Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ: ТАРАҚҚИЁТНИНГ
БОШҚАРУВ АСОСИДА.
Кубаев Асалиддин Эсиргапович
Алимназаров Ойбек
Самарканд давлат тиббиёт университети.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15275453
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 18-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 20- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 24- Aprel 2025 yil
XXI аср – ахборот технологияларининг гуркираб
ривожланган даври. Ҳозирги кунда ҳаётимизни
ахборот технологияларисиз тасаввур этиш қийин.
Улар ишлаб чиқариш, таълим, соғлиқни сақлаш,
молия, транспорт, давлат бошқаруви ва бошқа
соҳаларда
кенг
қўлланилмоқда.
Ахборот
технологиялари (АТ) – бу ахборотни йиғиш,
сақлаш, қайта ишлаш, узатиш ва тарқатиш
усуллари ва воситалари мажмуидир. Ушбу
мақолада биз ахборот технологияларининг
ривожланиш
тарихи,
асосий
йўналишлари,
замонавий
тенденциялари
ва
келажак
истиқболларини баён киламиз.
KEY WORDS
Hardware, Software, Networks,
People, Лейбниц арифмометри,
Бэббижнинг
аналитик
машинаси,
биринчи
компьютерлар
(ENIAC,
Colossus), Python, Java, C++,
Киберхавфсизлик
(Cybersecurity).
Ахборот технологияларининг таърифи ва аҳамияти
Ахборот технологиялари (АТ) – бу ахборотни яратиш, қайта ишлаш, сақлаш,
ҳимоялаш ва узатиш учун фойдаланиладиган усуллар, воситалар ва жараёнлар
мажмуидир. АТнинг асосий мақсади – ахборотдан фойдаланиш самарадорлигини
ошириш, ахборот жараёнларини автоматлаштириш ва инсон фаолиятини
енгиллаштиришдир. АТ қуйидаги асосий компонентлардан иборат:
1.
Аппарат таъминоти (Hardware): Компьютерлар, серверлар, тармоқ
қурилмалари ва бошқа жисмоний қурилмалар.
2.
Дастурий таъминот (Software): Операцион тизимлар, дастурлаш тиллари,
амалий дастурлар ва бошқа дастурий маҳсулотлар.
3.
Маълумотлар (Data): Рақамли шаклдаги ахборот, маълумотлар базаси,
ҳужжатлар ва бошқа маълумотлар.
4.
Тармоқлар (Networks): Компьютерларни бир-бирига улаш ва ахборот
алмашиш имконини берувчи коммуникация тизимлари.
5.
Инсонлар (People): АТни ишлаб чиқадиган, қўллайдиган ва хизмат
кўрсатадиган мутахассислар.
Page 125
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
АТнинг ривожланиш тарихи (асосий босқичлар)
Ахборот технологияларининг ривожланиш тарихи узоқ вақтни ўз ичига олади.
Унинг асосий босқичлари қуйидагилар:
1. Механик ҳисоблаш қурилмалари (XVII-XIX асрлар): Бу босқичда Паскаль
ҳисоблаш машинаси, Лейбниц арифмометри ва Бэббижнинг аналитик машинаси каби
дастлабки механик ҳисоблаш қурилмалари яратилди.
2. Электромеханик ва электрон ҳисоблаш машиналари (XX асрнинг 30-40
йиллари): Бу босқичда электрон лампаларда ишловчи биринчи компьютерлар (ENIAC,
Colossus) яратилди.
3. Транзисторли компьютерлар (XX асрнинг 50-60 йиллари): Транзисторларнинг
ихтиро қилиниши компьютерларнинг ҳажми ва энергия истеъмолини камайтирди,
ишончлилигини эса оширди.
4. Интеграл схемали компьютерлар (XX асрнинг 70-80 йиллари): Интеграл
схемалар (микрочиплар) компьютерларнинг янада ихчамлашишига ва тезлигининг
ошишига олиб келди.
5. Шахсий компьютерлар (XX асрнинг 80 йилларидан ҳозирги кунгача): Шахсий
компьютерларнинг пайдо бўлиши АТни оммалаштирди ва уларнинг қўлланиш
доирасини кенгайтирди.
