Page 51
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
ZULFIYA SHE’RLARIDA AYOL OBRAZLARINING TASNIFI
Muxammadjonova Dilnoza Ismoil qizi
Turan International University
70230101 – Lingvistikа (ingliz tili) yo‘nаlishi magistranti
+998770212552
https://doi.org/10.5281/zenodo.15341858
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 28- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30- Aprel 2025 yil
Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yirik
namoyandalaridan biri bo‘lgan Zulfiya ijodidagi ayol
obrazlari tahlil qilinadi. Shoiraning she’riy asarlarida
ayol siymosi turli badiiy tiplarda – ona, yor, fidoyi
mehnatkash, vatanparvar, sabr-matonat timsoli
sifatida gavdalantirilgani ochib beriladi.
KEY WORDS
o‘zbek she’riyati, ayol obrazi,
poetik tasvir, badiiy tip, onalik,
vatanparvarlik,
ayol
siymosi,
adabiy tahlil, gender yondashuv,
milliy qadriyatlar.
XX asr o‘zbek she’riyati ayol ijodkorlarining milliy adabiy tafakkurdagi mavqeini
kuchaytirgan davr bo‘ldi. Bu jarayonda Zulfiya o‘zining nozik lirizmi, estetik mushohadasi va
yuksak badiiy tafakkuri bilan ajralib turadi. Shoiraning she’riy merosi o‘zbek ayolining ruhiy
olami, ijtimoiy roli va ma’naviy qadriyatlarini ifoda etuvchi badiiy makon sifatida talqin
etilishi mumkin.
Ilmiy adabiyotshunoslikda ayol obrazlarini tahlil qilishda gender yondashuvlar,
tipologik klassifikatsiya va poetik strukturaviy tahlil metodlari samarali qo‘llaniladi. Ushbu
maqolada Zulfiya she’rlaridagi ayol obrazlari ana shunday metodlar asosida tasniflanadi va
poetik konsepsiya doirasida tahlil qilinadi.
Zulfiya ijodida ayol faqatgina lirik qahramon emas, balki butun bir millatning axloqiy,
estetik, ma’naviy timsoli sifatida gavdalanadi. Uning she’rlarida ayol – mehribon ona,
sadoqatli yor, sabrli umr yo‘ldoshi, fidoyi mehnatkash va vatanparvar inson sifatida
tasvirlanadi. Masalan, “Ona” she’rida onaning mehr-shafqati, fidoyiligi, sabr-toqati shunchalik
yurakka ta’sirli yetkazilganki, bu obraz umumiy onalik timsoliga aylangan.[1]
Zulfiya she’riyatidagi ayollarni quyidagi asosiy tiplarga ajratish mumkin:
Ona obrazi
– bu obrazlarda ayol hayot manbai, mehr-muhabbat timsoli sifatida
tasvirlanadi.
Yor/Sevgi timsoli
– Zulfiya lirik she’rlarida ayol – muhabbatni ifoda etuvchi yor
sifatida ideal darajada yuksaltiriladi.
Mehnatkash ayol
– shoira ijtimoiy mavzudagi she’rlarida ayolni jamiyat qurilishida
faol qatnashuvchi, mehnatkash inson sifatida ko‘rsatadi.
Vatanparvar ayol
– Zulfiya urush yillari yozgan she’rlarida va mustaqillikdan keyingi
she’rlarida ayol obraziga Vatanga muhabbat, sadoqat timsoli sifatida yondashadi.
Ayol obrazlarining kuchli ifodasi shoiraning obraz yaratishdagi poetik mahorati bilan
Page 52
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
bevosita bog‘liq. Zulfiya turli badiiy vositalardan – metafora, taqqos, epitet, takror,
tashbihlardan keng foydalangan. Ayniqsa, tabiat manzaralarini ayol kechinmalari bilan
uyg‘unlashtirish – uning o‘ziga xos uslubidir.[2]
Zulfiya ijodida ayol obrazlari bir necha asosiy poetik tiplarga ajraladi
:
1. Onalik obrazlari
Shoiraning bir qator she’rlarida onalik motivi asosiy semantik yadroni tashkil etadi.
