Page 77
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
ISTANBULDA FAOLIYAT YURITGAN OʻZBEK TAKIYALARI:
TARIXIY, MADANIY VA MAʼNAVIY AHAMIYATI.
Bebitov Maqsud Abdirasulovich
Теl: +998(97) 786-33-00
E-mail: m.bebitov@dtpi.uz
https://orcid.org/0000-0002-6013-5586
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.
(Denov O‘zbekiston).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15240397
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 18- Aprel 2025 yil
Ushbu maqola Istanbul shahrida faoliyat yuritgan
Oʻzbek takiyalarining tarixiy, madaniy va maʼnaviy
ahamiyatini oʻrganishga bagʻishlangan. Tadqiqotda
Naqshbandiyya tariqati asosida tashkil etilgan
takiyalarning Turkiston va Usmonli imperiyasi
oʻrtasidagi aloqalardagi roli, ularning ilm, madaniyat
va maʼnaviyat sohasidagi hissasi tahlil qilingan.
Maqolada Ayup, Uskudar va Sultontepe kabi joylarda
joylashgan Oʻzbek takiyalarining faoliyati, ularning haj
ziyoratchilari uchun toʻxtash joyi va ilm markazi
sifatidagi ahamiyati koʻrsatilgan. Tadqiqot natijalari
shuni koʻrsatadiki, bu takiyalar nafaqat diniy va
maʼnaviy markazlar, balki madaniy va ilmiy
almashinuv markazlari sifatida ham faoliyat yuritgan.
Takiyalarning yopilishi (1925-yil) bilan ularning
faoliyati toʻxtatilgan boʻlsa-da, ularning madaniy va
maʼnaviy merosi hozirgi kungacha saqlanib qolmoqda.
KEY WORDS
Oʻrta
asrlarda
Islom
madaniyatining muhim tarkibiy
qismi boʻlgan takiyalar, diniy,
maʼnaviy, ilmiy va madaniy
faoliyat
markazlari
sifatida
jamiyatga katta taʼsir koʻrsatgan.
Ushbu tadqiqot Istanbul shahrida
faoliyat
yuritgan
Oʻzbek
takiyalarining tarixiy, madaniy va
maʼnaviy ahamiyatini oʻrganishga
qaratilgan. Tadqiqotning asosiy
maqsadi,
bu
takiyalarning
Usmonli imperiyasi va Oʻzbek
xonliklari oʻrtasidagi aloqalardagi
rolini aniqlash va ularning
madaniy merosini tahlil qilishdir.
Istanbuldagi Oʻzbek takiyalari, asosan, Naqshbandiyya tariqati asosida tashkil etilgan
boʻlib, ular Turkiston va Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi maʼnaviy, madaniy va ijtimoiy
aloqalarni mustahkamlashda muhim rol oʻynagan. Ushbu takiyalar, ayniqsa, Ayup, Uskudar va
Sultontepe kabi joylarda joylashgan boʻlib, ular haj ziyoratchilari uchun toʻxtash joyi, ilm va
madaniyat markazi sifatida xizmat qilgan.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Istanbuldagi Oʻzbek takiyalari nafaqat diniy va
maʼnaviy markazlar, balki madaniy va ilmiy almashinuv markazlari sifatida ham faoliyat
yuritgan. Takiyalarning yopilishi (1925-yil) bilan ularning faoliyati toʻxtatilgan boʻlsa-da,
ularning madaniy va maʼnaviy merosi hozirgi kungacha saqlanib qolmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotda tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va ilmiy
adabiyotlardan foydalanildi. Istanbuldagi Oʻzbek takiyalari haqidagi maʼlumotlar Usmonli
davri yozma manbalari, shuningdek, zamonaviy tadqiqotlardan olingan. Tadqiqotda tarixiy-
tahliliy usul qoʻllanilib, takiyalarning faoliyati, ularning madaniy va maʼnaviy taʼsiri tahlil
qilindi.
Page 78
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Tadqiqotning asosiy manbalari quyidagilardan iborat:
1.
Tarixiy manbalar: Usmonli davri yozma manbalari, arxiv hujjatlari, shu jumladan,
takiyalarning faoliyati, ularning tashkil etilishi va yopilishi haqidagi hujjatlar.
2.
Ilmiy adabiyotlar: Zamonaviy tadqiqotlar, maqolalar, konferensiya materiallari va
ensiklopedik maʼlumotlar.
3.
Arxeologik maʼlumotlar: Takiyalarning meʼmoriy qoldiqlari va ularning hozirgi holati
haqidagi maʼlumotlar.
Tadqiqotda qoʻllanilgan usullar orasida tarixiy-tahliliy usul, taqqoslash usuli va
manbalarni tanqidiy tahlil qilish usullari muhim oʻrin tutadi.
