Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
VOYAGA YETMAGAN O‘SMIRLARGA NISBATAN
ZO‘RAVONLIKLARNING OLDINI OLISH PROFILAKTIKASI:
PSIXOLOGIK YONDASHUV
Palvanova Fatima Iskandarovna
Yuqori Chirchiq tumani
20-sonli umumtaʼlim maktabi Psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332719
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30- Aprel 2025 yil
Mazkur maqolada voyaga yetmagan o‘smirlarga
nisbatan sodir etilayotgan zo‘ravonlik holatlarining
psixologik sabablari, ularning psixik rivojlanishiga
ta’siri va oldini olishning samarali profilaktik
mexanizmlari tahlil etilgan. Tadqiqotda zamonaviy
ochiq manbalar va psixologik nazariyalar asosida
zo‘ravonlikka
qarshi
kurashishning
tizimli
yondashuvlari, oilaviy va maktab muhitining roli,
hamda psixoprofilaktika usullarining afzalliklari
yoritilgan.
KEY WORDS
o‘smirlik, zo‘ravonlik, profilaktika,
psixologik himoya, oilaviy muhit,
ijtimoiy moslashuv.
Bugungi kunda o‘smirlar orasida uchrayotgan psixologik muammolar orasida
zo‘ravonlikka duchor bo‘lish eng xavflilaridan biri hisoblanadi. Zo‘ravonlik bu faqat jismoniy
emas, balki ruhiy va emotsional shikastlanishlarga ham olib keladi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2021-yil 14-yanvardagi “Voyaga yetmaganlarga nisbatan zo‘ravonlik
holatlarining oldini olish va himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi
qarori ushbu muammoni davlat siyosatiga olib kirgan muhim hujjatlardan biridir (O‘zbekiston
Respublikasi Qonunchilik Ma’lumotlari, 2021).
Maqolaning dolzarbligi shundaki, zo‘ravonlikka duch kelgan o‘smirlarning ruhiy sog‘lig‘i
va jamiyatga moslashuvchanligi izdan chiqadi. Bu esa nafaqat ularning shaxsiy hayotiga, balki
butun jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligiga tahdid soladi.
O‘smirlik davri va zo‘ravonlikka duchor bo‘lishning psixologik asoslari
O‘smirlik – bu shaxsiyat shakllanadigan, identiklik inqirozi yuzaga keladigan, hissiy
beqarorlik, o‘zini anglash jarayoni kuchayadigan davr hisoblanadi (Erikson, 1968). Aynan shu
davrda yoshlar tashqi ta’sirlarga nisbatan sezuvchan bo‘lib qoladilar. Agar ular oilada,
maktabda yoki mahallada zo‘ravonlikka duch kelsa, bu holat ularning identikligi, ijtimoiy roli
va hissiy rivojlanishida salbiy oqibatlar keltirib chiqaradi.
Zo‘ravonlik turlari
:
Jismoniy zo‘ravonlik
– kaltaklash, tan jarohati yetkazish;
Psixologik zo‘ravonlik
– tahdid qilish, haqoratlash, e’tibordan mahrum qilish;
Jinsiy zo‘ravonlik
– majburlash, zo‘rlash, jinsiy tajovuz;
Ijtimoiy izolyatsiya
– jamoadan chetlatish, e’tiborsizlik.
Oilaviy muhit va zo‘ravonlikning psixologik salmoqi
Oila o‘smirlarning asosiy psixologik ijtimoiylashuv muhitidir. Ota-onaning befarqligi,
oiladagi
zo‘ravonliklar,
spirtli
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
ichimliklarga ruju qo‘yish, yoki ijtimoiy beqarorlik o‘smirda xavfli xulq-atvorni shakllantiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zo‘ravon oilalarda ulg‘aygan bolalar o‘zlarining zo‘ravonlikni
normal holat sifatida qabul qilishga moyil bo‘lishadi (Bandura, 1977).
Oila ichidagi risk omillari
:
Ota-onalar o‘rtasidagi janjallar
Farzandga e’tibor yetishmasligi
Avtoritar yoki layoqatsiz tarbiya usullari
Maktab muhiti va pedagogik zo‘ravonlik
O‘quvchilar maktabda ham ruhiy zo‘ravonlikka uchrashi mumkin. Bu, ayniqsa,
tengdoshlari orasidagi
bullying
(mazax qilish, ijtimoiy tahqirlash) holatlarida ko‘p uchraydi.
