Page 99
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
SARIQ YUMRONQOZIQ (SPERMOPHILUS FULVUS)
POPULYATSIYASINING BIOTOPLAR KESIMIDA
SHAKLLANISHIGA EKOLOGIK VA BIOLOGIK
OMILLARNING TA'SIRI
Nurova Hikoyat Kenjayevna
Buxoro davlat pedagogika instituti
Biologiya fani o’qituvchisi
Ro’ziqulova Marjona Rustam qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti talabasi
Email: nurova_xikoyat@buxdpi.uz
Tel:+998(90) 900 81 49
https://doi.org/10.5281/zenodo.15244243
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19- Aprel 2025 yil
Ushbu maqola sariq yumronqoziq (Spermophilus
fulvus) populyatsiyasining turli biotoplardagi zichligi
va tarqalish xususiyatlarini o'rganishga bag'ishlangan.
Tadqiqotda turning soni va joylashuviga ta'sir
ko'rsatuvchi asosiy ekologik (iqlim, tuproq sharoitlari,
o'simlik qoplami, yirtqichlar va raqobatchilar
mavjudligi) hamda biologik (ko'payish davri, mavsumiy
faollik, uyquga ketish, oziqlanish xususiyatlari) omillar
tahlil qilinadi.
KEY WORDS
sariq yumronqoziq, Spermophilus
fulvus,
populyatsiya,
biotop,
ekologik omillar, biologik omillar,
son dinamikasi, tarqalish, zichlik,
cho'l ekotizimi.
Janubiy O‘zbekistonning tabiiy iqlim sharoitlari kemiruvchilar turining tarqalishi uchun
qulay hisoblanadi. Natijada, kemiruvchilarning tarqalishi va populyatsiyasi turli
landshaftlarda farqlanib, xilma-xil shakllarda namoyon bo‘ladi. Janubiy O‘zbekistonning
kemiruvchilar faunasi o‘ziga xos xususiyatlar bilan ajralib turadi. Biotik va antropogen omillar
ta'sirida ushbu guruh vakillarining tabiiy yashash muhitlarida o‘zgarishlar va
populyatsiyaning agrotsenozlarga yaqinlashishi kuzatilmoqda. Bu vaziyatni kuchaytirish
jarayonini o‘rganish, uning sabablarini aniqlash va turlar ekologik barqarorligidagi
o‘zgarishlarni baholash nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega.
Sariq yumronqoziq — Sciuridae oilasining Spermophilopsis turiga mansub,
Spermophilopsis turkumiga kiruvchi kosmopolit turlaridan biridir. U O‘zbekistonning janubiy
hududlarida tarqalgan.
Hisoblashlar, N.G. Chelinsev tomonidan taklif etilgan formulaga asosan amalga
oshiriladi. (1) Bu erda D — zichlik, n — uchragan turlar soni, L — marshrut uzunligi, W —
marshrut o‘rtasidagi masofa yoki izni hisoblashni amalga oshirish joyidan marshrut
o‘rtasidagi masofa. Hisoblashlar natijalari 10 gektar o‘lchangan maydonga keltiriladi:
Sariq yumronqoziq - Citellus fulvus L. Bahor. Dashtu qirlar ko’karib qolgan, dam u, dam
bu joyda sariq yumronqoziq dikkayib ko’zga tashlanadi. U sizga qarab turadi. So’ngra qattiq
chiyillab tez iniga kirib ketadi. Bir necha sekunddan keyin boshini chiqaradi-da, keyin
anchagacha g’oyib bo’lib ketadi. Tanasining uzunligi 35sm, dumining uzunligi 11 sm. Ustki
Page 100
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
tomonidagi juni zangsimon-sariq rangda, qattiq tuklarining uchi qora bo’lganligidan ola-bula
bo’lib ko’rinadi. Tanasining pastki tomonidagi junlari oqish tus aralash och zangsimon rangda.
