Page 141
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
METROLOGIYA HAQIDA TUSHUNCHA
Turdialiyeva Mahzuna Muxtaraliyevna
Toshkent kimyo-texnologiyalari instituti katta o‘qituvchisi
Xidiniyozov Mexroj Otabek o‘g‘li
Toshkent kimyo-texnologiyalari instituti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286934
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 23- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 26- Aprel 2025 yil
Ushbu maqolada metrologiyaning nazariy va amaliy
jihatlari, tarixiy taraqqiyoti, xalqaro va milliy
tizimlardagi ahamiyati, sanoat va fan taraqqiyotidagi
o‘rni to‘g‘risida atroflicha tahlil qilingan. Shuningdek,
O‘zbekiston metrologiya tizimida olib borilayotgan
islohotlar va istiqboldagi istiqbollar muhokama
qilinadi. Zamonaviy texnologik muhitda sifat, xavfsizlik
va innovatsiyalarni ta'minlashda aniq o'lchovlar
zarurligini ta'kidlab, yuridik, sanoat va raqamli
metrologiyaga alohida e'tibor qaratilmoqda.
KEY WORDS
Bugungi
globallashuv
va
raqamlashtirish
jarayonlarida
metrologiyaning
ahamiyati
yanada ortib bormoqda.
Metrologiya — bu oʻlchovlar, ularning birliklari, aniqlik darajalari, oʻlchash usullari va
vositalarini yaratish, rivojlantirish, sinovdan o‘tkazish va qonuniylashtirish bilan
shug‘ullanuvchi fan sohasidir. Har qanday texnologik, ilmiy yoki iqtisodiy faoliyatda ishonchli
va aniq oʻlchovlarning mavjudligi samaradorlikni belgilovchi asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Shu sababli, metrologiya nafaqat texnika va sanoat, balki kundalik hayotimizda
ham katta ahamiyatga ega.
Bugungi globallashuv va raqamlashtirish jarayonlarida metrologiyaning ahamiyati
yanada ortib bormoqda. Dasturiy mahsulotlar, sun‘iy intellekt, aqlli texnologiyalar hamda
ekologik nazorat tizimlarining muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi toʻgʻri o‘lchovlarsiz
imkonsizdir.
1. Metrologiyaning tarixiy taraqqiyoti
Metrologiya insoniyat sivilizatsiyasining ilk davrlaridanoq mavjud bo‘lib kelmoqda.
Qadimgi Misrda uzunlik oʻlchovi sifatida "qirol tirsagi" (52 sm) qoʻllanilgan. Qadimgi
Yunoniston va Rim imperiyalarida esa o‘lchovlar muayyan shaxslar yoki buyruq asosida
belgilanar edi. Biroq, metrologiyaning ilmiy fan sifatida shakllanishi XVII-XVIII asrlarda,
ayniqsa, Fransiyada metrik tizimning joriy etilishi bilan boshlangan.
Fransiyada 1795-yilda metrik tizimga asos solinib, keyinchalik bu tizim Yevropa
davlatlari orqali butun dunyoga tarqaldi. XIX asrda Parijda Xalqaro metrik konvensiyasi
tuzildi va Metrologiya boʻyicha Xalqaro Byuro (BIPM) tashkil etildi. Bu tashkilot bugungi
kunda ham xalqaro metrologik muvofiqlikni ta’minlashda asosiy rol oʻynaydi.
Oʻzbekiston hududida metrologik faoliyat Sovet davrida institutsional tus olib, 1940-
yilda metrologik laboratoriyalar tashkil etildi. Mustaqillik yillarida esa milliy metrologiya
tizimi tubdan isloh qilindi.
Page 142
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
2. Metrologiyaning asosiy turlari
Metrologiya bir nechta asosiy yoʻnalishlarga boʻlinadi:
1. Nazariy metrologiya — oʻlchovlar nazariyasi, birliklar tizimi va fizik konstantalar
asoslarini o‘rganadi.