Adabiyotlar tahlili.
Tariqat aʼzolarining bir joyda toʻplanib, zikr qiladigan va doimiy
ravishda oʻtiradigan oʻrta kattalikdagi binolar "takiya" yoki "dergoh" deb ataladi. Takiyalar
asrlar davomida diniy, siyosiy, iqtisodiy, harbiy, badiiy, ilmiy va fikriy sohalardagi faoliyatlari
bilan davlat va jamiyatga katta taʼsir koʻrsatganlar (Mustafa Ülger, 2013). Takiya, aslida bir
shayx boshchiligida tasavvuf taʼlimi beriladigan joydir. Takiyaning boshqaruv tamoyillarini
tasavvuf anʼanalari va shayxning munosabati belgilaydi (Turkiya Diyonat Vaqfi, Islom
ensiklopediyasi, Jild 40).
Islom madaniyatining asosiy madaniy muassasalaridan biri boʻlgan takiyalar, Islom
olamida yetakchilik qilgan Usmonli davlati va uning rahbarlari tomonidan bevosita qoʻllab-
quvvatlangan. Usmonlilar davlati olti asrlik hukmronlik davrida davlat chegaralarida besh
yuzga yaqin takiya faoliyat koʻrsatgan va ular ilmiy, fikriy va siyosiy tuzilmalardan koʻra,
jamiyatning maʼnaviy va axloqiy jihatdan tarbiyalovchi xususiyatiga ega boʻlgan.
Ildizlari Turkiston ichlariga, yaʼni Movarounnahrda shakllangan Naqshbandiyya
tariqatining asoslariga koʻra faoliyat koʻrsatgan oʻzbek dargohlari Islom dunyosidagi
madaniyat markazlari hisoblangan barcha mashhur shaharlarda oʻzbek dargohlari mavjud
boʻlgan. Makka, Madina, Jidda, Quddus, Bagʻdod, Halab, Bursa, Istanbul kabi shaharlarda
joylashgan ushbu dargohlar oʻz davrining ilm va madaniyat markazlari hisoblangan (Bektaş,
1984).
"Darus-saodat" nomi bilan mashhur boʻlgan Istanbul shahri Usmonli Davlati uchun
hukumat markazi boʻlganligi sababli "Asitona" (maʼnosi: dargoh/eshik) atamasi ishlatilgan.
"Asitonai Saodat", "Asitonai Aliye" kabi atamalar bu shaharning dargoh shahar ekanligini,
zikrullohning koʻtarilgan joyi, har bir eshigiga kelganlarga quchoq ochgan, moddiy va
maʼnaviy ehtiyojlarini qondiruvchi maskan ekanligini tasvirlaydi (Istanbul Madaniyat va
Sanʼat ensiklopediyasi, Jild I).
Oʻzbeklar takiyalarida Naqshbandiyya tariqati asosida marosimlar oʻtkazilgan, asosan
tariqatning "Hatmi Xoʻjagon" deb nomlanib bilinadigan ibodat shakli amalga oshirilgan. Unga
koʻra, Qurʼoni Karimdan navbatma-navbat Ixlos, Fotiha va Oli Imron suralari oʻqilgan, soʻngra
zikr marosimlari tashkil etilgan. Takiyalar shayxlari Turkistonlik tariqat yetakchilari orasidan
tayinlangan, aslida oʻzbek millatiga mansub boʻlganliklari sababli, takiya nomi bilan birga
baʼzan ularning qabilaviy nomlari ham qoʻllanilgan (Ahmet Ersen / Mehmet Ulukan, n.d.).
Muhokama va natijalar.
Istanbulda faoliyat yuritgan Oʻzbek takiyalari, asosan,
Naqshbandiyya tariqati asosida tashkil etilgan boʻlib, ular Turkiston va Usmonli imperiyasi
oʻrtasidagi maʼnaviy, madaniy va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlashda muhim rol oʻynagan.
Ushbu takiyalar, ayniqsa, Ayup, Uskudar va Sultontepe kabi joylarda joylashgan boʻlib, ular haj
ziyoratchilari uchun toʻxtash joyi, ilm va madaniyat markazi sifatida xizmat qilgan.
Page 79
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
1.
Ayup Oʻzbeklar Takiyasi
: Bu takiya Turkistonlik haj ziyoratchilari uchun asosiy
toʻxtash joyi boʻlgan. Takiyada Naqshbandiyya tariqatining "Hatmi Xoʻjagon" marosimlari
oʻtkazilgan va dargoh shayxlari Turkistonlik tariqat yetakchilari orasidan tayinlangan.