Psixologik jihatdan bullying uzoq muddatli stress, depressiya, o‘z joniga qasd qilish xavfini
oshiradi (Olweus, 1993).
Pedagoglarning befarqligi, dars jarayonidagi bosimlar ham o‘smirlarda ijtimoiy ajralish
va o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishiga olib keladi. Bu holatda psixologik xizmatlar faoliyati
zaif bo‘lsa, o‘quvchi o‘z muammosini yakkalash orqali yechishga urinadi – bu esa og‘ir
oqibatlarga olib keladi.
Zo‘ravonlikning asosiy psixologik oqibatlari
Depressiya, xavotir sindromi
Agressivlik yoki passivlik
O‘z-o‘zini past baholash
Ijtimoiy moslashuvning buzilishi
Psixosomatik kasalliklar
O‘z joniga qasd qilish holatlari (suicidal tendency)
Dunyoda har yili 15–19 yoshdagi taxminan 200 000 o‘smir o‘z joniga qasd qiladi va
ularning katta qismi zo‘ravonlik tajribasiga ega bo‘lgan (WHO, 2022).
Zo‘ravonliklarning oldini olish bo‘yicha profilaktik choralar
Psixologik profilaktika
– bu o‘smirning zo‘ravonlikdan himoyalanishi, ularni
ogohlantirish, axborot berish, yordam berish tizimining to‘liq ishlashi demakdir. U quyidagi
bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Birlamchi profilaktika
– axborot berish, tarbiyaviy tadbirlar;
2.
Ikkinchi profilaktika
– xavf guruhiga kiruvchi o‘smirlar bilan ishlash;
3.
Uchinchi profilaktika
– zo‘ravonlikdan aziyat chekkanlarga reabilitatsiya.
Tizimli chora-tadbirlar
:
Maktab psixologlari faoliyatini kuchaytirish
Ota-onalar uchun psixologik treninglar
Zo‘ravonlikni aniqlovchi maxfiy ishonch liniyalari
Ijtimoiy xizmatlar va profilaktika inspektorlari hamkorligi
Mediamadaniyatni oshirish orqali cyberbullyingni kamaytirish
Psixologik yondashuvlar va ilmiy modellar
Tegishli psixologik nazariyalar asosida:
Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasi
: zo‘ravonlikka guvoh bo‘lgan o‘smirlar
bu xulq-atvorni o‘rganishlari mumkin.
Maslov ierarxiyasi
: xavfsizlik ehtiyoji qondirilmagan o‘smir o‘zini jamiyatdan chetda
his qiladi.
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi
: o‘smirlik davridagi identiklik
inqirozi chuqurlashadi.
Xulosa
Mavzuni chuqur tahlil qilish asosida aniqlanishicha, voyaga yetmagan oʻsmirlarga
nisbatan sodir etilayotgan zoʻravonlik holatlari nafaqat ularning jismoniy va ruhiy
salomatligiga, balki ijtimoiy moslashuvi, shaxs sifatida shakllanishi va kelgusidagi hayotiy
yoʻnalishlariga ham salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Ayniqsa, oiladagi zoʻravonlik, maktabda
tengdoshlari yoki kattalar tomonidan tahqirlanish, shuningdek, virtual makon (ijtimoiy
tarmoqlar, o‘yinlar va boshqalar) orqali zoʻravonlikning yangi shakllari —
kiberzoʻravonlikning ortib borayotgani tahlikali holatdir.
Psixologik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, zo‘ravonlikni boshdan kechirgan o‘smirlar o‘z-
o‘zini qadrlash darajasining pasayishi, xavotir va depressiv holatlarning kuchayishi, ijtimoiy
chekinish, tajovuzkorlik yoki aksincha, haddan tashqari itoatkorlik kabi salbiy psixologik
namoyonlar bilan ajralib turadi. Ushbu holatlar ularning rivojlanish dinamikasida to‘siq bo‘lib
xizmat qiladi va ularni deviant yoki delinkvent xatti-harakatlarga undashi mumkin.
