Page 31
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
BUG’DOY DONINI SIFATINI FIZIK-KIMYOVIY USULLAR
YORDAMIDA ANIQLASh
S.S.Tuxtamishev
Guliston davlat universiteti o‘qituvchi
X.D. Jurabekov
Guliston davlat universiteti talaba
https://doi.org/10.5281/zenodo.15124926
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Mart 2025 yil
Ma’qullandi: 28- Mart 2025 yil
Nashr qilindi: 31- Mart 2025 yil
Dоnni sаqlаshdаgi bu yо`qоtishlаr qishlоq xо`jаligining
g`аllа hоsildоrligini оshirish vа uning miqdоrini
kо`pаytirish bо`yichа bаrchа yutuqlаrini yо`qqа
chiqаrishi, dоnni etishtirish vа hоsilni yig`ib оlishgа
qilingаn mehnаtni qаdrsizlаntirishi mumkin.Dоnni
sаqlаsh - bu dоnning о`zigа xоsligini hаmdа fizikаviy,
kimyоviy vа biоlоgik оmillаrni dоn hоlаtigа tа`sirini
о`rgаnuvchi fаndir.
KEY WORDS
Quritish
shkafi,
kleykovina,
dielektrik,
texnik
tarozi,
elektrometrik
Bug’doydan yuqori kalloriyali xar hil mahsulotlar tayyorlanadi. Masalan: non, makaron,
konditer mahsulotlari. Umuman bundan tashqari oziq-ovqat sanoati sifatida juda ko‘p
mahsulotlar tayyorlanadi. Ma’lumki bug’doy donini yetishtirish miqdori ortib borgan sari
ularni saqlash jarayonidagi sifat ko‘rsatkichlariga katta e’tibor berilib, uni qayta ishlash
usullari ham takomillashmoqda. Xalqaro qishloq xo‘jaligi tashkilotining (FAO) ma’lumotlariga
ko‘ra isrof bo‘lishi 6-10 foizidan oshmaydi.
Asosiy qism.
Donning namligi, erkin fizik va fizik-kimyoviy boglangan namlikni miqdori orqali
dastlabki don ogirligiga nisbatan foizlarda aniqlanadi. Don tarkibidagi suv miqdori 9 dan 25%
gacha bo‘ladi.don gigroskopik modda hisoblanadi, ya’ni namlikni yutishi va o‘zidan chiqarishi
mumkin.
Namlik donni sifatini asosiy ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanib, donni saqlashda va qayta
ishlashda ahamiyatiga ega bo‘lib, uni texnologik xususiyatlariga ta’sir qiladi. Don tarkibidagi
namlik miqdoriga ko‘ra don quyidagi to‘rt guruxga ajratiladi.1.quruq don; 2. o‘rta quruq don;
3. nam don; 4. ho‘l don.
1.Quruq don deb, namligi14% gacha bo‘lganda hisoblanadi;
2.O‘rta quruqlikdagi don deb, namligi 14% dan 15,5 gacha bo‘lganda hisoblanadi.
3.Nam donlar deb, namligi 15,5% 17% gacha bo‘lganda hisobla-nadi.
4.17% dan yuqori bo‘lganda, donlar ho‘l don deb hisoblanadi.
Don namligini uch xil usul bilan aniqlanadi: a) elektr shkafda quritish; b) oldindan biroz
quritish usuli bilan namlikni aniqlash; v) donni dielektrik xossalaridan
foydalanib, elektrometrik nam o‘lchagich bilan aniqlash.
Donni namligini aniqlashni asosiy usuli bo‘lib, SESh-1 va SESh-3 M quritish shkaflarida
o‘lchanmalarni quritish hisoblanadi.
Don namligini aniqlash uchun 30 g don namunasi olinib, labaratoriya tegirmonchasida
yanchiladi va aralashtirilib, bankaga solinadi. Kichkina kurakcha yordamida bankaning har
Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
joyidan 5 g dan ikkita o‘lchanma olinib, dastlab o‘lchangan metall byukislarga solinadi va
texnik tarozida tortiladi. Har qaysi byuksga aniq 5 g dan maydalangan don tortilib solinadi.
Harorati 140°S gacha qizdirilgan quritish shkafini kontaktli termometri o‘chgandan
kegin, shkaf eshigi ochilib, ichiga 10 ta byuks joylashtiriladi. Signal chirogi ikkinchi ikkinchi
marta o‘chgandan kegin 40 daqiqa vaqt hisoblanadi. Quritish 130°S da 40 daqiqa davomida
olib boriladi. Vaqt tugaganidan so‘ng byukslar eksikatorda 20 daqiqa sovitiladi, quritishgacha
va undan keyingi massaning farqi bo‘yicha buglangan namlikning massasi topiladi.