Takiyaning faoliyati 1925-yilgacha davom etgan.
2.
Uskudar Oʻzbeklar Takiyasi
: Bu takiya ilm va madaniyat markazi sifatida faoliyat
yuritgan. Bu yerda tarbiyalangan shaxslar orasida ebru sanʼati, quyish ishlari va boshqa
hunarmandchilik sohalarida mahoratga ega boʻlgan shaxslar bor.
3.
Sultontepe Oʻzbeklar Takiyasi
: Bu takiya milliy kurash tarixida muhim rol oʻynagan.
Anadoludagi birinchi qarshilik harakatlari boshlangan joylardan biri boʻlgan.
Istanbuldagi Oʻzbek takiyalari, nafaqat diniy va maʼnaviy markazlar, balki madaniy va
ilmiy almashinuv markazlari sifatida ham faoliyat yuritgan. Ushbu takiyalar orqali Turkiston
va Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi aloqalar mustahkamlanib, ikkala mintaqa oʻrtasida uzluksiz
bogʻliqlik saqlanib qolgan. Takiyalarning faoliyati, ayniqsa, XIX asrda ilm va sanʼat sohasida
katta yutuqlarga erishgan shaxslarni tarbiyalashga hissa qoʻshgan.
Takiyalarning yopilishi (1925-yil) bilan ularning faoliyati toʻxtatilgan boʻlsa-da, ularning
madaniy va maʼnaviy merosi hozirgi kungacha saqlanib qolmoqda. Ayup Oʻzbeklar
Takiyasining qoldiqlari, Uskudar va Sultontepe takiyalarining tarixiy ahamiyati, Markaziy
Osiyo va Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi aloqalarning muhim dalili hisoblanadi.
Asosiy qisim.
Tariqat a'zolarining bir joyda to'planib, zikr qiladigan va doimiy ravishda
o'tiradigan o'rta kattalikdagi binolar "takiya" yoki "dergoh" deb ataladi. Takiyalar asrlar
davomida diniy, siyosiy, iqtisodiy, harbiy, badiiy, ilmiy va fikriy sohalardagi faoliyatlari bilan
davlat va jamiyatga katta ta'sir ko'rsatganlar [1, B 45-52.]. Takiya, aslida bir shayx
boshchiligida tasavvuf ta'limi beriladigan joydir. Takiyaning boshqaruv tamoyillarini tasavvuf
an'analari va shayxning munosabati belgilaydi [2, B 368-370]. Vaqt va makonga qarab
o'zgarish ko'rsatadigan takiyalar "zaviya", "honqoh", "rabot", "asitona", "dergoh", "mehrob",
"tavhidxona", "harobat", "imorat", "qalandarxona" kabi nomlar bilan atalgan.
Islom madaniyatining asosiy madaniy muassasalaridan biri bo'lgan takiyalar, Islom
olamida yetakchilik qilgan Usmonli davlati va uning rahbarlari tomonidan bevosita qo'llab-
quvvatlangan. Usmonlilar davlati olti asrlik hukimronlik davrida davlat chegaralarida besh
yuzga yaqin takiya faoliyat ko'rsatgan va ular ilmiy, fikriy va siyosiy tuzilmalardan ko'ra,
jamiyatning ma'naviy va axloqiy jihatdan tarbiyalovchi xususiyatiga ega bo'lgan.
Ildizlari Turkiston ichlariga, ya’ni Movarounnahrda shakllangan Naqshbandiyya
tariqatining asoslariga koʻra faoliyat koʻrsatgan oʻzbek dargohlari Islom dunyosidagi
madaniyat markazlari hisoblangan barcha mashhur shaharlarda oʻzbek dargohlari mavjud
boʻlgan. Makka, Madina, Jidda, Quddus, Bagʻdod, Halab, Bursa, Istanbul kabi shaharlarda
joylashgan ushbu dargohlar oʻz davrining ilm va madaniyat markazlari hisoblangan.
Dargohlar Turkistonning sharqi, gʻarbi, shimoli va janubidan Oʻzbek, Qozoq, Qirgʻiz, Turkman,
Tojik, Turk kabi Makkaga yoʻl olgan haj ziyoratchilari va Makkadan Turkistonga qaytayotgan
hojilarning toʻxtash joyi va ehtiyojlarini qondiruvchi karvonsaroy vazifasini ham oʻtagan.
“Darus-saodat” nomi bilan mashhur boʻlgan Istanbul shahri Usmonli Davlati uchun
hukumat markazi boʻlganligi sababli “Asitona” (maʼnosi: dargoh/eshik) atamasi ishlatilgan.
