Page 150
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
O‘SMIRLIK DAVRIDA XARAKTER AKSENTUATSIYASINING
SHAKLLANISHIGA IJTIMOIY MUHITNING TA’SIRI
Jurayev Xaydarjon Odilboyevich
University of business and science
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
ORCID: https://orcid.org/0000-0002-2585-8439
Email: haydarbekjurayev@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15301174
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 29- Aprel 2025 yil
Ushbu maqolada jamiyatda o‘smirlik yosh davrida
yuzaga
keladigan
xarakter
aksentuatsiyasini
shakilanishiga ijtimoiy muxitning ta’siri va omillari
xaqida nazariy jixatdan yoritilgan.
KEY WORDS
SHaxs va xarakter aksentuatsiyasi,
oila va muxit, respondent, deviant
xulq, pubertal davr , sikloit tip
Oʻsmirlik inson hayotidagi eng murakkab va mas’uliyatli davrlardan biri boʻlib, biologik,
psixologik va ijtimoiy oʻzgarishlar bilan xarakterlanadi. Ushbu davrda shaxsning individual
xususiyatlari, qiziqishlari, o‘z-o‘zini anglash jarayonlari kuchayadi. Aynan shu bosqichda
xarakter aksentuatsiyalari, ya'ni ba'zi xarakter chiziqlarining haddan tashqari kuchayishi
kuzatiladi.
Xarakter aksentuatsiyasi bu normal shaxs rivojlanishi doirasida, lekin ma’lum ijtimoiy
va psixologik sharoitlarda keskin ifodalangan individual xususiyatlarning shakllanishi.
Aksentuatsiyalarning shakllanishida biologik omillar bilan bir qatorda, ijtimoiy muhit oila,
maktab, tengdoshlar guruhi va madaniy an’analar ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada
aynan o‘smirlik davrida xarakter aksentuatsiyasining shakllanishiga ijtimoiy muhitning ta’siri
ilmiy tahlil qilinadi.
Asosiy qism
O‘smirlik davrida xarakter aksentuatsiyasini shakilanishi va uning ijtimoiy xayot bilan
bog’liq jixatlarini shaxsga va atrof muxitga nisbatan ta’sirining o‘rgangan tadqiqotchilarning
fikirlarini nazariy jixatdan taxlili qilindi jumladan K. Leongard va A.E. Lichko nazariyalari
Karl Leongard (1968) xarakter aksentuatsiyasini "norma va patologiya oralig‘idagi
holat" deb tariflagan. U 12 turdagi aksentuatsiyani ajratgan va bu turdagi shaxslar og‘ir
ijtimoiy vaziyatlarda psixologik moslashuvda qiyinchiliklarga duch kelishini ta’kidlagan.
A.E. Lichko esa aynan o‘smirlik davrida aksentuatsiyalar yanada yaqqol ko‘rinishini
aytgan va 11 tipdagi aksentuatsiyani tavsiflab bergan. Lichko fikricha, aksentuatsiya
gormon
o‘zgarishlari
,
ijtimoiy rollarning yangilanishi
va
mustaqillikka intilish
bilan bog‘liq holda
chuqurlashadi.
Lichko shuningdek, ijtimoiy muhit bilan noto‘g‘ri o‘zaro ta’sirda aksentuatsiyalar
patologik rivojlanish sari og‘ib ketishi mumkinligini ham uqtirgan (masalan, kompensatsiya
mexanizmlarining buzilishi).
Sotsializatsiya nazariyasi (D. Feldshteyn, L. Kulikov, E. Durkheim)
Page 151
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Sotsializatsiya bu shaxsning jamiyat me'yor va qadriyatlarini o‘zlashtirishi jarayoni
bo‘lib, u orqali shaxs ijtimoiy munosabatlarga moslashadi.