“Ona”, “Ona yodi”, “Ona qo‘shig‘i” kabi she’rlarida ayol hayot va mehr timsoli sifatida
tasvirlanadi. Onalik timsoli — milliy qadriyatlar, fidoyilik, sabr-matonat bilan uyg‘unlashgan.
2. Lirik sevgi obrazlari
Zulfiya sevgi lirikasida ayol obrazi — yor, mahbuba, iztirobli qalb egasi sifatida
gavdalanadi. Bunda ichki monolog, kechinma va ruhiy iztirob poetik markazga chiqadi. Bu
obrazlar “Sevgilim”, “Ko‘zimning nuri”, “Sendan so‘ng” kabi she’rlar orqali tasvirlangan.
3. Ijtimoiy faol ayol obrazlari
Zulfiya she’rlarida mehnatkash, jamoatchi, ziyoli ayol obrazlari keng ifodalangan. Bu
obrazlar shoira ishtirok etgan ijtimoiy-falsafiy diskurslar bilan bog‘liq: ayolning ijtimoiy
tenglikka da’vati, millat ravnaqi yo‘lida fidoyiligi
4. Vatanparvar ayol obrazlari
Urush davrida yozilgan she’rlar (“Matonat”, “Shu qiz edi”, “Xotira”)da ayol — Vatan va
erk timsoli sifatida yuksak ideal darajasiga ko‘tariladi. U zamonaviy “epik lirik” obraz
darajasida talqin etiladi.
Zulfiya she’riyati o‘zbek adabiyotida ayol obrazini poetik konsepsiyaga aylantirishda
o‘ziga xos maktab yaratgan. Uning she’rlarida ayol – ruhiy olam, ma’naviy ustunlik, mehnat,
sadoqat, muhabbat va vatanparvarlik timsoli sifatida badiiy timsollashtirilgan. Ayol
obrazlarining tasnifi orqali Zulfiya poetikasining ichki struktura va semantik qatlamlarini
aniqlash mumkin bo‘lib, bu adabiyotshunoslikda yangi yondashuvlarni shakllantiradi. Shu
bilan birga, u zamonaviy gender yondashuvlar asosida milliy badiiy tafakkurda ayol mavqeini
qayta talqin qilish imkonini beradi.[3]
Zulfiya she’rlarini gender poetikasi nuqtayi nazaridan tahlil qilar ekanmiz zamonaviy
adabiyotshunoslikda
gender poetikasi
— badiiy matnlar orqali jamiyatda shakllangan
ijtimoiy jinslar (gender) haqidagi qarashlar, stereotiplar va rollarning badiiy ifodalanishini
o‘rganadigan konseptual yondashuvdir. Bu yondashuv adabiyotda ayol (yoki erkak)
sub’ektining qanday talqin qilinishini, ularning ichki ovozi, dunyoqarashi va madaniy
kontekstdagi o‘rnini aniqlashga qaratilgan.
Zulfiya she’rlarining asosiy xususiyatlaridan biri — unda
ayol lirik sub’ekti
(ya’ni, ichki
“men”) faol va markaziy o‘rinni egallaydi. Shoira o‘z she’riyati orqali ayolni passiv timsol
sifatida emas, balki fikrlovchi, his qiluvchi va sezuvchi sub’ekt darajasiga olib chiqadi. Bu holat
klassik adabiyotda erkak lirikasi tomonidan cheklangan ayol obrazlariga nisbatan tubdan
yangicha yondashuv hisoblanadi. Masalan, Zulfiya “Ayolning so‘zi” kabi she’rlarida ayolning
o‘z hayoti, muhabbati, hissiyotlari haqida ochiq fikr bildirishi, uning jamiyatdagi sub’ektiv
pozitsiyasini mustahkamlaydi:[4]
Gender poetikasi nuqtayi nazaridan muhim jihatlardan yana biri – ayol ruhiyatining
estetik darajada ifodalanishidir. Zulfiya she’rlarida muhabbat, g‘am, yo‘qotish, umid, sadoqat
kabi holatlar ayol nigohi orqali o‘ziga xos lirizm bilan beriladi. Ularning ifodalanishida hissiy
chuqurlik, ichki drama va ruhiy iztirob bilan uyg‘unlashgan poetik uslub kuzatiladi.