“Asitonai Saodat”, “Asitonai Aliye” kabi atamalar bu shaharning dargoh shahar ekanligini,
zikrullohning koʻtarilgan joyi, har bir eshigiga kelganlarga quchoq ochgan, moddiy va
maʼnaviy ehtiyojlarini qondiruvchi maskan ekanligini tasvirlaydi. Tarixiy manbalarda bu
Page 80
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
haqda maʼlumotlar mavjud. Eʼtiqod va axloq tizimi boʻlgan Islom madaniyatining muhim
madaniy qismi sifatida koʻzga tashlanadigan takiyalar (dargohlar) aslida Istanbul shahri bilan
bir xil maʼnaviy maqomni baham koʻrganligiga ishonch hosil qilamiz. Istanbulda “Oʻzbeklar”
nomi bilan mashhur boʻlgan beshta takiya (dargoh) mavjud boʻlib, ularning Istanbulning eng
markaziy joylarida qurilganligi davlat nazdida alohida ahamiyat va mavqe egallaganligini
koʻrsatadi. Uskudarda Sultontepesida, Susuzbogʻda, Ayupda, Aksarayda va Qadirgʻada xizmat
koʻrsatgan takiyalardan uch tasi aniq mashhur boʻlgan. Bu takiyalar shuningdek
“Qalandarxona” nomi bilan ham atalgan. Ular Ayup Oʻzbeklar Takiyasi, Uskudar Oʻzbeklar
Takiyasi va Sultonahmet Binbirdirek Mahallasi Shahid Mehmet Poshsho yoʻlida joylashgan
Buxoro Oʻzbeklar Takiyasidir.
Oʻzbeklar takiyalarida Naqshbandiyya tariqati asosida marosimlar oʻtkazilgan, asosan
tariqatning “Hatmi Xoʻjagon” deb nomlanib bilinadigan ibodat shakli amalga oshirilgan. Unga
koʻra, Qurʼoni Karimdan navbatma-navbat Ixlos, Fotiha va Oli Imron suralari oʻqilgan, soʻngra
zikr marosimlari tashkil etilgan. Takiyalar shayxlari Turkistonlik tariqat yetakchilari orasidan
tayinlangan, aslida oʻzbek millatiga mansub boʻlganliklari sababli, takiya nomi bilan birga
baʼzan ularning qabilaviy nomlari ham qoʻllanilgan. Takiyalar shayxlari Usmonli davlati
tomonidan maosh olar edilar. Takiyalarning barcha xarajatlari esa “Davlati Oliya” tomonidan
qoplanilgan.
Bu jarayonlar orqali Naqshbandiyya tariqatining anʼanalari saqlanib, Turkiston va
Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi maʼnaviy va madaniy aloqalar mustahkamlangan.
Oʻzbeklar Takiyalari, nomidan ham maʼlum boʻlganidek, asosan oʻzbek millatiga mansub
fuqarolar yashagan va Turkistonliklar uchun toʻxtash joyi boʻlgan boʻlsa-da, ular uchun bir
maʼnoda Istanbulda elchilik vazifasini oʻtagan muassasalardir. Shu sababli, Rumeli yoki
Anadoluda vafot etgan oʻzbek aholisidan merosxoʻr qoldirmaganlarning mol-mulklari
takiyaga qoldirilishi davlat tomonidan qabul qilingan [3, B 201-210]. Oʻzbeklar Takiyalarida
tarbiyalangan shaxslar bu joylarni ilm va madaniyat markaziga aylantirishga hissa
qoʻshganlar [4, B 136]. Bu muassasalar, mehmonxona vazifasini oʻtash bilan birga, Markaziy
Osiyo tasavvuf madaniyati va tariqat folklorini saqlab qolgan markaz boʻlib xizmat qilgan.
Bu takiyalar orqali Turkiston va Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi maʼnaviy, madaniy va
ijtimoiy aloqalar mustahkamlanib, ikkala mintaqa oʻrtasida uzluksiz bogʻliqlik saqlanib
qolgan.
Ayupdagi birinchi Oʻzbeklar Takiyasi boʻlgan bu muassasada qolgan dervishlar
uylanmagan yaniy bo‘ydoq boʻlganligi sababli “Qalandarxona” nomini olgan. Bu nom
keyinchalik boshqa Oʻzbeklar Takiyalari uchun ham qoʻllanila boshlangan. Biroq, Oʻzbeklar
Takiyalari orasida bo‘ydoqlik sharti umumiy qoida emasligi Uskudardagi Oʻzbeklar Takiyasi
shayxlarining oilali boʻlganligidan koʻrinadi. Bo‘ydoqlik sharti faqat Ayupdagi Oʻzbeklar
Takiyasiga xos boʻlib qolgan. XIX asr rasmiy hujjatlarida Oʻzbeklar Takiyalari Naqshbandiyya
tariqatiga mansub deb qayd etilgan.
