Page 29
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
BOLALAR ADABIYOTIDA XALQ OG‘ZAKI IJODINING O‘RNI
F.B.Umarova
O‘zbekiston – Finlandiya pedagogika instituti o‘qituvchisi
O.Baratova
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332830
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30- Aprel 2025 yil
Ushbu maqolada bolalar adabiyotida xalq og‘zaki
ijodining
o‘rni
yoritilgan.
Xususan,
ertaklar,
topishmoqlar, maqollar va afsonalarning bolalar
tarbiyasidagi, ularning tafakkurini, nutqini va axloqiy
qarashlarini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan.
Shuningdek, xalq og‘zaki ijodining milliy qadriyatlarni
yosh avlodga yetkazishdagi ahamiyati ham ko‘rsatib
berilgan.
KEY WORDS
bolalar adabiyoti, xalq og‘zaki
ijodi,
ertaklar,
topishmoqlar,
maqollar, tarbiya, nutq rivoji,
milliy qadriyatlar, ijodiy tafakkur,
og‘zaki ijodiy meros.
Bolalar adabiyoti har bir xalqning madaniy hayotida alohida o‘rin egallaydi. Bu yo‘nalish
nafaqat bolalarning estetik didi va ijodiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladi, balki
ularning ma’naviy-axloqiy tarbiyasida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Xalq og‘zaki ijodi esa
bolalar adabiyotining eng qadimiy va eng boy qatlamidir. Ertaklar, afsonalar, topishmoq,
maqol va matallar asrlar davomida xalqimizning donishmandligi, orzu-umidlari va hayotiy
tajribasini o‘zida aks ettirib, avloddan-avlodga o‘tib kelmoqda. Ayniqsa, yosh avlod ongida
ezgulik, mehnatsevarlik, halollik kabi tushunchalarni shakllantirishda xalq og‘zaki ijodining
o‘rni beqiyosdir. Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodining bolalar adabiyotidagi o‘rni, uning
tarbiyaviy va estetik funksiyalari yoritiladi. Bolalar adabiyoti — yosh avlodning ma’naviy-
axloqiy tarbiyasi, dunyoqarashi va estetik didini shakllantirishda muhim vositadir. Bu
adabiyotning negizida esa xalq og‘zaki ijodining beqiyos xazinasi yotadi. Asrlar davomida xalq
tomonidan yaratilgan ertaklar, afsonalar, dostonlar, topishmoq va maqollar bolalar
tafakkurini boyitib kelgan. Ular og‘zaki shaklda avloddan-avlodga o‘tgan va bolalarning
tarbiyasi, axloqi hamda nutqining shakllanishida asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan.
Xalq og‘zaki ijodi — bu xalqning donishmandligi, tajribasi, orzu-umidlari va ezgu
niyatlarining ifodasidir. Ularning asosiy xususiyati — hayotiylik, soddalik va ibratga
boyligidir. Aynan shu jihatlar sababli og‘zaki ijod mahsulotlari bolalar uchun nihoyatda
ta’sirchan va qulay o‘quv manbasi sanaladi. Avvalo, ertaklar haqida to‘xtaladigan bo‘lsak, ular
bolaning tasavvurini kengaytirish, hayotni yaxshilik va yomonlik nuqtai nazaridan ko‘rishiga
yordam beradi. Masalan, “Zumrad va Qimmat”, “Boy ila Gado”, “Tilla baliqcha” kabi ertaklarda
doimo ezgulik yomonlik ustidan g‘alaba qozonadi. Bu esa bolani yaxshilikka intilishga, adolatli
bo‘lishga undaydi. Topishmoq va maqollar esa bolaning tafakkurini rivojlantiradi, fikrlashga,
solishtirishga, tahlil qilishga o‘rgatadi. “Qizil qoshiq og‘ziga qarab yuradi” yoki “Til qizil, ammo
bosh kesadi” kabi maqollar o‘zida teran ma’no ifodalab, bolani donolik sari yetaklaydi.
Page 30
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
Topishmoqlar orqali esa bolaning kuzatuvchanligi, tafsilotlarga e’tibori va mantiqiy fikrlashi
mustahkamlanadi.
Xalq og‘zaki ijodining yana bir muhim jihati — u milliy o‘zlikni anglash,
madaniyatimiz va urf-odatlarimizni o‘rganishda muhim vositadir. Bolalar bu asarlar orqali o‘z
ajdodlari yashagan hayot, qadriyatlar, odob-axloq me’yorlari bilan tanishadi. Bu esa ularning
milliy g‘ururini va Vatanni sevish tuyg‘usini shakllantiradi. Bugungi kunda zamonaviy bolalar
adabiyotida xalq og‘zaki ijodi an’analarini davom ettirish, ularni zamon ruhiga moslab bayon
etish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Adiblarimiz xalq ertaklari asosida yangi asarlar
yaratib, ular orqali yosh avlodga boy ma’naviyatni yetkazishga harakat qilmoqdalar.