2. Amaliy metrologiya — oʻlchash vositalarini ishlab chiqish, kalibrlash va
ekspluatatsiyasi bilan shug‘ullanadi.
3. Yuridik metrologiya — savdo, sogʻliqni saqlash, xavfsizlik va boshqa ijtimoiy
ahamiyatga molik sohalarda qonuniy oʻlchovlarning aniqligi va ishonchliligini ta'minlaydi.
Har bir yoʻnalish o‘ziga xos yondashuv va texnik-talablarni talab qiladi. Ayniqsa, yuridik
metrologiya jamiyatda adolat va ishonch muhitini yaratishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi.
3. Oʻzbekistonda metrologik tizim va islohotlar
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 11-oktabrdagi PQ-3300-sonli qarori
bilan respublikada metrologiyani rivojlantirish boʻyicha tizimli chora-tadbirlar amalga
oshirila boshlandi.
Metrologik faoliyatni muvofiqlashtirish va standartlashtirishda Oʻzbekiston Milliy
metrologiya instituti (OʻzMMI) asosiy organ hisoblanadi. OʻzMMI Xalqaro metrologik
tashkilotlar bilan hamkorlik qilib, mahalliy sanoat va xizmat koʻrsatish sohalarini ilgʻor
metrologik texnologiyalar bilan ta’minlab kelmoqda.
2021-yilda qabul qilingan yangi qonunchilik asosida metrologik xizmatlar
akkreditatsiyadan oʻtkazilishi, o‘lchov vositalari reyestri shakllantirilishi, hamda texnik
reglamentlar asosida faoliyat yuritilishi belgilandi.
Oʻzbekistonning Xalqaro qonuniy metrologiya tashkiloti (OIML), Osiyo-Tinch okeani
Metrologiya dasturi (APMP) kabi tashkilotlarga aʼzo boʻlishi milliy tizimning jahon
standartlariga moslashuvini jadallashtirdi.
4. Metrologiyaning sanoat va ilm-fandagi oʻrni
Zamonaviy sanoatda yuqori sifatli mahsulot ishlab chiqarish va texnologik jarayonlarni
barqaror yuritish uchun ishonchli oʻlchov tizimi zarur. Kimyo, farmatsiya, oziq-ovqat,
elektrotexnika, qurilish va neft-gaz sohalarida aniqlik va takrorlanuvchanlik —
raqobatbardoshlikning poydevoridir.
Shuningdek, ilmiy tadqiqotlar doirasida ham oʻlchovlar ishonchliligi ilmiy natijalarning
haqqoniyligini belgilaydi. Masalan, nanozarrachalar fizikasi, spektroskopiya, termodinamik
tadqiqotlar, biokimyoviy tahlillar uchun yuqori aniqlikdagi metrologik ta'minot talab etiladi.
Texnologik jarayonlarda metrologik xatoliklar mahsulotda nuqsonlar, ishlab chiqarishda
chiqindilar, energiya resurslarining isrofgarchiligi va iqtisodiy zararlar bilan bogʻliq boʻlishi
mumkin.
5. Raqamli metrologiya va kelajak istiqbollari
Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, metrologiya sun‘iy intellekt, "Internet of Things"
(IoT), bulutli texnologiyalar va raqamli sensorlar bilan uyg‘unlashmoqda. Oʻzbekistonda ham
raqamli metrologiya boʻyicha dastlabki loyihalar amalga oshirilmoqda. Bu esa real vaqt
rejimida oʻlchovlarni nazorat qilish, masofaviy kalibrlash va avtomatik tahlil imkonini beradi.