Takiyaning oʻzi hozirgi kunda Ayup Sulton masjidiga olib boradigan Qalandarxona
koʻchasida joylashgan. Takiyaga bogʻliq boʻlgan yana bir inshoot Afifa Xotun Takiyasidir [5, B
291]. Ayup Oʻzbeklar Takiyasidan hozirgi kungacha faqat tavhidxona, takiyaning asoschisi
Lalizoda Abdulbaki Afandining qurdirgan bolalar maktabi, uning yonida joylashgan ochiq
qabr (Lalizoda Abdulbaki Afandining oʻzi dafn etilgan) va takiyaning kesma toshdan yasalgan
dumaloq yogʻoch eshigining bir qismi saqlanib qolgan. Ayup Oʻzbeklar Takiyasining faoliyati
Page 81
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
haqida manbalarda etarli darajada maʼlumot topilmagan [6, B 141].
Bu takiya Turkiston va Istanbul oʻrtasidagi maʼnaviy, madaniy va tarixiy aloqalarning
muhim namunasidir. Uning meʼmoriy jihatlari va tarixiy ahamiyati Markaziy Osiyo va Usmonli
imperiyasi oʻrtasidagi uzluksiz bogʻliqlikni koʻrsatadi.
Ayup Oʻzbeklar Takiyasi, haj safariga chiqayotgan Turkistonlik haj ziyoratchilarini qabul
qilish va mehmon qilish jarayoni bilan alohida ajralib turgan boʻlib, uning nomi hajga
boradigan oʻzbeklar bilan birga tilga olingan. Davr odatlariga koʻra, musulmon aholi halifalari
boʻlgan sultondan hajga borish uchun ruxsat olar, Ayup Sulton masjidiga juma namoziga
kelgan sulton esa ramziy tarzda bu ruxsatni berar edi. Turkistondan kelib hajga boradigan
ziyoratchilarning toʻxtash joyi sifatida Ayup Oʻzbeklar Takiyasining boshqa takiyalarga
nisbatan koʻproq eʼtiborga olinishining asosiy sababi, bu joyning boshqa Oʻzbeklar
Takiyalariga qaraganda ham markaziyroq joylashgani, hamda sultonning juma namoziga
qatnashadigan Ayup Sulton masjidiga yaqinligidir.
Haj safariga chiqayotgan Markaziy Osiyolik fuqarolarning Ayup Oʻzbeklar Takiyasida
toʻxtashi 1925-yil, takiyalar yopilgan sanagacha davom etgan. Bu yerda Markaziy Osiyodan
kelib, qarindoshi yoki yaqini boʻlmaganlar yillar davomida toʻxtaganligi aniqlangan.
Ayup Oʻzbeklar Takiyasi, Turkiston va Istanbul oʻrtasidagi maʼnaviy, madaniy va ijtimoiy
aloqalarning muhim markazi boʻlib, u orqali haj ziyoratchilari uchun nafaqat toʻxtash joyi,
balki maʼnaviy va madaniy almashinuv markazi sifatida ham xizmat qilgan. Bu takiyaning
tarixiy ahamiyati va uning Turkiston bilan bogʻliqligi, Usmonli imperiyasi va Markaziy Osiyo
oʻrtasidagi uzluksiz aloqalarni namoyish etadi.
Manbalarda Lalizoda Abdulbaki Afandi Takiyasi, Oʻzbeklar Takiyasi va Oqil Afandi
Takiyasi nomlari bilan ham tanilgan. Bu inshoot Lalizoda Abdulbaki Afandi tomonidan 1743-
yilda qurdirilgan, ammo uning meʼmori nomaʼlum. Lalizoda Abdulbaki Afandi takiyaning
birinchi shayxi va asoschisi boʻlgan. U Malamiylik tariqatiga mansub boʻlib, “Yetim” taxallusi
bilan sheʼrlar yozgan va tasavvufga oid koʻplab asarlarni tarjima qilgan. Takiyada Hofiz
Sheroziy, Ahmad Yassaviy va Mavlono sheʼrlari oʻqilgan, shuningdek, Naqshbandiyya uslubiga
muvofiq “Hatmi Xoʻjagon” oʻqilib, undan keyin “hafi zikr” (
Jahriy zikirdan faqli, yashrin va sokin
qalb zikri.
) majlislari tashkil etilgan. Takiyaning “Zaviyei Oʻzbekiyya” nomli fors tilidagi
kitobasida ushbu zikrning ahamiyati taʼkidlangan [7, B 40-45].
