Page 43
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
OLIY MUSIQA TA’LIMIDA IMPROVIZATSIYA
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Ismailova Gulchexra Rozimatovna
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitet
Musiqa madaniyati fakulteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15221093
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 07- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 15- Aprel 2025 yil
Mazkur maqolada oliy musiqa ta’limida talabalarda
improvizatsiya ko‘nikmalarini shakllantirish jarayoni,
uning didaktik asoslari va metodik yondashuvlari tahlil
qilinadi. Improvizatsiya ijodiy fikrlash, musiqiy ifoda
erkinligi va professional mahoratning muhim tarkibiy
qismi sifatida talqin qilinadi. Maqolada o‘quv
jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy
etish, improvizatsiyani rivojlantiruvchi mashqlar
tizimini
yaratish
va
musiqiy
tafakkurni
kengaytirishning
samarali
usullari
yoritilgan.
Shuningdek, xorijiy tajriba bilan milliy tajriba
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ham o‘rganiladi.
KEY WORDS
Improvizatsiya, musiqiy ijodkorlik,
pedagogik texnologiyalar, musiqiy
tafakkur, metodik yondashuv,
talaba faolligi, ijodiy ko‘nikma.
Har bir san’at sohasi kabi musiqa ham inson qalbini larzaga soluvchi, fikr va tuyg‘ularni
ohanglar orqali ifoda etuvchi betakror hodisadir. Musiqiy asarlar ijrosi jarayonida nafaqat
texnik mahorat, balki ijodiy yondashuv, badiiy mushohada va ichki erkinlik zarur bo‘ladi.
Ayniqsa, improvizatsiya — bu ijrochining ruhiy holatini, musiqiy bilimini va badiiy tafakkurini
birlashtiruvchi san’at bo‘lib, har bir musiqachi uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalardan biridir. U
insonni o‘z ustida erkin fikrlashga, ohang bilan “suhbatlashishga” chorlaydi.
Oliy musiqa ta’limida improvizatsiyaga e’tibor qaratish — bu talabaning musiqiy
dunyoqarashini kengaytirish, mustaqil ijodiy fikrlashni shakllantirish va o‘z uslubini topishiga
xizmat qiluvchi muhim omildir. Bugungi kunda dunyo miqyosida musiqa ta’limi jarayonida
innovatsion yondashuvlar va interfaol metodlar orqali improvizatsiya ko‘nikmalarini
rivojlantirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Chunki talabaning sahnadagi ishonchi, o‘ziga
xosligi va ijodiy yondashuvi ko‘pincha aynan improvizatsion tayyorgarlik darajasiga bog‘liq
bo‘ladi. Ushbu maqolada oliy musiqa ta’limi tizimida improvizatsiya ko‘nikmalarini
shakllantirishning metodik asoslari, mashg‘ulotlarda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali
usullar, shuningdek, milliy va xorijiy tajribalar tahlili orqali bu jarayonni takomillashtirish
imkoniyatlari yoritib beriladi. Maqsad — musiqa ta’limining ijodiy ruhini jonlantirish va
musiqachi-shaxsning individual ifoda vositalarini rivojlantirishga hissa qo‘shishdir.
Oliy musiqa ta’limida improvizatsiya ko‘nikmalarini shakllantirish masalasi musiqiy
pedagogika, ijrochilik metodikasi, shaxsiy ijodiy faollik va estetik tarbiyaning uzviy
bog‘liqligida tahlil qilinadi. Improvizatsiya – bu ijrochining hozirjavobligi, ohang tuzish va uni
badiiy ifoda etish qobiliyati, o‘zining musiqiy tafakkuri va his-tuyg‘ularini erkin ifodalash
shaklidir. U talabalarning musiqiy kompetentligini rivojlantirishda asosiy omillardan biri
Page 44
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
hisoblanadi.