Durkheim fikricha, jamiyatda
anomik holatlar
(me'yorlar tanazzuli, qadriyatlar izdan
chiqishi) o‘smirda psixologik beqarorlikka olib keladi. Bu esa o‘z navbatida nevrotik
xususiyatlar va aksentuatsiyalarning kuchayishiga olib keladi.
Masalan, oilaviy inqiroz yoki ijtimoiy qo‘llab-quvvatlov yetishmasligi o‘smirning shaxsiy
identitetini shakllantirishda salbiy ta'sir ko‘rsatadi (E. Eriksonning "rol chalkashligi" bosqichi
bilan bog‘liq).
E. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi
E. Erikson o‘smirlik davrini "identitetga erishish vs rol chalkashligi" bosqichi deb
atagan. Bu davrda o‘smir:
O‘zini anglashga harakat qiladi,
Jamiyatdagi rolini aniqlaydi,
O‘ziga xos qadriyatlar va dunyoqarashni shakllantiradi.
Agar ijtimoiy muhitda qo‘llab-quvvatlash, tan olish va yo‘l-yo‘riq bo‘lmasa, o‘smir o‘zini
anglashda chalkashlikka duch keladi va bu holat aksentuatsiyalarning kuchayishiga sabab
bo‘ladi.
Bandura va Vygotskiy nazariyalari
A. Bandura
: Ijtimoiy o‘rganish nazariyasi asosida, o‘smirlar boshqalar xatti-
harakatlarini kuzatib, ularni takrorlaydi. Ya'ni, agar do‘stlari tajovuzkor yoki passiv bo‘lsa,
o‘smir ularni "model" qilib oladi.
L.S. Vygotskiy
: "Yaqin rivojlanish zonasi" kontsepsiyasiga ko‘ra, shaxsiy xususiyatlar
ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sirda shakllanadi. Muloqot jarayoni va madaniy vositalar orqali
o‘smir o‘z psixikasini rivojlantiradi.
O‘smirlik davri va xarakter aksentuatsiyasining psixologik xususiyatlari.
O‘smirlik davri 10–18 yosh oralig‘ini o‘z ichiga oladi va shaxsiyat shakllanishining o‘ta
faol bosqichidir. Bu davrda:
Mustaqillikka intilish kuchayadi,
Avtoritetlarga nisbatan tanqidiy munosabat kuchayadi,
Emotsional beqarorlik kuzatiladi,
O‘z-o‘zini anglash va identitet izlash jarayonlari sodir bo‘ladi.Psixologiya sohasida
xarakter aksentuatsiyasi tushunchasini birinchi bo‘lib nemis psixiatr K. Leongard (1968)
kiritgan. U shaxsning ayrim sifatlarining haddan tashqari kuchayishini "aksentuatsiya" deb
atagan. Keyinchalik rus olimi A.E. Lichko (1970-yillar) bu tushunchani o‘smirlar rivojlanishiga
moslab kengaytirgan va o‘smirlar uchun xarakter aksentuatsiyasining 11 tipini ta’riflagan
(gipertim, tsikloid, emotsional-labil, demonstrativ, va boshqalar).
Ijtimoiy muhit omillarining ta’siri
a) Oila muhitining roli
Oila- o‘smirning birlamchi ijtimoiylashuv instituti. Oiladagi:
Me'yor va qadriyatlar tizimi,
Tarbiya uslubi (avtoritar, demokratik, erkin),
Emotsional muhit (sevgi, e'tibor, tanqid),
Konfliktlarning mavjudligi
O‘smir xarakterining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, haddan tashqari
Page 152
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
nazorat qilish demonstrativ yoki o‘ziga ishonchsiz tipdagi aksentuatsiyani kuchaytirishi
mumkin. E'tibordan chetda qolgan o‘smirlar esa shubha-gumonli yoki emotsional-labil tipdagi
xususiyatlarni rivojlantirishi ehtimoli yuqori.
b) Maktab va tengdoshlar guruhi
Maktab o‘smir uchun ikkilamchi ijtimoiylashuv muhiti hisoblanadi. Bu yerda
o‘quvchilarning o‘zaro raqobati, pedagoglarning yondashuvi va ijtimoiy maqom
(sinfdoshlardagi o‘rni) kabi omillar shaxsiyat rivojiga ta’sir ko‘rsatadi.