Page 53
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
Zulfiya tomonidan yaratilgan ayol lirikasi ko‘pincha tabiat obrazlari bilan uyg‘unlashadi
– bu orqali ayol kechinmalarining universal (insoniy) mazmuni ochiladi. Zulfiya she’riyatida
ayol obrazining markaziy o‘rni tabiat va muhit bilan bevosita bog‘langan. Shoira ayol
ruhiyatini, uning ichki kechinmalarini tabiat manzaralari bilan uyg‘unlashtirgan. Ayolning
kayfiyati, his-tuyg‘ulari ko‘pincha tabiat elementlari — gullar, yomg‘ir, shamol, quyosh kabi
tasvirlar bilan bog‘lanadi. Bu orqali Zulfiya ayolning go‘zalligi, nozikligi, kuchi va sabr-toqatini
tabiat bilan uyg‘unlashtirgan holda, uni har bir kishiga tushunarli va umuminsoniy jihatdan
ta’sirchan qilishga erishgan.[5,6]
Zulfiya she’rlarida tabiat tasvirlari ayol obrazining ichki olami bilan bevosita bog‘lanadi.
Tabiatni tasvirlash orqali shoiraning ayol obrazini nafaqat tashqi ko‘rinishi, balki uning ichki
dunyosi, his-tuyg‘ulari, istaklari va orzulari bilan ham muvofiqlashtirishga erishganligini
ko‘rish mumkin.
Zulfiya she’riyatida ayol obrazining markaziy o‘rni uning vaqt o‘tishi bilan qanday
evrilganini tahlil qilish ham muhimdir. Shoira o‘z asarlarida ayolning ijtimoiy, ma’naviy va
psixologik holatini har xil kontekstlarda tasvirlagan, va bu jarayonda ayolning o‘ziga bo‘lgan
qarashlarining o‘zgarishini ko‘rsatgan. Ayniqsa, XX asrning ikkinchi yarmida, zamonaviy
she’riyatda ayol mavzusi va uning markaziy o‘rni yangi zamon talablariga moslashgan. Bu,
shuningdek, gender tenglik va ayolning jamiyatdagi o‘rni haqida yangi qarashlarning
shakllanishiga ham turtki bo‘lgan.[7]
Zulfiya she’rlaridagi ayol obrazlari o‘zbek adabiyotida ayol siymosining badiiy ifodasini
boyitgan, chuqur falsafiy va poetik mazmunga ega timsollardir. Ushbu obrazlar shoiraning
estetik qarashlari, hayotiy tajribasi va davr ruhi bilan uzviy bog‘liq. Ayol obrazlarining tasnifi
orqali Zulfiya she’riyatining ichki strukturasini, uning ruhiy-falsafiy asoslarini chuqurroq
anglash mumkin. Bu esa nafaqat adabiy tahlil, balki bugungi jamiyatda ayolga bo‘lgan
munosabatni qayta baholash uchun ham muhimdir
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zulfiya. Tanlangan asarlar. 1–2 jild. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2016.
2.
Qodirova, M. Zulfiya poetikasining asosiy xususiyatlari. — Toshkent:
Fan, 2002.
3.
Karimov, M. Adabiyotshunoslikka kirish. — Toshkent: O‘qituvchi, 2000.
4.
Sharipova, D. O‘zbek she’riyati va ayol obrazi. — Toshkent: Akademnashr, 2018.
5.
Xaitmetov, A. O‘zbek adabiyotida lirik qahramon. — Toshkent: Fan, 1978.
6.
Saidahmadova, Z. Ayol obrazlarining adabiy talqini. // O‘zbek tili va adabiyoti, 2019, №3,
— B. 45–53.
7.
Bovuar, S. de. Ikkinchi jins (tarjima). — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020