Improvizatsiyaning ta’limiy va tarbiyaviy funksiyalari
Improvizatsiya jarayoni nafaqat texnik bilim va ko‘nikmalarni chuqurlashtirish, balki
talabaning musiqiy ijodkorlik salohiyatini ochishda, mustaqil mushohada yuritish va estetik
qarashlarni shakllantirishda ham muhim pedagogik vosita hisoblanadi. Bu jarayon:
Musiqa ifodaviy vositalarini ongli qo‘llash;
Harmonik, melodik va ritmik tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish;
Ijodiy muhitda erkin fikrlash va ijod qilishga tayyorlikni shakllantirishga xizmat qiladi.
Oliy ta’lim muassasalarida improvizatsiya o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodik
yondashuvlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Bosqichma-bosqichlik prinsipi – Talabalar improvizatsiya asoslarini dastlabki
bosqichlarda sodda ritmik va melodik mashqlar orqali egallab boradilar. Keyinchalik bu
mashqlar murakkab shakllarda, mustaqil ohang yaratish mashg‘ulotlariga o‘tadi.
Tahliliy va ijodiy yondashuv – Har bir improvizatsion mashg‘ulotdan so‘ng uning
tuzilmasi, harmonik oqimi va musiqiy ifoda vositalari tahlil qilinadi. Bu esa musiqiy
tafakkurning faollashuviga sabab bo‘ladi.
Ko‘rgazmalilik va tinglab o‘rganish – Dunyodagi mashhur improvizator ijrochilar
(masalan, jazz musiqachilari, milliy cholg‘u ustalari) ijrosini tinglash, ularning texnikasini
tahlil qilish orqali o‘quvchilar o‘z uslubini shakllantira boshlaydi.
Texnologik integratsiya – Zamonaviy raqamli texnologiyalardan (musical software,
virtual klaviatura, DAW platformalari) foydalanish talabalarga improvizatsion ifodani raqamli
muhitda ham sinab ko‘rish imkonini beradi.
Oliy ta’lim muassasalarida improvizatsiyaning quyidagi shakllari keng qo‘llanilishi
mumkin:
Melodik improvizatsiya – berilgan armonik asosda yangi kuy tuzish;
Ritmik improvizatsiya – barqaror metrik tuzilma asosida ritmik variatsiyalar yaratish;
Harmonik improvizatsiya – akkordlar zanjirida yangicha ohang yo‘nalishlari bilan
ishlash;
Erkin improvizatsiya – har qanday oldindan belgilangan asoslarsiz ohang va ritmni
yaratish;
Ansambl improvizatsiyasi – kichik guruhlarda hamohanglikda yangi musiqa parchasini
yaratish.
Bu shakllarning har biri orqali talabaning ijodiy dunyoqarashi, musiqa tilini tushunishi
va ifoda etish qobiliyati yanada boyitiladi.
Xorijiy tajriba va milliy pedagogik yondashuvlar:
Yevropa va AQSh musiqa ta’lim tizimlarida improvizatsiya ko‘nikmalari ancha ilgari
bosqichlardan boshlab rivojlantiriladi. Xususan, jazz ta’limida bu usul asosiy metodlardan biri
hisoblanadi. Milliy pedagogikamizda esa maqom, ashula va xalq cholg‘ulari ijrosida
improvizatsion unsurlar qadimdan mavjud bo‘lgan. Ammo bu tajriba zamonaviy o‘quv rejalari
va metodikalar bilan uyg‘unlashtirilganda yanada samarali natijalar berishi mumkin.
Adabiyotlar tahlili:
Improvizatsiya ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha ilmiy-pedagogik adabiyotlar tahlili
ushbu sohaning keng ko‘lamli, multidisziplinar tadqiqot obyektiga aylanganini ko‘rsatadi.