Zo‘ravonlikning oldini olishda eng samarali vositalardan biri bu –
psixologik-
pedagogik profilaktika
faoliyatini tizimli yo‘lga qo‘yishdir. Xususan, quyidagi yo‘nalishlar
muhim deb hisoblanadi:
Oilaviy muhitda zoʻravonlikka qarshi psixoprofilaktika
: ota-onalarni tarbiyaviy
masʼuliyatga jalb qilish, ularni psixologik savodxonlik asoslariga o‘rgatish, oilaviy muhitda
konstruktiv muloqot va mehrga asoslangan munosabatlarni shakllantirish lozim.
Maktab tizimida pedagogik monitoring
: oʻqituvchilar, sinf rahbarlari va maktab
psixologlari tomonidan o‘quvchilarning emotsional holati va xatti-harakatlaridagi
o‘zgarishlarni doimiy tahlil qilish orqali xavf guruhidagi o‘smirlarni aniqlash va individual
yondashuv asosida yordam ko‘rsatish zarur.
Tengdoshlar bilan ijobiy munosabatlarni shakllantirish
: o‘smirlar o‘rtasida
empatiya, o‘zaro hurmat, konfliktlarni tinch yo‘l bilan hal etish ko‘nikmalarini rivojlantirish
maqsadida treninglar, rolli o‘yinlar va psixodrama mashg‘ulotlarini muntazam o‘tkazish
muhim ahamiyatga ega.
Axborot xavfsizligini taʼminlash
: internet va ijtimoiy tarmoqlarda kiberzo‘ravonlikdan
himoya qilish tizimini yo‘lga qo‘yish, yoshlarni virtual makon xatarlari haqida ogohlantirish va
ularga digital madaniyatni o‘rgatish ham zamonaviy psixoprofaktikaning ajralmas qismidir.
Davlat va nodavlat institutlar hamkorligi
: voyaga yetmaganlar bilan ishlovchi barcha
subyektlar — maktab, mahalla, huquqni muhofaza qiluvchi idoralar, bolalar psixologlari va
NNTlar o‘zaro axborot almashinuviga ega bo‘lgan tizimli tarmoqda ishlashi, zo‘ravonlikka
barham berishning kompleks modelini shakllantiradi.
Shu asosda aytish mumkinki, o‘smirlarga nisbatan zo‘ravonlikni kamaytirish uchun
samarali psixologik profilaktika modeli
quyidagi komponentlarga tayangan holda amalga
oshirilishi lozim: individual yondashuv, emotsional-axloqiy tarbiya, oila-maktab hamkorligi,
tizimli psixologik monitoring va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining mavjudligi.
Xulosa qilib aytganda, zo‘ravonlik – bu shunchaki alohida holat emas, balki butun
jamiyatdagi ijtimoiy-psixologik muhitning ko‘zgusidir. Unga qarshi kurashish faqat jazolovchi
choralar bilan emas, balki inson qadriyatlarini ulug‘lovchi, sog‘lom psixologik muhitni
yaratishga qaratilgan profilaktika choralari orqali amalga oshirilgandagina natija beradi.
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
O‘smirlarning xavfsiz, barqaror va ijtimoiy jihatdan salbiy ta’sirlardan xoli muhitda ulg‘ayishi
esa – nafaqat psixologlarning, balki jamiyatning har bir a’zosi zimmasidagi dolzarb vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar (apa uslubida):
1.
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice-Hall.
2.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. Norton.
3.
Maslow, A. H. (1943). A theory of human motivation. Psychological Review, 50(4), 370–
396.
4.
Olweus, D. (1993). Bullying at School: What We Know and What We Can Do. Blackwell
Publishing.
5.
World Health Organization. (2022). Adolescent mental health. Retrieved from
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori (2021). “Voyaga yetmaganlarga nisbatan
zo‘ravonlikning oldini olish to‘g‘risida”.
7.
Турсунов
А.
2022
ЧАҚИРУВГА
ҚАДАР
БОШЛАНҒИЧ
ТАЙЁРГАРЛИК
МАШҒУЛОТЛАРИДА ПЕДАГОГИК ВА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ВА
УЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ТОМОНЛАРИ Science and innovation, 1(B3), 432- 434
8.