Ustyurtda, Xorazm va Buxoro oblastining gil tuproqli tekisliklari, sog’ tuproqli tepaliklarida,
tog’ ostidagi tekisliklar, tog’oldi joylaridagi tepaliklar hamda respublikaning qolgan
oblastlaridagi daryo yoqalarining gil tuproqli tekisliklarida yashaydi. Sog’ tuproqli tepaliklar,
tez kunda sarg’ayib qoladigan sahrolar, vohalarning ichidagi tashlandiq yerlar (qabristonlar,
yo’l yoqalari, partov yerlar, marzalar va boshqalar) eng sevimli joyi hisoblanadi. Bedazorlar va
paxtazorlarga yaqin joylarda ham ko’p bo’ladi. In qurish uchun suv kirmaydigan balandroq
joylarni tanlaydi. Tog’oldi joylarda juda ko’p bo’ladi. Boshpanasi yotiq va tik bo’lib tushgan
inlardir. Ularning uzunligi 8,5 m gacha, chuqurligi 1—3 m. Tik in yo’llarining diametri 4—15
sm. Yotiq yo’li oval teshigining balandligi 15—16, eni 4,5— 12 sm. Yotiq va tik tushgan yo’llari
bir kengayma bilan tugallanadi, shu kengaymasi uya kamerasi bo’lib xizmat qiladi. Uning tubi
yumshoq o’t, don-dunlarning po’sti va boshqa o’simlik materiali bilan qoplangan bo’ladi.
Tabiiy yashash muhitlarining sezilarli darajada qisqarishi natijasida Citellus fulvus
koloniyalari agrotsenozlar va yarim shahar hududlariga tomon siljigan. Koloniya tuzilmalari
geografik xususiyatlarga qarab farq qiladi, ba'zi hollarda koloniyalar orasidagi maksimal
masofa 200-300 metrni tashkil etadi. Antropogen ta'sirlarning va yashash joylarining
yo‘qolishi ortib borayotganligini inobatga olgan holda, ushbu turning moslashuv
mexanizmlarini yanada chuqurroq o‘rganish zarurligini ta'kidlaydi. Ushbu natijalar Citellus
fulvusning populyatsiya dinamikasi va ekologik barqarorligi haqida qimmatli ma'lumotlar
taqdim etadi, bu esa hududiy bioturlarning saqlanishi va zararkunandalarni boshqarish
strategiyalariga ta'sir qiladi. Qishki uyqudan martda, janubda esa fevral oxirida ham uyg’onib
chiqadi. Kunduz kuni aktiv hayot kechiradi. Yoz jaziramasi boshlanib, o’t-o’lanlar juda qurib
qolganida yozgi uyquga kiradi, shu yozgi uyqusi qishki uyquga aylanib ketadi. Qishki uyqu
paytida tanasining temperaturasi atrofdagi muhit temperaturasigacha pasayadi, aksari 0°S
dan pastga tushadi. Janubda bu hayvonlar may oyidan to kelasi bahorgacha iniga yashirinib
oladi. Demak, bular yilda atigi uch oygacha aktiv bo’ladi. Yaqin orada bedazor boshqa biror
ekin bor joylarda iyul oyida ham yosh yumronqoziqlarni uchratish mumkin. Asosan sershira
o’t o’simliklari: g’alla o’simliklari, krestguldoshlar, labguldoshlar bilan oziqlanadi. Kezi kelib
qolganda arpa va bug’doy nihollari va boshoqlarini, beda, tok novdalari, to’kilib tushgan o’rik
va olmalarni ham yeb ketadi. Mart oxirida bolalaydi, ikkitadan o’ntagacha bola tug’adi.
Bolalari aprelda voyaga yetganlaridek katta bo’lib qoladi va mustaqil hayot kechira boshlaydi.
Ularning o’zlari in qurib olishadi, goho tashlab ketilgan eski inlarga kirib joylashadi. Sariq
yumronqoziqdan qishloq xo’jaligiga yetadigan ziyon katta emas, chunki bu hayvonlarning
asosiy qismi ekin ekilmaydigan va odatda mol boqilmaydigan suvsiz dasht va qirlarda
yashaydi. Sariq yumronqoziqning terisidan mo’yna xomashyosi o’rnida foydalaniladi.