Kleykovina miqdorini va sifatini aniqlash
Un tarkibidagi oqsil moddalari suv bilan xamir qorilganda va dam oldirilib oshirilganda
ular intensiv ravishda shishadilar. Bu jarayonda oqsil moddalarini suvda erimaydigan
fraktsiyalari gleadin va glyutein boglangan mustaxkam, elastik cho‘ziladigan massa –
kleykovinani hosil qiladilar. Kleykovina miqdori un o‘lchanmasi massasiga nisbatan foizlarda
ifodalanadi. Kleykovina 2 xil bo‘ladi: ho‘l – o‘ziga suvni singdirgan kleykovina va quruq
kleykovina – kleykovinaning quritishdan keyingi miqdori. Ho‘l kleykovinani miqdori va sifati
bug’doy unining oqsilli – proteinaz kompleksini holatini xarakter-laydi va unboplik
xossalarini aniqlashda ahamiyatga ega bo‘ladi.
Bug’doy unini kleykovinasini aniqlashda TL1-75 hamirqorgich ishla-tiladi. Bunda 25 g
o‘lchanma olinib, xamirqorgichni dejasiga solinadi va ustiga 14 ml distillangan suv quyiladi,
deja kalakka tiqib qo‘yiladi. Tumbler qo‘shilib, «pusk» tugmachasi bosiladi xarakatlangich va
vaqt reseli ishga tushadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Rakhmatov, O., Tukhtamishev, S. S., Khudoiberdiev, R. K., Adilov, A. А., & Rahmatov, F. O.
(2023, April). Experimental and theoretical studies of the modulus of elasticity and Poisson's
ratio for vegetable and melon crops. In International Conference on Digital Transformation:
Informatics, Economics, and Education (DTIEE2023) (Vol. 12637, pp. 291-297). SPIE.
2.
Nuriev, K. K., Nuriev, M. K., Rakhmatov, O., Korabekova, S., & Bakhronova, M. A. (2022,
December). Determination of the total resistance of the ploughshare when the blade is
blunted. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 1112, No. 1, p.
012014). IOP Publishing.
3.
Рахматов, О. О., Рахматов, Ф. О., & Тухтамишев, С. (2017). ЭКОНОМИЧЕСКАЯ
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ТЕХНОЛОГИЧЕСКОЙ ЛИНИИ ПО ПРОИЗВОДСТВУ ВЯЛЕНОЙ ДЫНИ. In
Научно-практические пути повышения экологической устойчивости и социально-
экономическое обеспечение сельскохозяйственного производства (pp. 1317-1320).
4.
РАХМАТОВ, О., НУРИЕВ, К. К., & ТОШБАЕВА, Ш. К. (2014). Безотходная комплексная
переработка плодов дыни. In ТЕХНИКА И ТЕХНОЛОГИИ: ПУТИ ИННОВАЦИОННОГО
РАЗВИТИЯ (pp. 222-226).
5.
Rakhmatov, O., & Rakhmatov, F. (2023). Experimental study of the process of drying melon
slices in a chamber-convection dryer. In E3S Web of Conferences (Vol. 443, p. 02004). EDP
Sciences.
6.
Tukhtamishev, S. (2023). WEIGHT-DIMENSIONAL AND VOLUMERIAN INDICATORS AND
PHYSICAL AND MATHEMATICAL PROPERTIES CHARACTERISTIC FOR CENTRAL ASIAN
VARIETIES OF MELONS. Journal of Agriculture & Horticulture, 3(11), 912.
Page 33
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
7.
Tukhtаmishеv, S., Xudаybеrdiyеv, R., & Tukhtаmishоvа, G. (2023). MЕCHАNIZЕD
АPPАRАTUS FОR CUTTING MЕLОN FRUIT INTО АNNULАR SLICЕS. Science and innovation,
2(A1), 252-255.
8.
Тухтамишов, С. С., Рахматов, О. О., Янгибаева, Г., & Худайбердиев, Р. (2019).
Разработка конструктивной схемы выделелителя семян. In Научные основы развития
АПК: Сб. науч. тр. по материалам XXI Всерос.(нац.) научн.-практ. конф. студентов,
аспирантов и молодых ученых с международным участием (19 апреля–10 июня
2019г.)–Томск-Новосибирск: ИЦ Золотой колос, 2019.–491 с. (p. 296).
9.
Рахматов, О. О., Тухтамишев, С. С., Нуриев, К. К., & Рахматов, О. (2019). Разработка
мини-технологической линии по безотходной переработке плодов. In Научные основы
развития АПК (pp. 286-289).
10.
To'xtamishev, S. S. (2023). MEVA O'SIMLIKLARINING INDIVIDUAL RIVOJLANISHI.
RESEARCH AND EDUCATION, 2(4), 51-56.
11.