Inshootning dastlabki loyihasida tavhidxona, shayx xonasi, salomlik va divonxona,
dervish xonalari, oshxona, qurbonlik qilinadigan joy va bolalar maktabi joylashganligi maʼlum.
Lalizoda Abdulbaki Afandi vafotidan keyin bolalar maktabi yoniga uning ochiq qabri
qoʻshilgan. Hozirda bu yerda takiyaning shayxlari Lalizoda Abdulbaki, Shayx Elhaj Abdulloh va
postnishin Mehmet Afandilarning qabrlari joylashgan. Tavhidxona binosining sharqiy
tomonida XVIII asr oxirlarida Mehrishoh Valida Sultonning kethuda(xos yordamchi)si Yusuf
Ogʻa tomonidan kitobasiz qurdirgan marmar favvora mavjud.
Inshootning hozirgi kunda tavhidxona, bolalar maktabi va Lalizoda qabridan tashqari
qismlari oʻrniga 1970-yilda Diyanet sayti qurilgan. Inshootning Qalandarxona koʻchasida
joylashgan kirish qismi oq Marmara marmarlari bilan qoplangan.
Ayup Oʻzbeklar Takiyasi, haj safariga chiqayotgan Turkistonlik haj ziyoratchilarini qabul
qilish va mehmon qilish jarayoni bilan alohida ajralib turgan boʻlib, uning nomi hajga
boradigan oʻzbeklar bilan birga tilga olingan. Davr odatlariga koʻra, musulmon aholi halifalari
boʻlgan sultondan hajga borish uchun ruxsat olar, Ayup Sulton masjidiga juma namoziga
Page 82
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
kelgan sulton esa ramziy tarzda bu ruxsatni berar edi. Turkistondan kelib hajga boradigan
ziyoratchilarning toʻxtash joyi sifatida Ayup Oʻzbeklar Takiyasining boshqa takiyalarga
nisbatan koʻproq eʼtiborga olinishining asosiy sababi, bu joyning boshqa Oʻzbeklar
Takiyalariga qaraganda ham markaziyroq joylashgani, hamda sultonning juma namoziga
qatnashadigan Ayup Sulton masjidiga yaqinligidir.
Haj safariga chiqayotgan Markaziy Osiyolik fuqarolarning Ayup Oʻzbeklar Takiyasida
toʻxtashi 1925-yil, takiyalar yopilgan sanagacha davom etgan. Bu yerda Markaziy Osiyodan
kelib, qarindoshi yoki yaqini boʻlmaganlar yillar davomida toʻxtaganligi aniqlangan.
Ayup Oʻzbeklar Takiyasi, Turkiston va Istanbul oʻrtasidagi maʼnaviy, madaniy va ijtimoiy
aloqalarning muhim markazi boʻlib, u orqali haj ziyoratchilari uchun nafaqat toʻxtash joyi,
balki maʼnaviy va madaniy almashinuv markazi sifatida ham xizmat qilgan. Bu takiyaning
tarixiy ahamiyati va uning Turkiston bilan bogʻliqligi, Usmonli imperiyasi va Markaziy Osiyo
oʻrtasidagi uzluksiz aloqalarni namoyish etadi.
Doktor Ahmet Ersen va Mehmet Ulukan Ayup Oʻzbeklar Takiyasini batafsil oʻrganishgan.
Ularning taqdim etgan maʼlumotlariga koʻra, Lalizoda Afandining maqbarasi hovli tomonidan
kesma küfeki toshidan, koʻcha tomonidagi duo oynasi boʻlgan qismi esa oq Marmara
marmaridan qurilgan. Yuqori qismidagi sO‘ve boshligʻiga ebcet hisobi bilan Lalizoda
Afandining vafot sanasini koʻrsatuvchi kitoba joylashtirilgan.
Hozirgi kunda saqlanib qolgan bolalar maktabi janubdan Lalizoda maqbarasiga, gʻarb
tomondan esa hozirda yoʻqolgan yogʻoch salomlik binasiga tutashgan. Ushbu inshootga XIX
asrning ikkinchi yarmida poydevori va bodrumi toshdan, yuqori qavati yogʻochdan qurilgan
bino qoʻshilgan.
Bu tadqiqotlar Ayup Oʻzbeklar Takiyasining meʼmoriy jihatlari va uning tarixiy
ahamiyatini yanada chuqurroq tushunishga imkon beradi. Takiyaning saqlanib qolgan
qismlari va uning atrofidagi inshootlar Turkiston va Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi madaniy
va maʼnaviy aloqalarning muhim dalili hisoblanadi.