Tengdoshlar guruhi esa o‘smirlar uchun shaxsiy identifikatsiya va ijtimoiy maqom izlash
maydonidir. Do‘stlar va guruh a'zolarining qadriyatlari va me'yorlari o‘zaro ta’sir natijasida
o‘smirlar o‘z xarakter chiziqlarini kuchaytiradi yoki o‘zgartiradi.
Masalan, tajovuzkor guruhda bo‘lish aggressiv va impulsiv aksentuatsiyalarni
shakllantirishi mumkin.
c) Ommaviy axborot vositalari va internet
Zamonaviy o‘smirlarning rivojlanishida ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar
va internet muhim rol o‘ynamoqda. Virtual muloqot, bloglar, videokontentlar orqali namoyish
etilayotgan qadriyatlar va xulq-atvor modellarini o‘zlashtirish aksentuatsiya darajasiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan, virtual olamda mashhur bo‘lish istagi demonstrativ aksentuatsiyani
kuchaytirishi mumkin.
d) Mahalla va madaniy an’analar
Mahalliy madaniyat va urf-odatlar shaxsning qadriyat tizimini shakllantiradi. An’anaviy
jamiyatlarda ijtimoiy me'yorlarning qat'iyligi natijasida konformistik (atrofdagilarga
moslashuvchan) aksentuatsiyalar shakllanishi mumkin.
Ayniqsa kollektivizmga asoslangan madaniyatlarda shaxsiy fikr bildirishdan ko‘ra
jamoaga moslashish ko‘proq qadrlanadi, bu esa shaxsdagi passivlik yoki tashabbussizlik
aksentuatsiyasini kuchaytirishi mumkin.
Xulosa
O‘smirlik davrida xarakter aksentuatsiyasining shakllanishi ko‘p omilli jarayon bo‘lib,
unda ijtimoiy muhit muhim o‘rin tutadi. Oila, maktab, tengdoshlar guruhi, ommaviy axborot
vositalari va madaniy an’analar shaxsning xarakter xususiyatlarini kuchaytirishi yoki
yumshatishi mumkin. Ijobiy ijtimoiy muhit mehr-oqibatli oila, sog‘lom do‘stlik munosabatlari
va ma’naviy qadriyatlarga asoslangan madaniyat shaxsning barkamol rivojlanishiga xizmat
qiladi. Shu sababli, o‘smirlarning sog‘lom psixologik rivojlanishini ta’minlash uchun har bir
ijtimoiy institut o‘z faoliyatini yanada mas'uliyat bilan yo‘naltirishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
АКЦЕНТУАЦИИ ЛИЧНОСТИ КАК ФАКТОР ПСИХИЧЕСКОЙ АДАПТАЦИИ СТУДЕНТОВ
ВУЗА Тюряпина Ирина Владимировна СанктПетербург 2016,
2.
ПСИХОЛОГИЯ ХАРАКТЕРА Учебное пособие Марина Валерьевна Шамардина, Ирина
Александровна Ральникова, Елена Анатольевна Петухова Барнаул 2020
3.
. Deviand xulq-atvor psixologiyasi I.M.Xakimova O’quv qo’lanma Toshkent 2014
4.
Haydarjon J. SHAXS IJTIMOIY XIMOYASIZLIGINIOGISHGAN XULQ ATVORGA TASIRINI
IJTIMOIY PSIXOANALITIK MEXANIZMLARI //BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR
Page 153
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 9-12.
5.
Leongard K. "Xarakter aksentuatsiyasi" (1968).
6.
Jurayev, X. O. (2024). Shaxsning ijtimoiylashuv jarayonida o ‘z men konsepsiyasining
psixologik mexanizmlari. Science and Education, 5(9), 237-242.