6. Интернет ва мобил технологиялар (XX асрнинг 90 йилларидан ҳозирги
кунгача): Интернетнинг пайдо бўлиши ва мобил технологияларнинг ривожланиши
ахборотга глобал даражада эришиш имконини берди.
АТнинг асосий йўналишлари
Ахборот технологиялари кўплаб йўналишларга бўлинади. Уларнинг энг
асосийларидан бири дастурий таъминот (Software): Компьютерлар ва бошқа
қурилмаларнинг ишлашини таъминловчи дастурлар мажмуи, аппарат таъминоти
(Hardware): Компьютерлар, серверлар, тармоқ қурилмалари ва бошқа жисмоний
қурилмалар булиб хисобланади.Тармоқлар (Networks) йуналиши эса компьютерларни
бир-бирига улаш ва ахборот алмашиш имконини берувчи коммуникация
тизимларидир.
Маълумотлар базаси (Databases) ва Киберхавфсизлик (Cybersecurity) маълумотларни
сақлаш, бошқариш ва қайта ишлаш тизимлари ва ахборот тизимларини ташқи
таҳдидлардан ҳимоялаш йуналишлари хисобланади.
Бугунги таракиётнинг асосий йуналишларидан булган сунъий интеллект (Artificial
Intelligence): Инсон ақлини тақлид қилувчи компьютер тизимларини яратиш асносида
вужудга келган. Шу тарика булутли ҳисоблаш (Cloud Computing) хам компьютер
ресурсларига Интернет орқали эришиш имконини берувчи технология булиб АТнинг
асосий йўналишлари булиб хисобланади.
Дастурий таъминот
Дастурий таъминот (Software) – компьютерларнинг ишлашини таъминловчи
дастурлар мажмуидир. Дастурий таъминот бир канча турларга булинади.
Булар тизимли дастурий таъминот, амалий дастурий таъминот, дастурлаш
воситаларидир. Компьютернинг аппарат таъминотини бошқаради ва бошқа
дастурларнинг ишлаши учун муҳит яратади. Операцион тизимлар, драйверлар ва
утилитлар тизимли дастурий таъминотга мисол бўла олади.
Page 126
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Фойдаланувчиларнинг муайян вазифаларини бажариш учун мўлжалланган
дастурлар. Матн муҳаррирлари, браузерлар, ўйинлар ва бошқалар амалий дастурий
таъминотга мисол бўла олади. Шу билан бирга
дастурларни яратиш, созлаш ва тестдан ўтказиш учун мўлжалланган дастурлар.
Компиляторлар, интерпретаторлар, дебаггерлар ва бошқалар дастурлаш воситалари
булиб хисобланади.
Операцион тизимлар (Windows, macOS, Linux)
Операцион тизим (ОТ) – компьютернинг аппарат таъминотини бошқарадиган ва
бошқа дастурларнинг ишлаши учун муҳит яратадиган тизимли дастурий
таъминотнинг асосий қисмидир. Энг кенг тарқалган операцион тизимлар:
Windows
macOS
Linux
Microsoft
корпорацияси
томонидан
ишлаб
чиқилган
ва
шахсий
компьютерлар учун энг
оммабоп
операцион
тизим ҳисобланади
Apple
корпорацияси
томонидан
ишлаб
чиқилган
ва
Apple
компьютерлари
учун
мўлжалланган
Очиқ кодли операцион
тизим бўлиб, серверлар,
суперкомпьютерлар
ва
embedded
тизимларда
кенг қўлланилади
Дастурлаш тиллари (Python, Java, C++)
Дастурлаш тили – компьютер учун дастурларни ёзиш учун фойдаланиладиган
формал тилдир. Энг оммабоп дастурлаш тилларидан бири Python дастурлаш тилидир,
бу содда ва ўқишга осон бўлган дастурлаш тили бўлиб, веб-ишлаб чиқиш, маълумотлар
таҳлили, сунъий интеллект ва бошқа соҳаларда кенг қўлланилади. Java дастурлаш тили
эса платформадан мустақил дастурлаш тили бўлиб, корпоратив дастурлар, мобил
иловалар ва ўйинлар ишлаб чиқишда кенг қўлланилади. Оммалашган C++ дастурлаш
тили хам юқори унумдорликка эга дастурлаш тили бўлиб, операцион тизимлар,
ўйинлар ва бошқа ресурсларни талаб қилувчи дастурлар ишлаб чиқишда кенг
қўлланилади.