Аbdurasulov J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
Молодые
ученые,
2(6),
48–52.
извлечено
от
https://in-
academy.uz/index.php/yo/article/view/28164
9.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
https://in-
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
10.
Axrorova , M. . (2025). THE ROLE OF SCAFFOLDING IN TEACHING WRITING TO EFL
LEARNERS. Журнал академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 164–169.
извлечено от https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49751
11.
Yo‘ldashova , M. . (2025). STRESS VA UNI BOSHQARISH USULLARI. Журнал
академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 170–174. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49753
12.
Iskandarova , R. . (2025). XOTIRA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA. Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(7),
37–44. извлечено от https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/48684
13.
Jahongirmirzo, A., O’G’Li, O. O. B., & Ro’Ziboyevich, C. I. (2022). BO ‘LAJAK HARBIY
XIZMATCHILARDA PSIXOLOGIK TAYYORGARLIKNING O ‘ZIGA XOS JIHATLARI. Science and
innovation, 1(B3), 817-820
14.
Eshnaev N. J. Specific aspects of scientific research of spiritual and moral problems //
Academic research in educational sciences. - 2021. - Т. 2. - №. Special Issue 1.
15.
Эшнаев Н.Ж. Суицид ва унинг ижтимоий-психологик омиллари. Муғаллим ҳәм
үзликсиз билимлендириў ISSN: 2181-7138 №2/1 2021 й
16.
Нортожи Жумаевич Эшнаев. (2021). Маънавий-ахлоқий муаммоларни илмий
тадқиқ этишнинг ўзига хос жиҳатлари. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL
17.
SCIENCES. Vol.2, no. 2. b. 364-369.
Page 9
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
18.
Eshnaev N . Zh ., Maratov T . Ғ ., Mirzarakhimova G . Uzbek milli movie sanati wa
madaniyatida psychoprophylaxis hizmat tisimini zhory etish masalalari //Oriental Art and
Culture. – 2020. – no. III. - S. _ 156-165.
19.
Eshnayev N. J. (2024). THE INFLUENCE OF THE DISCRIMINATORY APPROACH ON THE
MOBILE AND FLEXIBLE CHARACTERISTICS OF LEARNERS AND THE FACT THAT IT IS A
FACTOR OF LOW LEARNING. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(6), 216–220.
Retrieved from http://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1555
20.
Eshnaev N.J. Problemi kachestva i effektivnosti I perspektivi professionalnogo
obrazovaniya prakticheskogo psixologa G’G’ Nauchniy obozrevatel.Nauchno-analiticheskiy
jurnal, 2021.№ 11(131),-S. 22-25.
21.
Nоrtоji Jumаеvich Eshnаеv. (2021). Mа’nаviy-ахlоqiy muаmmоlаrni ilmiy tаdqiq
etishning oʻzigа хоs jihаtlаri. ACADEMIC research in educational sciences. vol.2, no. 2. p. 364-
369.
22.
Rakhmanova, D. (2023). PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF OPTIMIZING
STUDENTS'INTELLECTUAL AND COMMUNICATIVE SKILLS IN PROFESSIONALTRAINING.
Science and innovation, 2(B5), 254-257.
23.
Rakhmanova, D. U. (2024). INTRODUCTION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
INTOPSYCHOLOGY. Web of Teachers: Inderscience Research, 2(9), 116-121.
24.
Rakhmanova,D.(2023).PSYCHOLOGICAL
DETERMINANTS
OF
STUDENTS'
INTELLECTUAL ACTIVITY OPTIMIZATION. Scienceandinnovation, 2(B11), 478-483
25.
Raxmanova, D. U. (2021). BOSHLANG’ICH SINFLARDA MATEMATIKA DARSLARIDA
O’QUVCHILARNING BARCHA TOIFALARI BILAN ISHLASH METODIKASI. Academic research in
educational sciences, 2(CSPI conference 2), 574-579.
26.
Rakhmanova, D. (2023). The role of neurography in art therapy. Science
andinnovation, 2(B3), 73-76.
