Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
AKTYORDÍŃ PROFESSIONAL ETIKASÍ
Jumanov Rinat
ÓZMKÓMI Nókis filialı “Aktyor sheberligi” kafedrası magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332807
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30- Aprel 2025 yil
Bul maqalada aktyordıń professional etikası, aktyordıń
óz kásibine, kásipleslerine, tamashagóylarge hám
kórkem ónerge bolǵan qatnasın belgileydi. Ol saxna
yamasa kamera aldında, sonıń menen birge, jumıs
ortalıǵında ózin qanday tutıwı kerekligin kórsetedi. Bul
maqalada aktyordıń professional etikasi, onıń tiykarǵı
principlerı hám kórkem óner salasındaǵı áhmiyeti
haqqında sóz júrgizemiz
KEY WORDS
Aktyor,
etika,
improvizatsiya,
texnik sheberlik, tamashagóy,
saxna, kamera, teatr, kino.
Aktyorlıq kórkem óneri tek ǵana qábilyet hám texnik sheberlik, bálki arnawlı bir etikalıq
hám professional principlerge ámel qılıwdı da talap etedi. Professional etika aktyordıń óz
kásibine, kásipleslerine, tamashagóylarge hám kórkem ónerge bolǵan qatnasın belgileydi. Ol
saxna yamasa kamera aldında, sonıń menen birge, jumıs ortalıǵında ózin qanday tutıwı
kerekligin kórsetedi. Bul maqalada aktyordıń professional etikasi, onıń tiykarǵı principlerı
hám kórkem óner salasındaǵı áhmiyeti haqqında sóz júrgizemiz.
Etika pán sıpatında jámiyette insanlar arasındaǵı múnásebetler, mánáwiy álemde
júzege keletuǵın ózgerisler nızamlıqların úyrenedi. Yaǵnıy insanlardıń turóıs tárizi, tábiyatı,
óz-ara múnásebetleri, ádep-ikramlıq usılar qatarınan orın alǵan. Usı tárepten qaraǵanda
aktyordıń ádep-ikramlıq tárepten tárbiyası bir tárepten teatr kórkem-óneriniń ózine mas
táreplerine baylanıslı. Dóretiwshi insannıń dárejesi jámiyette gozzallıq, etika, ádep-ikramlıq
túsinikleriniń qay dárejede rawajlanǵanlıǵına da baylanıslı. Aktyordıń professional etikasi
degenimiz ne? Professional etika - bul aktyordıń óz kásiplik iskerligi dawamında ámel etiwi
kerek bolǵan etikalıq qaǵıydalar hám principler kompleksi bolıp tabıladı. Ol tómendegilerdi
óz ishine aladı: Kásiplik juwapkershilik - óz jumısı hám dóretiwshiligine saldamalı jantasıw.
Kásipleslerge húrmet - rejissyor, aktyorlar, texnikalıq topar hám basqa dóretiwshilik gruppa
menen mádeniy qatnas ornatıw.
Tamashagóy aldındaǵı juwapkershilik - kórkem ónerdi húrmet qılıw hám auditoriya
isenimin aqlaw. Jeke intizam - waqıtında repetitsiya hám súwretke alıw processlerine
qatnasıw, belgilengen rejimge ámel qılıw. Saxna hám kamera aldında ózin tuta biliw - etik
normalardı saqlaw hám kórkem óner abırayın saqlaw.
Aktyordıń professional etikasi principlerı degenimiz intızam hám juwapkershilik. Aktyor
saxna yamasa kamera aldında isenimli rólin atqarıw ushın saldamlı miynet etiwi kerek.
Íntızam hám juwapkershilik tómendegi táreplerdi óz ishine aladı: Repetitsiyalar hám
súwretke alıw processlerine waqıtında keliw. Róldi puxta úyreniw hám tayarlanıw. Jumıs
processinde rejissyor hám kásiplesleriniń usınıslarına ámel qılıw. Keshigiw - professional
Page 23
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
iskerlikke ziyan jetkiziwi múmkin. Rólge bıyparq jantasıw tamashagóy isenimin joytıwǵa alıp
keledi. Kórkem ónerge bolǵan húrmet - aktyordıń abıroyın belgileydi. Kásipleslerge húrmet
hám sheriklik dóretiwshilik topardıń bir bólegi bolıp, saxnada yamasa ekran aldında
kásiplesleri menen sherik bolıwǵa májbúr. Usı sebepten, tómendegi principlerge ámel qılıw
kerek: basqa aktyorlar, rejissyor hám texnik xızmetkerlerge húrmet penen qatnasta bolıw
kerek. Sın pikirdi tuwrı qabıllaw hám professional ortalıqta ádalatlı dodalawlar aparıw lazım.