Musiqa pedagogikasi, ijrochilik san’ati, psixologiya, estetika hamda zamonaviy ta’lim
Page 45
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
texnologiyalariga oid manbalar bu jarayonni har tomonlama yoritishda muhim ilmiy asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Mashhur nemis musiqashunosi va pedagogi C. Orff o‘zining "Orff-Schulwerk" pedagogik
tizimida musiqa improvizatsiyasini bolalikdan boshlab shakllantirish zarurligini ta’kidlagan.
Uning fikricha, improvizatsiya – bu tabiiy musiqiy ifoda vositasi bo‘lib, o‘quvchi-yoshlarning
ichki dunyosini erkin bayon etishga xizmat qiladi. Orff metodikasi bugungi kunda ham ko‘plab
oliy ta’lim muassasalarida amaliy asos sifatida qo‘llanilmoqda.
E. Gordon tomonidan ishlab chiqilgan “Music Learning Theory” nazariyasida esa musiqiy
eshituv, ichki tinglash (audiatsiya) va musiqiy tafakkur orqali improvizatsiyani shakllantirish
bosqichma-bosqich o‘rgatilishi zarurligi asoslab berilgan. Gordonning ta’kidlashicha,
improvizatsiya ijodiy va kognitiv jarayonlarning uyg‘unlashuvi orqali rivojlanadi.
Milliy pedagogik adabiyotlarda ham improvizatsiyaga oid fikrlar asta-sekin
rivojlanmoqda. Masalan, A. Tojiyev va Z. Normatov kabi o‘zbek musiqa pedagoglari musiqa
nazariyasi va milliy cholg‘ular asosida talabalarda mustaqil ijodiy ifodani shakllantirish
bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borgan. Ayniqsa, maqom cholg‘ulari va do‘stona ansambllarda
improvizatsion elementlarni o‘qitish bo‘yicha ularning ishlarida qimmatli g‘oyalar ilgari
surilgan.
Shuningdek, zamonaviy manbalar orasida F. Rudzitisning jazz improvizatsiyasi bo‘yicha
metodik ishlanmalari, K. Sawyerning kreativlik va musiqa tafakkuriga oid tadqiqotlari
talabalarda improvizatsiya salohiyatini baholash va rivojlantirishning zamonaviy usullarini
taqdim etadi. Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, improvizatsiya ko‘nikmalarini
shakllantirish nafaqat ijrochilik texnikasi, balki psixologik tayyorgarlik, musiqiy eshituv
madaniyati va ijodiy tafakkurning uyg‘un rivoji bilan uzviy bog‘liq. Shu bois oliy musiqa
ta’limida bu ko‘nikmalarni shakllantirish tizimli, ilmiy asoslangan, bosqichma-bosqich
yondashuvni talab etadi.
Muhokama:
Musiqa – bu inson ruhining tili, uning eng nozik tuyg‘ularini ifodalaydigan badiiy
vositadir. Bu tilni mukammal o‘zlashtirish esa nafaqat yodlash va takrorlash, balki ijod qilish,
musiqiy tafakkur orqali yangi ma’nolar yaratish bilan bog‘liqdir. Aynan shu nuqtada
improvizatsiya ko‘nikmalarining ahamiyati namoyon bo‘ladi. Improvizatsiya bu – ijrochining
musiqa bilan “suhbat qurishi”, o‘zining ichki dunyosini real vaqt rejimida tovushlar orqali
ifodalashi demakdir. Oliy musiqa ta’limida esa bu san’atni o‘rgatish, ko‘nikma sifatida
shakllantirish – musiqachining kasbiy shakllanishi uchun zaruriy bosqichlardan biridir.
Bugungi kunda oliy ta’lim muassasalarida improvizatsiyani rivojlantirishga qaratilgan
yondashuvlar turlicha. Ba’zilar uni faqat jazz yoki zamonaviy musiqa doirasidagina muhim
deb hisoblaydi. Biroq, musiqaning har qanday yo‘nalishida – xoh u akademik fortepiano
bo‘lsin, xoh xalq cholg‘ulari ijrosi – improvizatsiya ijodiy yondashuv, erkin fikrlash va musiqiy
tafakkurning kuchli asosi bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, improvizatsiya ko‘nikmalari
faqatgina texnik mashqlar orqali emas, balki musiqiy idrok, hissiy sezuvchanlik, estetik
fikrlash va mushohada yuritish kabi kompleks kompetensiyalar orqali shakllanishi kerak.