Binoga kirish shimoliy devor orqali amalga oshirilgan boʻlib, jami 9 ta maxsus ohak
toshidan yasalgan toʻrtburchak shaklidagi derazalar mavjud. Ichki qismida gʻarbiy devor oʻqi
boʻylab bitta oshxona (oʻchoq) va bitta nish (tokcha) joylashgan. Takiya majmuasidan qolgan
yana bir inshoot boʻlgan tavhidxona binasi tabbiy ahak tosh va gʻisht qatorlari bilan almashma
tartibda qurilgan boʻlib, sakkizburchakli kasnak ustiga qurilgan gumbaz bilan qoplangan. Oʻng
tomonda joylashgan nish tavhidxonaning mehrobini tashkil qiladi. Barokko uslubida oq
maxsus marmardan qurilgan favvora(ochiq kran) tavhidxonaga keyinchalik qoʻshilgan.
Qalandarxona koʻchasida joylashgan qoldiqlar hozirgi kunda yangi qurilgan binolar
orasida asta-sekin yoʻqolib bormoqda.
XIX asrda fikr va sanʼat hayotida muhim oʻrin tutgan ushbu Naqshbandiyya takiyasi,
Markaziy Osiyo tasavvuf madaniyatini, ayniqsa Istanbulda hech qachon toʻgʻridan-toʻgʻri
ifodalanganmagan Yassaviylik tariqatining xos anʼanalarini saqlab qolgan joylardan biriga
aylangan. Oltinchi postnishin (takiyaning boshligʻi) Ibrohim Edham Afandi davrida (1855-
1904) takiya ilm va sanʼat markaziga aylangan.
Ibrohim Edham Afandi Turkiya turkchasi, arab va fors tillarini sheʼr yozadigan darajada
bilgan, shuningdek, oʻzbek turkchasi, ozarbayjon turkchasi va arman tillarini ham oʻrgangan.
U ebru sanʼati, xattotlik, duradgorlik, oʻymakorlik, tokarlik, quyish ishlari, matbaachilik,
toʻqimachilik va mashina ixtiro qilish kabi koʻplab sohalarda mahoratga ega boʻlganligi sababli
Page 83
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
“hezarfen” (ming fan sohibi) sifatida tanilgan.
Uning bu fazilatlari tufayli takiya olimlar va sanʼatkorlar uchun tashrif buyuradigan
joyga aylangan. Juma kunlari boʻlib oʻtgan suhbat majlislariga davrning yetuk oriflari, shoirlari
va olimlari tashrif buyurgan. Takiyaning muntazam tashrif buyuruvchilari orasida matematik
Salih Zeki Bey, rassom Husayn Zekoi Posho, Edip Bey (Holida Edipning otasi), Harbiy maktab
noziri Gʻolib Posho va faylasuf Rizo Tavfiq kabi mashhur shaxslar bor edi.[8, B- 45-52.]
Takiyalar yopilgandan keyingi davr.
1925-yilda takiyalar yopilgandan soʻng, salomlik
qismida soʻnggi postnishin Shayx Ata Afandining ukasi Shayx Najmiddin Afandi va uning
oilasi, harem va dervish xonalarida esa takiyaning baʼzi sadoqatli xizmatchilari yashagan.
Najmiddin Afandi rahbarligida muqaddas kunlar va gecelarda zikr majlislari tashkil etilgan,
takiyaning oshxonasida anʼanaviy oʻzbek oshi pishirilgan, ashura va maulid majlislari, musiqa
va suhbat uchrashuvlari oʻtkazilib, takiya va tariqat madaniyatini saqlab qolishga harakat
qilingan.
Shayx Najmiddin Afandining vafotidan keyin (1971) takiya eʼtiborsiz qolgan. 1983-1994
yillari oraligʻida takiya AQShda yashagan takiya shayxlarining avlodlari boʻlgan tadbirkor
Ertegʻun aka-ukalari tomonidan taʼmirlangan. Hozirgi kunda oʻziga xos meʼmorchiligi bilan
muzey kabi saqlanayotgan inshootning salomlik qismida shayx oilasi aʼzolari yashashda
davom etmoqda.
Uskudar
Oʻzbeklar
Takiyasi:
Ilm
va
Madaniyat
Markazi
Uskudar Oʻzbeklar Takiyasi ilm va madaniyat markazi boʻlib, bu dargohda turk madaniyatiga
xizmat qilgan bir qator taniqli shaxslar tarbiyalangan.
1.
Sodiq Afandi
– Ebru sanʼatini Buxorodan Turkiyaga olib kelgan birinchi shaxs.
2.
Ethem Afandi
– Turkiyada quyudan suv tortadigan zamonaviy suv nasoslarining
otasi deb hisoblanishi mumkin boʻlgan mashina va bugʻ bilan ishlaydigan dvigatel yaratgan.