Kásiplesleriniń jumısın qádirlew hám olardı qollap-quwatlaw. Saxnadaǵı sheriklerin
mensinbewshilik yamasa olarǵa tosqınlıq jasaw. Kásipleslerdi abroy tógiw yamasa ǵıybat
qılıw. Toparlıq jumıslarda tek óz mápin oylaw. Usı sıyaqlı qáte kemshiliklerdi aktyor etikasına
tuwrń kelmeydi.
Tamashagóy aldındaǵı juwapkershilik
Tamashagóyler aktyordan tek ǵana qábilyetin, bálki shın júreklilik, isenimlilik hám
húrmet kútedi. Usınıń sebebinen aktyor tamashagóy aldında óziniń etikalıq minnetlerin
unutpawı kerek. Hár bir saxnaǵa shıǵıw tamashagóy ushın áhmiyetli ekenin ańǵarıw. Óz rólin
eń joqarı dárejede atqarıwǵa háreket qılıw. Tamashagóyler menen húrmet penen qatnas
ornatıw. Etikalıq shegaralardı saqlaw Aktyor professional iskerliginde óziniń etikalıq túsin
saqlap qalıwı kerek. Jeke hám professional shegaralardı saqlaw - kásiplesler hám
tamashagóylarge salıstırǵanda húrmet penen qatnasta bolıw.
Saxna hám kamera aldında etikalıq shegaralardı esapqa alıw - orınsız háreketler
yamasa qabıl etiwge bolmaytuǵın házillerden paydalanıw. Dóretiwshilik processte etikalıq
normalarǵa ámel qılıw - abroylı hám itibarlı bolıw talap etiledi.
Aktyor tek ǵana dóretiwshi emes, bálki jámiyet aldında juwapker shaxs bolıp tabıladı.
Onıń sózleri hám háreketleri millionlap adamlar ushın ibrat bolıwı múmkin. Usı sebepten
aktyor tómendegi juwapkershiliklerdi unutpawı kerek:
Jámiyette etikalıq qádiriyatlardı jámiyetke engiziw. Teatr, kino hám kórkem ónerdi
rawajlandırıwǵa úles qosıw.
Dóretiwshilik processte kóplegen jasırın maǵlıwmatlar bolıwı múmkin. Film yamasa
spektaklge tiyisli zárúrli tolıq maǵlıwmatlardı xalıqqa aytpaw, ssenariydi aldınan tarqatpaaw -
aktyordıń kásiplik minneti esaplanadı. Ásirese, zamanagóy texnologiyalar dáwirinde bul
qaǵıydaǵa ámel qılıw jáne de zárúrli esaplanadı. Aktyordıń saxnadaǵı hám turmıstaǵı kórinisi
onıń professional turmısına tásir kórsetedi. Jámiyetshilik arasında ózin tutıw, intervyularda
pikir bildiriw, social tarmaqlardaǵı minez-qulqları onıń abırayın bekkemlewi yamasa zálel
jetkiziwi múmkin. Usınıń sebebinen aktyor óz jeke brendini qáliplestiriwde itibarlı bolıwı
zárúr.
Aktyorlıq turaqlı ósiw hám izertlew talap etetuǵın kórkem óner túri bolıp tabıladı. Hár
qanday belgili aktyor jańa aktyorlıq texnikalerin úyreniwi, saxnada erkin sóylewin, fizikalıq
tayyarlıǵın hám psixologiyalıq maslasıwshańlıǵın jetilistiriwi kerek.
Aktyordıń professional etikasi onıń tek ǵana artist, bálki insan retindegi túsinigin de
qáliplestiredi. Juwapkershilik, intizam, sheriklik, hadallıq hám óz ústinde islew aktyordıń
tabısqa jetiwinde tiykarǵı faktorlar esaplanadı. Haqıyqıy artist tek ǵana talantı menen ǵana
emes al bálki ádebi menen jámiyettegilerge hám basqalarǵa da ibrat bolıwı kerek.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
Page 24
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04, Part 2 April 2025
www.in-academy.uz
1.
J.Maxmudov X.Maxmudova Aktyorlik mahorati T-2016
2.
Stanislavskiy K. S.- “Aktyordıń jumıs usılı” (Stanislavskiy sisteması tiykarların túsintiriwshi
klassik dóretpe)
3.
J.Jumanov, AÁBekimbetova – “Aktyor sheberligi tiykarları” Nókis-2017
4.
Qodirov R. Aktyorlik mahorati. О‘zDSMI. Toshkent – 2017
5.
Chexov M.- “Aktyordıń texnikası” (Psixofizik aktyorlıq uqıpı haqqında )