Дастурий таъминот ишлаб чиқиш усуллари (Agile, Waterfall)
Дастурий таъминот ишлаб чиқиш усуллари – дастурий таъминотни яратиш жараёнини
ташкил этиш ва бошқариш учун фойдаланиладиган ёндашувлардир. Энг кенг
тарқалган усулларга Waterfall (Шаршара) дастурий таъминотни ишлаб чиқишнинг
кетма-кет босқичлардан иборат бўлган анъанавий усулидир. Agile (Эгилувчан) ишлаб
чикариш усули дастурий таъминотни ишлаб чиқишнинг итератив ва инкрементал
усули бўлиб, ўзгарувчан талабларга тез мослашиш имконини беради.
Open Source дастурий таъминот
Open Source дастурий таъминот – очиқ кодли дастурий таъминот бўлиб, кодни кўриш,
ўзгартириш ва тарқатиш ҳуқуқига эга бўлган барча фойдаланувчиларга тақдим
этилади. Linux, Apache, MySQL ва бошқалар Open Source дастурий таъминотга мисол
бўла олади.
Page 127
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Аппарат таъминоти
Shaxsiy EHEM qurulmasi:
1. Monitor
2. Ona plata
3. Protsessor
4. Port ATA
6. Kengaytiruvchi kartalar
7. Quvvat bloki
8. Diskovod
. 9. Qattiq disk
10. Klaviatura
11. Sichqon
Аппарат таъминоти (Hardware) – компьютер тизимининг жисмоний қисмлари
мажмуидир. Аппарат таъминоти қуйидаги асосий компонентлардан иборат:
Марказий процессор (CPU): Компьютернинг асосий ҳисоблаш қурилмаси бўлиб,
дастурларни бажаради ва компьютернинг барча компонентларини бошқаради, график
процессор (GPU)эса график маълумотларни қайта ишлаш учун мўлжалланган
процессор бўлиб, ўйинлар, видеолар ва бошқа график дастурларнинг ишлашини
тезлаштириши билан бизга маълум.
Хотира (Memory) курилмаси компютердаги маълумотларни вақтинчалик сақлаш учун
мўлжалланган қурилма. Оператив хотира (RAM) ва доимий хотира (ROM) хотиранинг
асосий турлари ҳисобланади.
Қаттиқ диск (Hard Disk Drive, HDD) ва қаттиқ ҳолатдаги диск (Solid State Drive, SSD)
булар маълумотларни доимий сақлаш учун мўлжалланган қурилмалардир. Шу уринда
она плата (Motherboard) хам компьютернинг барча компонентларини бир-бирига
улайдиган асосий плата булиб хизмат килади.
Компьютер архитектураси (CPU, GPU, хотира)
Компьютер архитектураси – компьютернинг асосий компонентларининг ташкилий
тузилиши ва уларнинг ўзаро муносабатларини белгиловчи концепциядир. Компьютер
архитектурасига CPU, GPU, хотира ва бошқа компонентларнинг ташкил этилиши ва
уларнинг ўзаро алоқаси киради.
Периферик қурилмалар (принтерлар, сканерлар, мониторлар)
Периферик қурилмалар – компьютер билан боғланиб, унга қўшимча функцияларни
бажариш имконини берувчи қурилмалар. Периферик қурилмаларга принтерлар,
сканерлар, мониторлар, клавиатуралар, сичқончалар ва бошқалар киради.
Мобил қурилмалар (смартфонлар, планшетлар)
Мобил қурилмалар – кўчма ва симсиз алоқа имкониятига эга бўлган компьютерлар.
Смартфонлар, планшетлар ва ноутбуклар мобил қурилмаларга мисол бўла олади.