Нуриев, К. К., & Нуриев, М. К. (2024). ПОВЫШЕНИЕ КАЧЕСТВА ДВУХЯРУСНОЙ
ВСПАШКИ ПУТЕМ УЛУЧШЕНИЯ ПАРАМЕТРОВ ДОЛОТА ЛЕМЕХА. Экономика и социум,
(11-2 (126)), 766-773.
12.
Нуриев, К. К., & Нуриев, М. К. (2022). АНАЛИТИЧЕСКИЕ ИЗУЧЕНИЕ ВЛИЯНИЯ
ПАРАМЕТРОВ ИЗНОШЕННОГО ЛЕМЕХ НА ГЛУБИНУ ВСПАШКИ. Экономика и социум,
(11-2 (102)), 590-597.
13.
Катибович, Н. K. (2024). ОЦЕНКА СОСТОЯНИЯ ВЫБРАКОВАННЫХ ОБОРОТНЫХ
ЛАП ЧИЗЕЛЕЙ. Eurasian Journal of Technology and Innovation, 2(1-1), 119-125.
14.
Катибович, Н. K. (2024). ПЛУГ ЛЕМЕХИ РЕСУРСИНИ ОШИРИШНИНГ САМАРАЛИ
ЕЧИМИ. Eurasian Journal of Technology and Innovation, 2(1-1), 126-136.
15.
Катибович, Н. K. (2024). АНАЛИТИЧЕСКИЙ МЕТОД РАСЧЕТА ИЗНАШИВАНИЯ
ЛЕЗВИЯ ПОЧВОРЕЖУЩИХ РАБОЧИХ ОРГАНОВ. Eurasian Journal of Technology and
Innovation, 2(1-1), 137-143.
16.
Нуриев, К. (2022). Экспериментальное определение рационалных параметров
носка долота лемеха двухъярусного плуга. Евразийский журнал академических
исследований, 2(13), 73-82.
17.
O‘G‘Li, E. A. I., & O‘G‘Li, M. I. R. (2024). MEVALI DARAXTLARGA SHAKIL BERISH VA
BUTASH ORQALI MAHSULDORLIKNI OSHIRISH. Eurasian Journal of Academic Research, 4(5-
1), 43-47.
18.
O‘G‘Li, E. A. I., & O‘G‘Li, M. I. R. (2024). MEVALI BOG ‘LAR YERLARIGA ISHLOV
BERISHVA QATOR ORALARIDAN TO ‘G ‘RI FOYDALANISHNING O ‘ZIGA HOS XUSUSIYATLARI.
Eurasian Journal of Medical and Natural Sciences, 4(5-1), 131-134.
19.
O‘G, U. A. A. M., O‘G‘Li, M. I. R., & Oʻgʻli, K. B. I. (2024). BEGONA ARALASHMALARNING
TOLA VA MOMIQ SIFATIGA TASIRI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies, 1(17), 121-123.
20.
Ogli, Q. I. M., & Ogli, M. I. R. (2024). COTTON RECEIVING RULES IN COTTON MILLS AND
COTTON RECEIVING PLACES. Eurasian Journal of Academic Research, 4(1-2), 93-96.
21.
Махмудов, И. Р. Ў., & Турдибоев, А. А. Ў. (2024). ШАРОББОП УЗУМ НАВЛАРИНИ
МАЙДАЛАШ ВА ПРЕСЛАШ ЖАРАЁНИ ТАСНИФИ. Central Asian Journal of Multidisciplinary
Research and Management Studies, 1(8), 123-129.
22.
Ungarov, A., & Xudayberdiev, R. (2023). IMPROVING INFRARED DRYING OF
Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025
www.in-academy.uz
AGRICULTURAL PRODUCTS. Евразийский журнал академических исследований, 3(12
Part 2), 230-233.
23.
O‘G, U. A. A. M., & O‘G, J. R. I. M. (2024). PAXTA TOZALASH KORXONALARIDA CHIGITNI
SAMARALI LINTERLASH TEXNOLOGIYASI TAHLILI. Eurasian Journal of Academic Research,
4(4-1), 125-128.
24.
O‘G, U. A. A. M., Xasanovich, X. R., & Qizi, Y. D. X. (2024). ANALYSIS OF EFFECTIVE SEED
LINTER TECHNOLOGY IN COTTON GINNING ENTERPRISES. American Journal Of Agriculture
And Horticulture Innovations, 4(04), 12-15.
25.
Ungarov, A., Otaboyev, M., Weizhou, Z., Xueji, Y., & Guo, F. (2025). RESEARCH ON THE
EFFICIENCY OF THE DOMESTIC LINTERS WORKING CHAMBER. Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика, 4(8), 63-66.
26.
Khujakulov, F., Egamberdiev, P., Julbekov, I., Abduraimov, D., & Ungarov, A. (2023). The
dependence of grape feeding on the productivity indicator and harvest quality of rizamat and
large dry varieties.