Kelajakda quyidagi yo‘nalishlar metrologik rivojlanishda muhim bo‘ladi:
Aqlli oʻlchov tizimlari
Raqamli etalonlar
Page 143
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Yashil texnologiyalar uchun metrologik standartlar
Tibbiyot metrologiyasi (biometriya, genetik tahlillar)
6. Metrologik ishonchlilikning iqtisodiy samarasiga oid faktlar
Metrologik aniqlik va o‘lchovlarning ishonchliligi korxonalar va davlat byudjeti uchun
bevosita iqtisodiy samara keltiradi. Jahon Bankining 2020-yilgi hisobotiga ko‘ra, metrologik
xatolar sabab dunyo bo‘yicha har yili 2-3% ishlab chiqarish yo‘qotiladi. Masalan, Germaniyada
metrologik infratuzilmaga har 1 yevro investitsiya qilish, 8 yevrogacha iqtisodiy foyda
keltirgani aniqlangan (PTB, 2019).
O‘zbekistonda ham sanoat tarmoqlarida 2023-yilda o‘tkazilgan metrologik audit
natijasida 18% holatda o‘lchash vositalari noto‘g‘ri kalibrlangani aniqlangan (O‘zMMI
hisobotlari). Bu esa mahsulot sifatida 4-6% yaroqsizlik, energiya sarfida esa yiliga 120 mlrd
so‘mgacha ortiqcha xarajatga olib kelgan.
Shuningdek, 2022-yilda oziq-ovqat sanoatida o‘lchov vositalarining muvofiqligi
tekshiruvlarida 36% zavodda kalibrlash muddati o‘tgan uskunalar aniqlangan. Bu holat
Sog‘liqni saqlash vazirligi va Davlat sanitariya xizmatlari tomonidan ogohlantirish bilan
yakunlangan.
7. Ilm-fan va ta’limda metrologiya o‘rganilayotgan yo‘nalishlar
2024-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonning 10 dan ortiq oliy ta’lim muassasasida
metrologiya mustaqil fan sifatida o‘qitilmoqda. Toshkent davlat texnika universitetida
"O‘lchov texnologiyalari va asbobsozlik" bakalavriat yo‘nalishi mavjud bo‘lib, har yili o‘rtacha
100 nafar talabani tayyorlaydi.
YUNESKOning 2022-yilgi hisobotida qayd etilishicha, ilmiy tadqiqotlarda aniqlik
koeffitsienti 95% dan past bo‘lgan holatlarda ilmiy maqolalar rad etilish ehtimoli 60% ga teng.
Shu sababli, metrologik tayyorgarlik ilmiy kadrlar uchun zaruriy shart hisoblanadi
Tavsiya etiladi:
Texnik ta’limda metrologiya faniga e‘tiborni kuchaytirish
Mahalliy metrologik tadqiqot markazlarini rivojlantirish
Xalqaro akkreditatsiyalangan laboratoriyalar sonini oshirish
Raqamli metrologiya boʻyicha milliy strategiyani ishlab chiqish
8. O‘zbekistonda metrologik investitsiyaning dinamikasi
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi tomonidan metrologik infratuzilmani
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Quyidagi diagrammada 2021–2024-yillar
davomida har bir sarmoya birligiga nisbatan iqtisodiy samaradorlikning o‘sish tendensiyasi
aks ettirilgan:
2021-yilda: 1.5 birlik
2022-yilda: 2.0 birlik
2023-yilda: 2.5 birlik
2024-yilda: 3.0 birlik
Page 144
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Bu o‘sish mamlakatda metrologik siyosatning bosqichma-bosqich takomillashib
borayotganini, zamonaviy o‘lchov texnologiyalariga o‘tish va sanoat tarmoqlarida texnik
nazorat mexanizmlarining kuchaytirilganini ko‘rsatadi.
