНИЕ ВЛИЯНИЯ
ПАРАМЕТРОВ ИЗНОШЕННОГО ЛЕМЕХ НА ГЛУБИНУ ВСПАШКИ. Экономика и социум,
(11-2 (102)), 590-597.
13.
Катибович, Н. K. (2024). ОЦЕНКА СОСТОЯНИЯ ВЫБРАКОВАННЫХ ОБОРОТНЫХ
ЛАП ЧИЗЕЛЕЙ. Eurasian Journal of Technology and Innovation, 2(1-1), 119-125.
14.
Катибович, Н. K. (2024). ПЛУГ ЛЕМЕХИ РЕСУРСИНИ ОШИРИШНИНГ САМАРАЛИ
ЕЧИМИ. Eurasian Journal of Technology and Innovation, 2(1-1), 126-136.
15.
Катибович, Н. K. (2024). АНАЛИТИЧЕСКИЙ МЕТОД РАСЧЕТА ИЗНАШИВАНИЯ
ЛЕЗВИЯ ПОЧВОРЕЖУЩИХ РАБОЧИХ ОРГАНОВ. Eurasian Journal of Technology and
Innovation, 2(1-1), 137-143.
16.
Нуриев, К. (2022). Экспериментальное определение рационалных параметров
носка долота лемеха двухъярусного плуга. Евразийский журнал академических
исследований, 2(13), 73-82.
17.
O‘G‘Li, E. A. I., & O‘G‘Li, M. I. R. (2024). MEVALI DARAXTLARGA SHAKIL BERISH VA
BUTASH ORQALI MAHSULDORLIKNI OSHIRISH. Eurasian Journal of Academic Research, 4(5-
1), 43-47.
18.
O‘G‘Li, E. A. I., & O‘G‘Li, M. I. R. (2024). MEVALI BOG ‘LAR YERLARIGA ISHLOV
BERISHVA QATOR ORALARIDAN TO ‘G ‘RI FOYDALANISHNING O ‘ZIGA HOS XUSUSIYATLARI.
Eurasian Journal of Medical and Natural Sciences, 4(5-1), 131-134.
19.
O‘G, U. A. A. M., O‘G‘Li, M. I. R., & Oʻgʻli, K. B. I. (2024). BEGONA ARALASHMALARNING
TOLA VA MOMIQ SIFATIGA TASIRI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies, 1(17), 121-123.
20.
Ogli, Q. I. M., & Ogli, M. I. R. (2024). COTTON RECEIVING RULES IN COTTON MILLS AND
COTTON RECEIVING PLACES. Eurasian Journal of Academic Research, 4(1-2), 93-96.
21.
Махмудов, И. Р. Ў., & Турдибоев, А. А. Ў. (2024). ШАРОББОП УЗУМ НАВЛАРИНИ
МАЙДАЛАШ ВА ПРЕСЛАШ ЖАРАЁНИ ТАСНИФИ. Central Asian Journal of Multidisciplinary
Page 25
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
Research and Management Studies, 1(8), 123-129.
22.
Ungarov, A., & Xudayberdiev, R. (2023). IMPROVING INFRARED DRYING OF
AGRICULTURAL PRODUCTS. Евразийский журнал академических исследований, 3(12
Part 2), 230-233.
23.
O‘G, U. A. A. M., & O‘G, J. R. I. M. (2024). PAXTA TOZALASH KORXONALARIDA CHIGITNI
SAMARALI LINTERLASH TEXNOLOGIYASI TAHLILI. Eurasian Journal of Academic Research,
4(4-1), 125-128.
24.
O‘G, U. A. A. M., Xasanovich, X. R., & Qizi, Y. D. X. (2024). ANALYSIS OF EFFECTIVE SEED
LINTER TECHNOLOGY IN COTTON GINNING ENTERPRISES. American Journal Of Agriculture
And Horticulture Innovations, 4(04), 12-15.
25.
Ungarov, A., Otaboyev, M., Weizhou, Z., Xueji, Y., & Guo, F. (2025). RESEARCH ON THE
EFFICIENCY OF THE DOMESTIC LINTERS WORKING CHAMBER. Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика, 4(8), 63-66.
26.
Khujakulov, F., Egamberdiev, P., Julbekov, I., Abduraimov, D., & Ungarov, A. (2023). The
dependence of grape feeding on the productivity indicator and harvest quality of rizamat and
large dry varieties.