Muhokama jarayonida bir muhim savol tug‘iladi: talabani qanday qilib improvizatsiyaga
jalb qilish mumkin? Chunki ba’zi hollarda talaba ijod qilishdan cho‘chiydi, xato qilishdan
qo‘rqadi, o‘zini namoyon etishga jur’at topa olmaydi. Bunday holatda o‘qituvchining roli o‘ta
muhim bo‘ladi. U musiqiy erkinlik muhitini yaratishi, xatoni ijodiy izlanish sifatida baholashi
Page 46
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
va talabada o‘ziga ishonch uyg‘otishi zarur. Har bir improvizatsion mashq – bu nafaqat musiqa
yaratish, balki o‘zini anglash, ifoda etish va rivojlantirish vositasidir.
Yana bir muhim jihat – bu milliy va xorijiy yondashuvlarning uyg‘unligi. O‘zbekiston
musiqiy merosida, ayniqsa maqom, baxshichilik, doira va dutor ijrosida improvizatsiya tabiiy
jarayon sifatida mavjud bo‘lib kelgan. Biroq, bu tajriba ko‘pincha og‘zaki an’anada qolib
ketmoqda. Endilikda bu merosni ilmiy-metodik asosda oliy ta’lim tizimiga integratsiyalash,
uni zamonaviy yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirish dolzarb vazifa bo‘lib turibdi. Masalan,
maqom improvizatsiyasi asosida g‘arblik jazz yondashuvlari bilan solishtirma mashqlar
yaratish, multimediya platformalar orqali improvizatsion mashg‘ulotlarni rivojlantirish yangi
yo‘nalishlarni ochib berishi mumkin. Muhokama natijasida shuni alohida ta’kidlash joizki,
improvizatsiya bu — talabaning nafaqat ijrochilik, balki shaxs sifatida shakllanishiga ham
xizmat qiluvchi kuchli vositadir. Bu jarayon orqali u musiqaga o‘z munosabatini bildiradi,
ijodiy izlanadi va o‘zining san’atdagi “ovozini” topadi. Oliy ta’limda bu jarayonni tizimli, izchil
va zamonaviy uslubda olib borish orqali biz nafaqat bilimli, balki fikrlovchi, izlanadigan va
erkin ijod qiluvchi musiqachilarni voyaga yetkazamiz.
Xulosa
Oliy musiqa ta’limida improvizatsiya ko‘nikmalarini shakllantirish – bu musiqiy
tafakkur, ijodiy salohiyat va ifodaviy mahoratni rivojlantirishga yo‘naltirilgan kompleks
pedagogik jarayondir. Ushbu maqolada o‘rganilgan nazariy manbalar, amaliy yondashuvlar va
mavjud tajribalar asosida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Improvizatsiya musiqiy ta’limning ajralmas komponentidir.
U ijrochilik san’atining
faqat bir turi emas, balki talabada musiqiy fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, o‘z uslubini
shakllantirish va musiqaga individual yondashuvni rivojlantiruvchi samarali vositadir.
Improvizatsiyani o‘rgatish bosqichma-bosqichlik asosida qurilishi zarur.
Avval
sodda melodik va ritmik mashqlardan boshlanib, keyinchalik murakkab harmonik va erkin
improvizatsiyaga o‘tiladi. Bu jarayon o‘quv dasturlariga aniq metodik asoslar bilan kiritilishi
lozim.