Page 128
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Булутли ҳисоблаш (Cloud computing)
Булутли ҳисоблаш – компьютер ресурсларига Интернет орқали эришиш
имконини берувчи технологиядир. Булутли ҳисоблаш фойдаланувчиларга ўз
маълумотларини ва дастурларини Интернетда сақлаш ва уларга исталган жойдан
эришиш имконини беради.
Тармоқлар ва маълумотлар базаси
Компьютер тармоқларининг турлари (LAN, WAN, Internet)
Компьютер тармоғи – компьютерларни бир-бирига улаш ва ахборот алмашиш
имконини берувчи коммуникация тизимидир. Компьютер тармоқлари қуйидаги
турларга бўлинади:
Локал тармоқ (Local Area Network, LAN): Бир бино ёки ҳудуддаги
компьютерларни бир-бирига улайдиган тармоқ.
Глобал тармоқ (Wide Area Network, WAN): Кенг ҳудуддаги компьютерларни бир-
бирига улайдиган тармоқ.
Интернет (Internet): Бутун дунё бўйлаб компьютерларни бир-бирига улайдиган
глобал тармоқ.
Тармоқ протоколлари (TCP/IP, HTTP)
Тармоқ протоколлари – компьютерлар ўртасида ахборот алмашиш қоидаларини
белгиловчи стандартлардир. Энг кенг тарқалган тармоқ протоколлари:
TCP/IP
(Transmission
Control
Protocol/Internet
Protocol)
Интернетнинг асосий протоколи бўлиб, ахборотни
пакетларга бўлиш ва уларни тармоқ орқали
узатишни таъминлайди.
HTTP (Hypertext Transfer
Protocol)
Веб-саҳифаларни узатиш учун фойдаланиладиган
протокол.
Маълумотлар
базасини
бошқариш
тизимлари
(MySQL,
PostgreSQL,
MongoDB)
Маълумотлар базасини бошқариш тизими (МББТ) –
маълумотларни сақлаш, бошқариш ва қайта ишлаш
учун мўлжалланган дастурий таъминот. Энг кенг
тарқалган МББТ:
MySQL:
Очиқ кодли relational маълумотлар базасини
бошқариш тизими бўлиб, веб-иловалар ва бошқа
дастурларда кенг қўлланилади.
PostgreSQL
Очиқ кодли object-relational маълумотлар базасини
бошқариш тизими бўлиб, юқори ишончлилик ва
масштаблашувни талаб қилувчи дастурларда кенг
қўлланилади
MongoDB
NoSQL маълумотлар базасини бошқариш тизими
бўлиб, катта ҳажмдаги маълумотларни қайта ишлаш
учун мўлжалланган
Page 129
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Big Data ва маълумотлар таҳлили
Big Data – катта ҳажмдаги, тез ўзгарувчан ва турли туман маълумотлар
тўпламидир. Big Data маълумотлар таҳлили – Big Data маълумотларини таҳлил қилиш
ва улардан фойдали маълумотларни олиш жараёнидир.
АТнинг замонавий тенденциялари ва келажаги
Сунъий интеллект ва машинали ўқитиш
Сунъий интеллект (СИ) – инсон ақлини тақлид қилувчи компьютер тизимларини
яратиш соҳасидир. Машинали ўқитиш – СИнинг бир қисми бўлиб, компьютерларга
маълумотлар асосида ўқиш ва ўрганиш имконини беради.
Интернет буюмлари (IoT)
Интернет буюмлари (IoT) – Интернетга уланган ва маълумотларни алмашиш
имкониятига эга бўлган жисмоний қурилмалар тармоғидир. IoT қурилмалари уй
жиҳозлари, автомобиллар, саноат ускуналари ва бошқа объектларни ўз ичига олиши
мумкин.
Блокчейн технологияси
Блокчейн – марказлашмаган ва хавфсиз маълумотлар базасини яратиш
имконини берувчи технологиядир. Блокчейн криптовалюталар, таъминот занжирини
бошқариш ва бошқа соҳаларда кенг қўлланилади.