Tayyorlov kontoralari respublikaning eng chekka rayonlarida, masalan, Ustyurtda
yumronqoziqlarni tutish uchun maxsus ekspeditsiyalar uyushtiradi. Mirzacho’l, Surxondaryo
oblasti va Nurota tog’lari atroflarida yashovchi maktab o’quvchilari yumronqoziqlarni
bemalol tutib topshirishlari mumkin. Katta-katta shaharlar (Toshkent, Samarqand va Buxoro)
atroflarida bu hayvonlarni qirish yaramaydi, chunki ular bu yerlarda kam qolgan. Yer hali
nam bo’lgan erta bahorda yumronqoziqlarni suv yordamida juda oson yo’l bilan va ko’plab
tutib olish mumkin. Bitta o’quvchi iniga suv quyadi, ikkinchisi esa qo’liga sachoq ushlab, uning
yonida turadi. Hayvon suv tegib, nam bo’lganidan keyin inidan chiqib, darrov silkinishga
Page 101
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
tushadi, ana shu vaqtda u ushlab olinadi. Shu yo’l bilan kuniga yuztadan ortiq hayvonni tutib
olish mumkin. Yumronqoziqlarni ingichka sim qovuzloqlar bilan ham tutishadi. Inining
og’ziga qovuzloq, ya‘ni sirtmok qo’yilib, inining devorlari bo’ylab rostlab chiqiladi.
Sirtmoqning uchi inining og’zidagi yerga kokilgan qoziqchaga bog’lab ko’yiladi. Ko’pincha bu
hayvonlar qopqonlar bilan tutiladi (nolinchi yoki № 1 qopqon bilan). Inining og’zi yaqiniga
kichikroq chuqurcha kovlanib, unga qoziqqa bog’lab qo’yilgan qopqon ko’yiladi. Bu qopqon
ustiga quruq o’t yoki bir varaq qog’oz qo’yib, yaxshilab bekitiladi va ustidan tuproq sepib
qo’yiladi. Tuproqni qo’l bilan sepmasdan, balki erman supurgi bilan tushirish kerak. Bu
hayvonlarning terisi shu turdagi mo’yna uchun belgilangan standartga muvofiq shilib olinadi.
Buning uchun terisi o’tkir pichoq bilan panjalari bo’ylab ko’ndalangiga kesib chiqiladi.
Panjalarini kesib bo’lgandan keyin hayvon orqasi bilan yotqizilib, qorni pastki labidan to
dumigacha tilinadi. So’ngra orqa oyoq panjalarining tovonlaridan dumga tomon, dumdan esa
oldingi oyoqdan to’shning o’rtasiga qarab tilinadi. So’ngra terisi qo’l barmoqlari va pichoq
bilan nimtasidan ajratiladi. Shilib olingan terisi o’tmas pichoq bilan go’sht va yog’
bo’lakchalaridan tozalanadi va kuritish uchun mo’ynasini ichkariga, et tomonini esa
tashqariga qilib, mayda mixchalar bilan taxtaga qoqib qo’yiladi. Terini salqin joyda quritish
kerak. Oftobda yoki pechka yonida quritiladigan bo’lsa, u mo’rt bo’lib qoladi. Yumronqoziqlar
terisidan ayollar paltosi, bolalar paltosi, muftalar, yokalar va quloqchinlar tikiladi. Toshkent
Olatog’i va Hisor tog’ining g’arbiy yonbag’irlarida relikt yumronqoziq yashaydi. Bu hayvon
dengiz sathidan hisoblaganda 1800 m dan tortib 320 m gacha balandlikda bo’lgan yotiq tog’
yonbag’irlarida hayot kechiradi. Boshqa yumronqoziqlar bunday balandliklarda yashamaydi.
Sariq yumronqoziqlar, yovvoyi tabiatdan olingan bo'lsa-da, odamlar va boshqa uy
hayvonlari uchun yuqumli kasalliklar tashuvchisi bo'lishi mumkin. Yumronqoziqlar
tomonidan kelib chiqadigan infektsiyalar ro‘yxatiga vabo, leyshmanioz, leptospiroz,
brutsellyoz va tularemiya kiradi. Sariq yumronqoziqlar uy hayvonlari bo‘lmagani sababli,
veterinar tibbiyotda ularning kasalliklarini davolash bo‘yicha nisbatan kam tajriba mavjud.
Ko‘pincha, yumronqoziqlarda tashqi parazitlar yoki mikroskopik zamburug’lar sababli teri
yallig‘lanishlari uchraydi. Terida zararlanish bo‘lgan hayvon bilan ish olib borishda
ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak, chunki qichishmalar odamlar va ko‘plab hayvonlar uchun
yuqumli bo‘lishi mumkin. Agar yumronqoziqlarda teri kasalligining biron bir belgisi paydo
bo‘lsa, uni boshqa hayvonlardan ajratib, veterinariga ko‘rsatish zarur. Yurak ishemiyasi
holatida yumronqoziq yiqilib, yonboshiga yotadi, og'iz shilliq qavatining rangida ko‘karish
bo‘ladi, va qayt qilish mumkin. Davolashni veterinariya vrachi tayinlaydi, u kelguncha esa, qon
aylanishini yaxshilash uchun oyoqlarini yengil massaj qilish mumkin.