O‘qituvchining roli hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Improvizatsiya erkin ijodiy jarayon
bo‘lgani bois, talabalarga psixologik qulaylik, ijodiy muhit va qo‘llab-quvvatlovchi pedagogik
yondashuv talab etiladi. O‘qituvchi talabaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashi, ijod
qilishga undashi va musiqiy savodxonligini chuqurlashtirishi kerak.
Milliy musiqa an’analari improvizatsiyani rivojlantirishda boy manba
hisoblanadi.
Xususan, maqom, baxshichilik, xalq cholg‘ulari ijrosi kabi an’anaviy ijrochilik
shakllarida improvizatsiya unsurlari faol qo‘llaniladi. Ushbu elementlarni zamonaviy ta’lim
metodikalariga integratsiyalash talabaning musiqiy dunyoqarashini kengaytiradi.
Xorijiy tajriba va innovatsion texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish muhimdir.
Raqamli texnologiyalar, interfaol platformalar, audio-vizual vositalardan foydalanish orqali
improvizatsiya mashg‘ulotlarini zamonaviy formatda tashkil etish mumkin. Bu esa musiqiy
savodxonlikni oshirish bilan birga, ijodiy qiziqishni ham kuchaytiradi.
Improvizatsiya orqali musiqa ta’limining mazmuni boyiydi.
Bu ko‘nikma talabani
nafaqat texnik jihatdan, balki fikrlovchi, izlanishga qodir, musiqaga erkin yondasha oladigan
ijodkor shaxs sifatida tarbiyalaydi. Shuning uchun oliy musiqa ta’limida improvizatsiyaga
alohida e’tibor qaratilishi zarur.
Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqib, oliy musiqa ta’limi dasturlarida improvizatsiya
Page 47
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan maxsus modullar, mashg‘ulotlar va metodik
qo‘llanmalarni ishlab chiqish, shuningdek, o‘qituvchilarning bu boradagi kasbiy malakasini
oshirish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Орф К. Шульверк. Музыкальное воспитание детей раннего возраста. — М.: Прогресс,
1991. — 186 с.
2.
Gordon E. Learning Sequences in Music: Skill, Content, and Patterns. — Chicago: GIA
Publications, 2007. — 380 p.
3.
Sawyer K. Explaining Creativity: The Science of Human Innovation. — Oxford: Oxford
University Press, 2012. — 312 p.
4.
Рудзитис Ф. Джазовая импровизatsiя: теория и практика. — СПб.: Лань, 2018. — 228
с.
5.
Tojiev A. Musiqiy ta’limda ijodiy yondashuvning nazariy va amaliy asoslari. — Toshkent:
“Fan va texnologiya”, 2020. — 210 b.
6.
Normatov Z. Musiqiy ijodkorlikni shakllantirishda milliy an’analarning o‘rni. // Pedagogik
mahorat jurnali. — 2021. — №3. — B. 45–50.
7.
Jamolov Sh. Musiqiy tahlil va improvizatsiya o‘zaro bog‘liqligi haqida. // San’at va
madaniyat. — 2022. — №2. — B. 87–92.
8.
Nuriddinov, G., & Ismailova, G. (2025). O'ZBEK XALQ MAROSIM QO'SHIQLARINING
ETNOGRAFIK TAHLILI. В CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH (Т. 3, Выпуск
3, сс. 42–45).
9.
Baratova, F., & Ismailova, G. (2025). MUSIQA TA'LIMI ORQALI O'QUVCHILARDA MILLIY
O'ZLIKNI SHAKLLANTIRISH. В YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI AXBOROTNOMASI (Т. 3,
Выпуск 2, сс. 127–131).
10.
Ismailova, G. (2024). PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MUSIC CULTURE LESSONS. В
INTERNATIONAL BULLETIN OF ENGINEERING AND TECHNOLOGY (Т. 4, Выпуск 4, сс. 52–
54).
11.
Ismailova , G. . (2024). MUSIQA DARSLARIDA FORTEPIANO O’QITISH METOD VA
USLUBLAR XUSUSIYATI. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры,
4(4), 130–133.