Киберхавфсизлик
Киберхавфсизлик – ахборот тизимларини киберҳужумлардан ва бошқа
таҳдидлардан ҳимоялаш соҳасидир. Киберхавфсизлик компьютерлар, тармоқлар,
маълумотлар ва дастурларни ҳимоялаш усулларини ўз ичига олади.
Рақамли трансформация ва АТнинг жамиятдаги роли
Рақамли трансформация – бизнес ва жамиятнинг барча жабҳаларида ахборот
технологияларидан фойдаланиш орқали ўзгариш жараёнидир. АТ рақамли
трансформацияда муҳим рол ўйнайди ва бизнеснинг самарадорлигини ошириш, янги
хизматлар яратиш ва жамиятнинг ривожланишига ҳисса қўшиш имконини беради.
Хулоса
Ахборот технологиялари жамиятнинг барча жабҳаларига таъсир кўрсатувчи
муҳим соҳадир. АТнинг ривожланиши инсониятга янги имкониятлар очиб беради,
бизнеснинг самарадорлигини оширади ва жамиятнинг ривожланишига ҳисса қўшади.
Келажакда АТнинг роли янада ортиб боради ва улар жамиятнинг барча жабҳаларида
янада кенг қўлланилади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Гаврилов, М.В. Информатика и информационные технологии: Учебник / М.В.
Гаврилов, В.А. Климов. - Люберцы: Юрайт, 2016. - 383 c.
2.
Гагарина, Л.Г. Информационные технологии: Учебное пособие / Л.Г. Гагарина, Я.О.
Теплова, Е.Л. Румянцева и др. - М.: Форум, 2018. - 144 c.
3.
Гасумова, С.Е. Информационные технологии в социальной сфере: Учебное пособие /
С.Е. Гасумова. - М.: Дашков и К, 2015. - 312 c.
4.
Г.М. Порсаев, А.Э. Кубаев. Современные гипертехнологии офисных приложений.
Учебное пособие. – Самарканд: из-ство СамГУ, 2022 г.–196 с.
5.
Чернявская С.А., Назримадова М.Д. Информационный рынок и понятие
информационно-коммуникационных технологий, эволюция рынка информационных
Page 130
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
технологий // Экономические возможности России в условиях вызовов мировой
экономики: подходы и решения. Материалы международной научно-практической
конференции. 2022. С. 322-327.
6.
S.A.Karabayev., A.E.Kubayev. Zamonaviy gipertexnologiyaning offis dasturlari. O‘quv
qo‘llanma. – Samarqand: “Samarqand davlat chet tillar instituti” nashriyoti, 2024. – 193 bet
7.
Аннаоразова Дж.А., Мотаева Т.Р. Автоматизированные информационные технологии
и темпы развития информационных технологий // Вестник науки. 2023. Т. 2. № 9 (66).
С. 192-194.
8.
А.Н.Степанов.– СПб.: Питер, 2003.– 608 с. ил ... Внедрение системы Е-правительства в
Узбекистане нормативно-правовая база.
9.
A.E.Kubayev., E.X.Bozorov. Tibbiyotda matematik modellarni qurish va raqamli amalga
oshirish. 0‘quv qollanma. Samarqand. -“Samarqand davlat chet tillar instituti” nashriyoti,
2024.-211 bet.
10.
Ш.Г. Маннанова • 2018 • Цитируется: 3 — М., Злобин Л. А. Информационные
технологии систем управления технологическими процессами: Учебник для вузов. - М.:
Высшая школа, 2005.
11.
Kubaev A. TIBBIYOTDA MATEMATIK MODELLASHTIRISH VA NANOTEXNOLOGIYALAR
//Евразийский журнал математической теории и компьютерных наук. – 2023. – Т. 3. –
№. 9. – С. 17-26.
12.
Esirgapovich K. A. RULES OF USING MATHEMATICAL MODELING IN THE FIELD OF
MEDICINE //ENG YAXSHI XIZMATLARI UCHUN. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 582-584.
13.
Esirgapovich K. A. MODELING BASED ON DIFFERENTIAL EQUATIONS //TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 72-75