Ushbu holat, nafaqat milliy mahsulot sifatining yaxshilanishi, balki eksport hajmining
ortishiga, energiya resurslaridan samarali foydalanishga va ilmiy tadqiqotlar sifati oshishiga
xizmat qilmoqda. Jahon standartlariga yaqinlashish esa xalqaro savdoda ishonchli hamkor
maqomini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa va tavsiyalar
Metrologiya sohasi texnika, sanoat, ilm-fan va ijtimoiy hayotning ajralmas qismi bo‘lib,
uning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi xalqaro hamkorlikda ishonchlilik, mahsulot sifatini ta'minlash va
raqobatbardosh iqtisodiyot barpo etishda muhim omildir. Maqolada keltirilgan faktlar asosida
quyidagi xulosalarga kelindi:
1. O‘zbekiston iqtisodiyotida metrologik aniqlikni ta'minlash orqali ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish imkoniyati mavjud. 2024-yilga kelib 1 birlik investitsiyaga 3
birlikdan ortiq iqtisodiy foyda qaytishi buning yaqqol dalilidir.
2. Metrologik xatoliklar yuqori moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelmoqda. 2023-yilgi audit
natijalari buni tasdiqlaydi va tizimni kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
3. Ilm-fan va oliy ta’limda metrologiyani chuqur o‘rganish ilmiy tadqiqotlar sifati va
xalqaro e’tirofni oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Tavsiyalar:
1. Metrologiya sohasidagi davlat investitsiyalarini bosqichma-bosqich oshirish va bu
borada xususiy sektorni ham jalb etish lozim.
2. Barcha sanoat korxonalarida o‘lchov vositalarining texnik holatini doimiy monitoring
qilish va avtomatlashtirilgan nazorat tizimlarini joriy etish tavsiya etiladi.
3. Oliy ta’lim muassasalarida metrologiya fanini amaliyotga yo‘naltirilgan holda o‘qitish,
zamonaviy laboratoriyalar bilan ta’minlash muhim.
4. Xalqaro tashkilotlar, xususan OIML, PTB, va ISO bilan yaqin hamkorlikda loyiha va
grantlar asosida ilg‘or tajribalarni mamlakatga olib kirish zarur.
Page 145
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
5. Mahalliy va xalqaro laboratoriyalar o‘rtasida tan olish tizimlarini kengaytirish orqali
eksport mahsulotlarining texnik talablariga muvofiqligini ta'minlash kerak.
Shunday qilib, metrologik tizimni zamonaviylashtirish O‘zbekistonning sanoat
salohiyatini oshirishda, ilmiy sohalarda e’tirofga erishishda va xalqaro iqtisodiy makonda
barqaror o‘sish ta’minlashda strategik ahamiyatga ega yo‘nalishdir.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘lchov birliklarini takomillashtirish to‘g‘risida”gi
qarori, 2021.
2.
Jahon Banki. "Measuring the Economic Impact of Metrology", 2020.
3.
3Physikalisch-Technische Bundesanstalt (PTB) hisobotlari, 2019.
4.
O‘zbekiston Milliy Metrologiya Instituti (O‘zMMI) 2023-yilgi yillik hisoboti.
5.
YUNESKO. "Science and Measurement Standards" hisobot, 2022.
6.
ISO/IEC 17025:2017 – Laboratory competence requirements.
7.
Adabiyotlar roʿxati:
8.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 11-oktabrdagi PQ-3300-sonli qarori.
9.
Oʻzbekiston Milliy metrologiya instituti rasmiy sayti: www.uzmmi.uz
10.
M. Xaydarov. "Metrologiya va oʻlchov texnikasi asoslari". TDPU, 2019.
11.
T. Rahmatov. "Texnik nazorat va metrologiya". Fan va texnologiya, 2020.
12.
GOST 8.000–8.010: Oʻlchov vositalarini tekshirish tartiboti.
13.
BIPM – International Bureau of Weights and Measures. www.bipm.org
14.
OIML (International Organization of Legal Metrology) rasmiy hujjatlari, 2021.
15.
A. Karimov, "Metrologiyaning rivojlanish istiqbollari", Oliy ta'lim, 2022, 2-son.
16.
A.P. Tureyev, "O'lchov nazariyasi va texnologiyasi", T.: Iqtisodiyot, 2020.