3.
Ata Afandi
– Milliy kurash tarixida nomi bilan tilga olinadigan yana bir shayx.
4.
Lalizoda Abdulbaki Afandi
– Shoirlik, olimlik va davlat idoralarida turli
lavozimlarda ishlagan, Istanbul qozisi boʻlgan, tasavvufga oid koʻplab asarlar yozgan,
shuningdek, Ayup Oʻzbeklar Takiyasining asoschisi va eng katta shayxi.
Bu shaxslar Oʻzbeklar Takiyalarida yetishib chiqqan taniqli shaxslarning faqat bir
nechtasidir. Bu yerda qolgan dervishlar kunduzi bozor va savdo joylarida pichoq oʻtkirlash,
lehimlash, chinni yopishtirish, tamaki ogʻizligi sotish kabi ishlar bilan kun kechirar, kechqurun
esa takiyada xizmat qilishgan. Takiya tarkibida kasb-hunar oʻrgatish maqsadida taʼlimlar
berilgan va bu orqali ishsizlar uchun ish joylari yaratilgan.
Sultontepe Oʻzbeklar Takiyasi va Milliy kurashdagi Ahamiyati.
Sultontepe Oʻzbeklar
Takiyasi va boshqa Oʻzbeklar Takiyalari milliy kurash tariximizda alohida oʻrin tutadi.
Anadoludagi birinchi qarshilik harakatini boshlagan Istanbuldan Anadoluga oʻtgan milliy
qahramonlar Istanbuldan harakatlanishlarining birinchi nuqtasi Sultontepe Oʻzbeklar
Takiyasi boʻlgan.
Ushbu takiyadan yoʻlga chiqib Anadoluga oʻtgan shaxslar orasida Ismet Inonu, Halide
Edip Adivar, uning eri Doktor Adnan Adivar, Ali Fuat Cebesoyning otasi Ismoil Fazil Posho,
Mehmed Akif Ersoy kabi koʻplab taniqli shaxslar bor edi.[17, B. 139.]
Xulosa.
Istanbuldagi Oʻzbek takiyalari, Turkiston va Usmonli imperiyasi oʻrtasidagi
maʼnaviy, madaniy va ijtimoiy aloqalarning muhim markazlari boʻlgan. Ushbu takiyalar orqali
haj ziyoratchilari uchun toʻxtash joyi, ilm va madaniyat markazi sifatida xizmat qilgan.
Page 84
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Takiyalarning tarixiy ahamiyati va ularning madaniy merosi, Markaziy Osiyo va Usmonli
imperiyasi oʻrtasidagi uzluksiz aloqalarni namoyish etadi. Kelajakda ushbu takiyalarning
meʼmoriy va madaniy merosini saqlash va tadqiq qilish yoʻnalishida qoʻshimcha tadqiqotlar
oʻtkazish tavsiya etiladi..
References:
1.
Mustafa Ülger. “XIX asr Usmonli Fikr hayotidagi oʻrni nuqtai nazaridan takiyalar”. Ilohiyot
fakulteti Jurnali, (18-2 son. 2013 yil).,b. 45-52.
2.
Turkiya Diyonat Vaqfi, Islom ensiklopediyasi. Istanbul, Jild 40, b. 368-370.
3.
Süleyman Beyoğlu (2004). Milliy Kurash va Oʻzbeklar Takiyasi. Üsküdar Simpoziumi
Maʼruzalari, I jild, b. 201-210.
4.
Ahmet Ersan / Mehmet Ulukan (n.d.). Oʻzbek Takiyalari va Ayup Oʻzbeklar Takiyasi.
Eyüpsultan IX. Simpoziumi, b. 136.
5.
Istanbul Madaniyat va Sanʼat ensiklopediyasi. Tercüman Nashrlari, Jild I, b. 291.
6.
Ahmet Ersen / Mehmet Ulukan (n.d.). Oʻzbek Takiyalari va Ayup Oʻzbeklar Takiyasi.
Eyüpsultan IX. Simpoziumi, b. 141.
7.
Bektaş, C. “Oʻzbeklar Takiyasi”. Tarih va Jamiyat jurnali I jild 8,, (1984- yil). b. 40-45.
8.
Mustafa Ülger. “XIX asr Usmonli Fikr hayotidagi oʻrni nuqtai nazaridan takiyalar”. Ilohiyot
fakulteti Jurnali, (18-2 son. 2013 yil).,b. 45-52
9.
Prof. Dr. Ahmet Ersen / Mehmet Ulukan (n.d.). Oʻzbek Takiyalari va Eyüp Oʻzbeklar
Takiyasi. Eyüpsultan IX. Simpoziumi, b. 139.