Metodologik yondashuvda quyidagi asosiy yo‘nalishlar e’tiborga olinadi:
1. Adabiy-nazariy yondashuv
- bu yondashuv orqali xalq og‘zaki ijodi janrlarining
badiiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Ertaklar, afsonalar, topishmoqlar va maqollar bolalar
adabiyotida qanday badiiy vositalar bilan ishlatilishi, ularning obrazlilik, syujet va
kompozitsion qurilishi nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Shuningdek, ularning xalq estetikasi va
didini shakllantirishdagi roli baholanadi.
2. Pedagogik-psixologik yondashuv
- bu yo‘nalishda xalq og‘zaki ijodi asarlarining
bolalar shaxsiyatini shakllantirishga ta’siri, ularning nutq rivoji, mantiqiy fikrlashi, ijodiy
tafakkuri va axloqiy qarashlarini rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Masalan, ertaklar
bolalarda empatiya va adolat tuyg‘usini kuchaytirsa, topishmoqlar fikrlash tezligi va
kuzatuvchanlikni rivojlantiradi.
3. Tarixiy-madaniy yondashuv
- bu yondashuv xalq og‘zaki ijodining tarixiy ildizlari va
ularning bolalar adabiyotidagi aksini o‘rganadi. Bu yerda xalq og‘zaki ijodiyoti — madaniy
meros sifatida baholanadi va uni bolalar adabiyotida saqlab qolish, zamonaviy adabiyotga
integratsiya qilish masalalari o‘rganiladi.
4. Komparativ (taqqosloviy) yondashuv
- turli xalqlarning og‘zaki ijodi namunalarini
bir-biri bilan taqqoslab o‘rganish orqali o‘zbek xalq og‘zaki ijodining o‘ziga xos jihatlari,
o‘xshashlik va farqlari aniqlanadi. Bu yondashuv orqali milliy adabiyotning jahon adabiyoti
kontekstidagi o‘rni baholanadi.
5. Amaliy-metodik yondashuv
- bu yondashuv xalq og‘zaki ijodi namunalarining
maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarga o‘qitilish metodikasini, ularni o‘quv jarayoniga
integratsiyalash usullarini qamrab oladi. Darslarda, tarbiyaviy ishlar va darsdan tashqari
mashg‘ulotlarda bu asarlardan qanday samarali foydalanish mumkinligi o‘rganiladi.
Xalq og‘zaki ijodi bolalar adabiyotining ajralmas va boy manbaidir. Asrlar
davomida xalqimiz yaratgan ertaklar, topishmoqlar, maqollar, afsonalar bolalar
dunyoqarashini kengaytirib, ularning axloqiy, estetik va intellektual rivojiga xizmat qilib
kelmoqda. Bu asarlar orqali bolalar ezgulik va yomonlikni ajrata boshlaydi, mehnatsevarlik,
halollik, odob-axloq kabi fazilatlarni anglaydi va o‘zlashtiradi. Xalq og‘zaki ijodi nafaqat
bolalar adabiyotining shakllanishiga asos bo‘lgan, balki bugungi zamonaviy asarlar uchun ham
ilhom manbai bo‘lib qolmoqda. Uni o‘rganish, saqlash va yangicha talqinda bolalarga
yetkazish — madaniy merosimizni asrash va kelajak avlodni barkamol inson etib
tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Shu bois xalq og‘zaki ijodini bolalar adabiyotiga keng
jalb etish, uni ta’lim va tarbiya jarayonida samarali qo‘llash zamonaviy adabiyotshunoslik va
pedagogika oldida turgan dolzarb vazifalardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
Page 31
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
1. Abdullayeva Z. — Bolalar adabiyoti. Toshkent: O‘qituvchi, 2010.
2. G‘aniyeva N. — Xalq og‘zaki ijodi. Toshkent: Fan, 2008.
3. Karimov A. — O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. Toshkent: Fan, 2014.
4. Qurbonov A. — O‘zbek bolalar adabiyoti tarixi. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005.
5. Hojiahmedov S. — Pedagogik texnologiyalar va bolalar tarbiyasi. Toshkent: Iqtisod-Moliya,
2017.
6. Rasulov B. — Xalq og‘zaki ijodining janrlari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi,
2011.
7. Xo‘jayev N. — O‘zbek xalq ertaklari — tarbiya manbai. // Ma’naviyat, 2016, №4.
8. Sharipova M. — Adabiyot va bolalar tarbiyasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2013.
9. “O‘zbek xalq ertaklari” — To‘plam. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2007.
10. “Bolalar uchun maqollar va topishmoqlar” — To‘plam. Toshkent: Cho‘lpon, 2015.