Agar yumronqoziqning tishlari haddan tashqari uzayib ketgan bo‘lsa, bu uning dietasida
tishlarni maydalash uchun zarur bo‘lgan shoxlar yo‘qligi bilan bog‘liq. Tishlari juda ortiqcha
o‘sib ketgan bo‘lsa, ularni veterinar klinikasida qisqartirish mumkin. Sariq yumronqoziq
zaharlanishlarga moyil bo‘lib, bu hayvonlarning yashirin xususiyatlari tufayli uzoq vaqt
davomida sezilmasdan qoladi. Zaharlanish holatida birinchi navbatda yumronqoziqga
faollashtirilgan uglerod tabletkasi yoki smekta kukuni bilan aralashtirilgan suv bilan ichirish
kerak. Yumronqoziqlar tez-tez turli infektsiyalardan aziyat chekadi, ammo aynan nimadan
vujudida zaiflik va ishtaha yo‘qolishini aniqlash juda qiyin, hatto veterinar mutaxassis uchun
ham. Ko‘plab olimlar susliklarni ish joylarida o‘rganib, keyinchalik ularni uy hayvoni sifatida
o‘stirishgan. Yumronqoziqlar juda murakkab tilga ega va ularga to‘g‘ri munosabatda
Page 102
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
bo‘lganda, egasiga xabar yuborish uchun pishish boshlashadi. Bu, albatta, ilmiy qiziqish emas,
lekin insonning tabiatiga qiziqish va ushbu qiziqarli hayvon bilan muloqotni davom ettirish
istagini uyg‘otadi.
Xulosa.
Janubiy O‘zbekistonning tabiiy iqlim sharoitlari kemiruvchilar turining tarqalishi
uchun qulay hisoblanadi. Natijada, kemiruvchilarning tarqalishi va populyatsiyasi turli
landshaftlarda farqlanib, xilma-xil shakllarda namoyon bo‘ladi. Kemiruvchilar faunasi o‘ziga
xos xususiyatlar bilan ajralib turadi. Biotik va antropogen omillar ta'sirida ushbu guruh
vakillarining tabiiy yashash muhitlarida o‘zgarishlar va populyatsiyaning agrotsenozlarga
yaqinlashishi kuzatilmoqda. Bu vaziyatni kuchaytirish jarayonini o‘rganish, uning sabablarini
aniqlash va turlar ekologik barqarorligidagi o‘zgarishlarni baholash nafaqat nazariy, balki
amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Гептнер В.Г., Наумов Н.П. (ред.). Млекопитающие Советского Союза. Том 1. – Москва:
Высшая школа, 1963. – 639 б.
2.
Банников А.Г. (ред.). Жизнь животных. Том 6: Млекопитающие, или звери. – Москва:
Просвещение, 1971. – 627 б.
3.
Бекенов А. Желтый суслик в северном Кызылкуме // Грызуны: Материалы VI
Всесоюзного совещания, Ленинград, 25-28 января 1984 г. – Ленинград, 1983. – Б. 288-
290.
4.
Асенов Г.А. Биологические особенности желтого суслика (Spermophilus fulvus Pall.) в
условиях Южного Приаралья // Вестник Каракалпакского отделения АН РУз. – 2012. –
№1. – Б. 48-53.
5.
Слудский А.А., Бекенов А., Борисенко В.А. Млекопитающие Казахстана. Том 1. Часть 2.
Грызуны (сурки, суслики, песчанки). – Алма-Ата: Наука КазССР, 1977. – 536 б.
6.
Rayimov A.R., Turaev M.M., Rustamov M.A., Nurova H.K. Ecological characteristics of rodent
species distributed in the desert zone of southern Aral Sea region // Jundishapur Journal of
Microbiology Research. – 2022. – Т. 15. – №1. – Р. 42-47.
7.
Мамбетов Б., Реймов Р. Экология желтого суслика в Южном Приаралье. – Нукус:
Каракалпакстан, 1986. – 112 б.
